Sefardi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Sefardiak
יהדות ספרד (Yahadut Sefarad)
Biztanleak guztira 1,5–2,0 milioi inguru (juduen %15a)
Biztanleria nabarmena duten eskualdeak *  Israel: 1.1-1.5 million
Hizkuntza Historikoak: ladino, haketia, judu-portuges, judukatalan, shuadit, eta juduen nafar-aragoiera
Egungoak: hebreera eta herrialdekoa
Erlijioa Judaismoa
Zerikusia duten beste giza taldeak Juduak

Sefardiak (hebreeraz: sing. סְפָרַדִּי Sefaraddi Səp̄āraddî, plur. סְפָרַדִּים Sefaraddim Səp̄āraddîm; ladinoz: pl. Sefardies) honako bi taldeetako kideak dira[1]:

  1. zentzu zorrotzean, Iberiar Penintsulatik XV. mendean kanporatutako juduen ondorengoak;
  2. zentzu zabalean, eta batez ere erlijio arloan, sefardi-liturgia erabiltzen duten juduak. Zentsu honetan Mizrahi juduak daude barnean eta Israelen batzuetan ashkenaziak ez diren judu guztiak izendatzeko erabili ohi da.

Sefarad, hebreerazko hitzak "espainiar" esan nahi du. Sefarad (hebreeraz: ספרד Səfarád Səp̄aráḏ / Səp̄āraḏ), Biblian agertzen den toponimoa da[2], identifikatu gabekoa. Gero, juduek Iberiar Penintsula identifikatzeko erabili zuten eta egun hebreeraz "Espainia" esan nahi du.

Historikoki lau taldetan banatuak izan dira:

  • Gehiengoa, 1492an Iberiar Penintsularik kanporatutako juduen ondorengoak dira, Otomandar Inperioan, batez ere Salonikan eta Istanbulen, kokatu zirenak.
  • Iparraldeko Marokon eta Aljerian kokatu zirenak[3].
  • Hasieran kristautasunera aldaturiko juduak gero Europara ihes egin eta bere erlijio berreskuratu zutenak.
  • Kriptojuduak, Penintsulan geratu eta bere erlijioa ezkutuan mantendu zutenak.

Judu hispaniarrak kanporatzeko dekretua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"Fernando jauna eta Isael anderea, Jainkoaren graziaz Gaztela, Leon, Aragoi, Sizilia, Granadako errege-erreginak (...) Jakizue eta jakin behar duzue, esan digutenez gure erreinuetan kristau txar batzuk daudela gure Fede Santu Katolikotik judu egiten zirenak, horren erru handia juduen eta kristauen arteko komunikazioa dela, 1480ko Toledoko Gorteetan juduak apartatzea agintzen dugu (...) judu-auzo eta leku apartekoak emanez euren bekatuan elkarrekin bizitzeko (...) Eta kaltea hain handia denez, kristauek ez dute komunikaziorik izango juduekin, fede katolikoa nahasi eta harrokeriatan dabiltza eta (...). Beraz,Guk, prelatu eta zaldun handien eta zientzia eta kontzientziako pertsona batzuen aholku eta iritziari jarraituz (...) erabaki dugu judu guztiei gure erreinuetatik irteteko agintzea, eta ez daitezela inoiz itzuli; eta horren gainean agintzen dugu gutun hau zabaltzea (...) datorren uztailaren amaiera arte denak irten daitezen seme-alabekin, edozein adinetakoak direla, eta ez daitezela itzuli (...) heriotza-zigorra dute eta. Eta agintzen dugu gure erreinuetako inor ez dadila ausartu judurik hartzen, babesten edo defenditzen ez agirian ez isilpean behin uztaila amaituta (...) edo ondasun guztiak bahituko zaizkiola (...) Granadan aginduta. 1492ko martxoaren hogeita hamaikan".

Une horretan zegoen xenofobiaren erakusle dira koroaren zerbitzura zegoen humanista baten, Pedro Mártir de Angleríaren hitzak, Legatio Babilonica lanean: "Ikusiko duzue zeinen zikin, gorrotagarri, doilor eta arbuiagarri diren, konturatuko zarete giza salerosketatik guztiz baztertu behar direla, eta orduan aitortu beharko duzue nire errege-erreginak gizakietatik jakintsuenak izan zirela, hain zuzen ere hain ganadu gaitsesgarri eta morbosoa garbitzea pentsatu zutelako".

Rabbi nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurresefardiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Saadia Gaon
  • Amram Gaon
  • Ḥananel ben Ḥushiel
  • Nissim Gaon

Al-Andalus[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iberiar Penintsulako erresuma kristauak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Nahmanides
  • Shlomo ben Aderet
  • Yom Tov Asevilli
  • Nissim Gironakoa
  • Asher ben Jehiel
  • Jacob ben Asher
  • Moses Leongoa
  • David Abudirham
  • Isaak Campanton
  • Isaak Aboab

Kanporaketaren ondokoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • David ben Solomon ibn Abi Zimra
  • Jacob Berab
  • Levi ibn Ḥabib
  • Yosef Karo
  • Bezalel Ashkenazi
  • Moses ben Jacob Cordovero
  • Ḥayim Vital
  • Moses Alshech
  • Solomon Nissim Algazi
  • Yaakov Culi
  • Hayim Palaggi

Azkenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Elijah Benamozegh
  • Shem Tob Gaguine
  • Solomon Gaon
  • David de Sola Pool
  • Odaviya Yosef
  • Mordechai Eliyahu
  • Shlomo Amar

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sefardi Aldatu lotura Wikidatan
  1. Raphael, Chaim, The Sephardi Story: A Celebration of Jewish History Londres: Valentine Mitchell & Co. Ltd. (1991)
  2. Abdias, 1-20: Ipar Israelgo erbesteratuen gudarosteak kanaandarren lurra hartuko du Sareptaraino. Eta Jerusalemgo erbesteratuek, Sefaraden bizi direnek, Negeveko hiriak hartuko dituzte
  3. Samuel Toledano, "Espagne: les retrouvailles", Les Juifs du Maroc (Editions du Scribe, Paris 1992)