Sefardi
Wikipedia(e)tik
| Artikulu honek edo artikulu zati honek gramatika, estilo, lotura edota ortografia akatsak ditu. Lagundu ahal eta nahi baduzu, zuzendu ezazu. |
| Sefardiak יהדות ספרד (Yahadut Sefarad) |
|
|---|---|
|
|
|
| 1. lerroa: Maimonides• Isaac Abrabanel• Baruch Spinoza• David Nieto• Daniel Mendoza• David Ricardo 2. lerroa: Moses Montefiore• Benjamin Disraeli• Sabato Morais• Emma Lazarus• Benjamin Cardozo• David de Sola Pool |
|
| Biztanleak guztira | 1,5–2,0 milioi inguru (juduen %15a) |
| Biztanleria nabarmena duten eskualdeak | *
|
| Hizkuntza | Historikoak: ladino, haketia, judu-portuges, judukatalan, shuadit, eta juduen nafar-aragoiera Egungoak: hebreera eta herrialdekoa |
| Erlijioa | Judaismoa |
| Zerikusia duten beste giza taldeak | Juduak |
Sefardiak (hebreeraz: sing. סְפָרַדִּי Sefaraddi Səp̄āraddî, plur. סְפָרַדִּים Sefaraddim Səp̄āraddîm; ladinoz: pl. Sefardies) honako bi taldeetako kideak dira[1]:
- zentzu zorrotzean, Iberiar Penintsulatik XV. mendean kanporatutako juduen ondorengoak;
- zentzu zabalean, eta batez ere erlijio arlotan, sefardi-liturgia erabiltzen duten juduak. Zentsu honetan Mizrahi juduak ditu barne eta Israelen batuztan ashkenaziak ez diren judu guztiak izendatzeko erabiltzen dituzte.
Hebreerazko hitza honek "espainiar" esan nahi du. Sefarad (hebreeraz: ספרד Səfarád Səp̄aráḏ / Səp̄āraḏ), Biblian agertzen den toponimoa da[2], identifikatu gabekoa. Gero, juduek Iberiar Penintsula identifikatzeko erabili zuten eta egun hebreeraz "Espainia" esan nahi du.
Historikoki lau taldetan banatuak izan dira:
- Gehiengoa, 1492an Iberiar Penintsularik kanporatutako juduen ondorengoak dira, Otomandar Inperioan, batez ere Salonikan eta Istanbulen, kokatu zirenak.
- Iparraldeko Marokon eta Aljerian kokatu zirenak[3].
- Hasieran kristautasunera aldaturiko juduak gero Europara ihes egin eta bere erlijio berreskuratu zutenak.
- Kriptojuduak, Penintsulan geratu eta bere erlijioa ezkutuan mantendu zutenak.
Eduki-taula |
Rabbi nagusiak [aldatu]
Aurresefardiak [aldatu]
- Saadia Gaon
- Amram Gaon
- Ḥananel ben Ḥushiel
- Nissim Gaon
Al-Andalus [aldatu]
- Isaac Alfasi
- Joseph ibn Migash
- Judah ben Barzillai
- Solomon ibn Gabirol
- Abraham ibn Ezra
- Moses ibn Ezra
- Judah ha-Levi
- Bahya ibn Paquda
- Maimonides
Iberiar Penintsulako erresuma kristauak [aldatu]
- Nahmanides
- Shlomo ben Aderet
- Yom Tov Asevilli
- Nissim Gironakoa
- Asher ben Jehiel
- Jacob ben Asher
- Moses Leongoa
- David Abudirham
- Isaak Campanton
- Isaak Aboab
Kanporaketaren ondokoak [aldatu]
- David ben Solomon ibn Abi Zimra
- Jacob Berab
- Levi ibn Ḥabib
- Yosef Karo
- Bezalel Ashkenazi
- Moses ben Jacob Cordovero
- Ḥayim Vital
- Moses Alshech
- Solomon Nissim Algazi
- Yaakov Culi
- Hayim Palaggi
Azkenak [aldatu]
- Elijah Benamozegh
- Shem Tob Gaguine
- Solomon Gaon
- David de Sola Pool
- Odaviya Yosef
- Mordechai Eliyahu
- Shlomo Amar
Erreferentziak [aldatu]
- ↑ Raphael, Chaim, The Sephardi Story: A Celebration of Jewish History Londres: Valentine Mitchell & Co. Ltd. (1991)
- ↑ Abdias, 1-20: Ipar Israelgo erbesteratuen gudarosteak kanaandarren lurra hartuko du Sareptaraino. Eta Jerusalemgo erbesteratuek, Sefaraden bizi direnek, Negeveko hiriak hartuko dituzte
- ↑ Samuel Toledano, "Espagne: les retrouvailles", Les Juifs du Maroc (Editions du Scribe, Paris 1992)