Ekialdeko Timor

Ekialdeko Timorreko Errepublika Demokratikoa Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e República Democrática de Timor-Leste
Bandera Armarria
Goiburua: Unidade, Acção, Progresso (Batasuna, Ekintza, Garapena)
Nazio ereserkia: Pátria
Hiriburua (eta hiri handiena)	Dili 8°34′S 125°34′E
Hizkuntza ofiziala(k)	Portugesa eta Tetum1
Gobernua Presidentea Lehen Ministroa	Errepublika Jose Ramos-Horta Xanana Gusmão
Independentzia - Portugaletik2 - Indonesiatik - Nazio Batuetatik	1975 azaroaren 28 1999 urria 2002 maiatzaren 20
Eremua • Guztira • Ura	14.609 km² (154.) % arbuiagarria
Biztanleria • Zenbatespena (2005) • Dentsitatea Herritarra	1.040.880 (153.) 69 biztanle/km² (98.) (Ekialdeko) timortar
Dirua	AEBetako Dolarra (USD)
Ordu eremua  • Udan (DST)	(UTC +9)
Interneteko domeinua	.tl
Telefono aurrezenbakia	+670
1Ingelesa eta indonesiera "lan hizkuntzak" dira konstituzioaren arabera. 2Indonesiak 1975eko abenduaren 7an inbaditu eta 1976ko uztailaren 17an anexionatu zuen.

Ekialdeko Timor Asiako hego-ekialdeko estatu bat da, Timor uhartearen ekialdean kokatua.

Geografia

Mapa.

Asiako hego-ekialdean kokatua, Timor uhartea Malaysiar uhartedian dago, eta Sondako uharte txikietako handiena eta ekialdekoena da. Uharte menditsu honen iparraldean Ombait itsasartea, Wetar itsasartea eta Banda itsasoa daude, hegoaldean Timor itsasoak Australiatik banatzen du eta mendebaldean Indonesia (Mendebaldeko Timor). Tontor gorena Ramelau mendia da (2.963 m).

Bertako klima tropikala da, beroa eta hezea, urtaro euritsu eta lehorrarekin. Hiriburua, hiri handiena eta portu nagusia Dili da, eta bigarren hiri garrantzitsuena Baucau.

Ekialdeko Timorreko ekialderen dagoen eskualdean Paitchau mendilerroa dago. Eskualde horretan oihan lehor tropikala dago, estatuko azkena, eta horregatik naturgune izateko proposatu dute. Iparraldeko kostaldean koral-uharri sistema garrantzitsu ugari daude, arriskuan daudenak.

Historia

Xanana Gusmão

XVI. mendean, portugaldarrak egin ziren Timor uhartearen jabe, baina XVII. eta XVIII. mendeetan gatazka asko izan zituzten holandarrekin eta britainiarrekin. XIX. mendean, holandarren eta portugaldarren artean banatu zuten, mugekin hainbat tirabira izan ondoren: Timur edo ekialdea portugaldarrentzat eta Nusu Tenggara edo mendebaldea holandarrentzat. Bigarren Mundu Gerra bukatzean, Indonesia egin zen Nusu Tenggararen jabe. Ekialdeak, berriz, portugaldarren mende jarraitu zuen 1975 arte. Urte horretan, Frente Revolucionaria de Timor Leste Independente (Ekialdeko Timorren Burujabetasunerako Fronte Iraultzailea) erakundeak lurralde burujabea deklaratu zuen Ekialdeko Timor, baina Indonesiak armaz hartu eta bere probintzia bihurtu zuen. Geroztik, Fretilin fronteak Indonesiako administrazioaren aurkako gerrillan jarraitu zuen. 1999an, Indonesiak eragindako mehatxu- eta hilketa-giro batean, erreferendum bat egin zen, eta populazioaren % 78,5 independentziaren alde agertu zen. 2002ko maiatzaren 20an independizatu zen Indonesiatik; XXI. mendean burujabe bihurtutako lehen herrialdea izan da.

José Alexandre (Xanana Gusmão) izendatu zuten lehendakari. 2006an krisi larri batek astindu zuen herrialdea, eta nazioarteko armadaren laguntza behar izan zuen egoera baretzeko. Lehen ministro Mari Alkatirik dimititu egin zuen, eta José Ramos Horta Bakearen Nobel saridunak ordezkatu zuen. 2007an Horta nagusitu zen lehendakaritzarako hauteskundeetan, eta ordura arte lehendakari zen Gusmão lehen ministro bilakatu zen.

Ikus, gainera

• Lusofonia

Kanpo-loturak

• (Ingelesez) CIA - World Factbook Geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak.