Ekialdeko Timor

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ekialdeko Timorko Errepublika Demokratikoa
Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e
República Democrática de Timor-Leste
Ekialdeko Timorko bandera
Bandera

Ekialdeko Timorko armarria
Armarria

Goiburua: Unidade, Acção, Progresso
(Batasuna, Ekintza, Garapena)
Nazio ereserkia:
Pátria
Ekialdeko Timor: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Dili
8°34′S 125°34′E / 8.567°S 125.567°E / -8.567; 125.567Koordenatuak: 8°34′S 125°34′E / 8.567°S 125.567°E / -8.567; 125.567
Hizkuntza ofiziala(k) Portugesa eta Tetum1
Gobernua
Presidentea
Lehen Ministroa
Errepublika
José Ramos-Horta
Xanana Gusmão
Independentzia
- Portugaletik2
- Indonesiatik
- Nazio Batuetatik

1975 azaroaren 28
1999 urria
2002 maiatzaren 20
Eremua
• Guztira
• Ura

14.609 km² (154.)
arbuiagarria
Biztanleria
• Zenbatespena(2005)
• Dentsitatea

Herritarra

1.040.880 (153.)
69 biztanle/km² (98.)

timortar[1]
Dirua AEBetako Dolarra (USD)
Ordu eremua
 • Udan (DST)

(UTC +9)
Interneteko domeinua .tl
Telefono aurrezenbakia +670
1Ingelesa eta indonesiera "lan hizkuntzak" dira konstituzioaren arabera.
2Indonesiak 1975eko abenduaren 7an inbaditu eta 1976ko uztailaren 17an anexionatu zuen.

Ekialdeko Timor[1] (tetumez: Timór-Leste) Asiako hego-ekialdeko estatu bat da, Timor uhartearen ekialdean kokatua.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Xanana Gusmão

XVI. mendean, portugaldarrak egin ziren Timor uhartearen jabe, baina XVII. eta XVIII. mendeetan gatazka asko izan zituzten holandarrekin eta britainiarrekin.

XIX. mendean, holandarren eta portugaldarren artean banatu zuten, mugekin hainbat tirabira izan ondoren: Timur edo ekialdea portugaldarrentzat eta Nusu Tenggara edo mendebaldea holandarrentzat. Bigarren Mundu Gerra bukatutakoan, Indonesia egin zen Nusu Tenggararen jabe. Ekialdeak, berriz, portugaldarren mende segitu zuen 1975 arte. Urte horretan, Frente Revolucionaria de Timor Leste Independente edo FRETILIN (Ekialdeko Timorreko Burujabetasunerako Fronte Iraultzailea) erakundeak Ekialdeko Timorren independentzia aldarrikatu zuen, baina Indonesiak armaz hartu eta bere probintzia bihurtu zuen.

Geroztik, Fretilin fronteak Indonesiako administrazioaren aurkako gerrillan jardun zuen. 1999an, Indonesiak eragindako mehatxu- eta hilketa-giroan, erreferenduma egin zen, eta biztanleen % 78,5 independentziaren alde agertu zen. 2002ko maiatzaren 20an independizatu zen Indonesiatik; XXI. mendean burujabe bihurtutako lehen herrialdea izan da.

José Alexandre (Xanana Gusmão) izendatu zuten lehendakari. 2006an, krisi larri batek astindu zuen herrialdea, eta nazioarteko armadaren laguntza behar izan zuen egoera baretzeko. Lehen ministro Mari Alkatirik dimititu egin zuen, eta José Ramos Horta Bakearen Nobel saridunak ordezkatu zuen. 2007an, Horta nagusitu zen lehendakaritzarako hauteskundeetan eta Gusmão, ordu arte lehendakari zena, lehen ministro bilakatu zen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mapa.

Asiako hego-ekialdean kokatua[2], Timor uhartea Malaysiar uhartedian dago, eta Sondako uharte txikietako handiena eta ekialdekoena da. Uharte menditsu honen iparraldean Ombait itsasartea, Wetar itsasartea eta Banda itsasoa daude, hegoaldean Timorko itsasoak Australiatik banatzen du eta mendebaldean Indonesia (Mendebaldeko Timor). Tontor gorena Ramelau mendia da (2.963 m).

Bertako klima tropikala da, beroa eta hezea, urtaro euritsu eta lehorrarekin. Hiriburua, hiri handiena eta portu nagusia Dili da, eta bigarren hiri garrantzitsuena Baucau.

Ekialdeko Timorreko ekialderen dagoen eskualdean Paitchau mendilerroa dago. Eskualde horretan oihan lehor tropikala dago, estatuko azkena, eta horregatik naturagune izateko proposatu dute. Iparraldeko kostaldean koral-uharri sistema garrantzitsu ugari daude, arriskuan daudenak[3].

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekialdeko Timorreko banaketa administratiboa

Ekialdeko Timor hamahiru barruti administratibotan banatuta dago, eta hauek 65 azpibarrutitan, 442 sucotan (udalerriak) eta 2.225 aldeiatan (herriak edo baserriak).[4]

  1. Oecusse
  2. Liquiçá
  3. Dili
  4. Manatuto
  5. Baucau
  6. Lautém
  7. Bobonaro
  8. Ermera
  9. Aileu
  10. Viqueque
  11. Cova Lima
  12. Ainaro
  13. Manufahi

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ekialdeko Timor Aldatu lotura Wikidatan

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Asiako herrialde eta lurraldeak    (Nazio Batuen azpi-eskualdeka)

Erdialdeko Asia
Map Central Asia.PNG

AfganistanErrusiaKazakhstanKirgizistanUzbekistanTadjikistanTurkmenistan

Asiako Ekialdea
(Asia-Pazifikoa)

Map-World-East-Asia.png

Hego KoreaIpar KoreaJaponiaMongoliaTxina

Hego-mendebaldeko Asia
Ekialde Hurbila
Map world middle east.svg

Arabiar Emirerri BatuakArmeniaAzerbaijanBahrainEgiptoGeorgiaIranIrakIsraelJordaniaKuwaitLibanoOmanQatarSaudi ArabiaSiriaTurkiaYemen

Hego-ekialdeko Asia
LocationSoutheastAsia.PNG

BruneiEkialdeko TimorFilipinakIndonesiaKanbodiaLaosMalaysiaMyanmarSingapurThailandiaVietnam

Hegoaldeko Asia
Map-World-South-Asia.png

BangladeshBhutanIndiaMaldivakNepalPakistanSri Lanka

Beste entitate
politiko batzuk

PalestinaTaiwan