Trikuharri

Sorginaren Txabola trikuharria Bilar udalerrian (Araba).

Trikuharriak edo Jentiletxeak gorpuak ehorzteko eraturiko monumentu megalitikoak ziren, gaur egun ere ikus daitezke. Lurrean zutik dituzte finkatuta hainbat harri, eta hauek estaltzeko, harlauzaz osatutako gaina dute.

Beste hizkuntz askotan Dolmen esaten zaie. Bretainieraz hitz honek harrizko mahaia esan nahi du eta oinarrizko egitura bi zutarri zutik eta gainean harlauza etzan bat izango litzateke.

Hilobi hauek lurrezko nahiz harrizko muinoen gainean eraikitzen ziren (tumuluak) eta honen mugak batzuetan harriz eginiko borobil batekin inguratzen ziren (harrespilak). Eskaintzak tumuluan egiten ziren eta hildakoen ondoan.

Mitologia

Trikuharrien inguruko mitologian

Sakontzeko, irakurri: Armorkora

Lezaoko koban (Entzia mendikatean, Araba) bizi ziren Amilamiatako batek eraman zituen buru gainean Arrizalako trikuharriaren (Aguraindik gertu) harri handiak.

Trikuharriak Euskal Herrian

Araban

Sorginetxeko trikuharria, Arrizala.

• Aizkomendiko trikuharria (Egilatz)
• Aizkorritxoko trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Arrobigañako trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Atxuko Aldaiko trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Chabola de la Hechicera (Bilar)
• El Sotilloko trikuharria (Guardia)
• Garagarzako trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Gorostiaran Mendebaleko trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Hego Balenkuko trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Kalparmuñobarrenako trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Los Llanoseko trikuharria (Kripan)
• Otsaarteko trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Pagobakoitzako trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean')
• San Martingo trikuharria (Guardia)
• Sorginetxeko trikuharria (Arrizala)

Bizkaian

• Goikoganako trikuharria
• Hirumugarrieta I trikuharria (Bilbo)
• Hirumugarrieta II trikuharria (Bilbo)
• Munarrikolanda I trikuharria
• Munarrikolanda II trikuharria
• Saierrikolanda I trikuharria

Gipuzkoan

Jentilarri trikuharria, Aralar.

• Aballarriko trikuharria (Urnieta)
• Agerreburuko trikuharria (Bergara)
• Aitxuko trikuharria (Ataun, Idiazabal)
• Aitzazate trikuharria (Usurbil)
• Aitzetako Txabala trikuharria (Errenteria-Orereta)
• Aitzpuruko Zabala trikuharria
• Aizkorritxo trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Akolako Lepua trikuharria I (Hernani)
• Akolako Lepua trikuharria II (Hernani)
• Altxista trikuharria (Elduain)
• Andatza I trikuharria (Usurbil)
• Andatza II trikuharria (Usurbil)
• Añi trikuharria (Gaztelu, Tolosa)
• Aranzadi trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Argarbi trikuharria (Zaldibia)
• Argonizko trikuharria (Ataun)
• Arkutxa trikuharria (Donostia)
• Arraztarangaña trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Arrobigañako trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Arrobizar trikuharria (Donostia)
• Artasoko trikuharria (Oñati)
• Artzanburu trikuharria (Oñati)
• Atxiñar trikuharria (Hondarribia)
• Atxolin tikuharria (Elgoibar, Soraluze)
• Atxuko Aldaiko trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Atxurbi trikuharria (Ataun)
• Ausokoi I trikuharria (Zaldibia)
• Ausokoi II trikuharria (Zaldibia)
• Axurdario trikuharria (Lizartza)
• Balenkaleku trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Basaburuko trikuharria (Elduain)
• Belabieta Txiki trikuharria (Elduain)
• Belkoaingo trikuharria (Andoain, Aduna)
• Bernoako trikuharria (Ataun)
• Berrozpin I trikuharria (Errenteria-Orereta)
• Berrozpin II trikuharria (Errenteria-Orereta)
• Berrozpin III trikuharria (Errenteria-Orereta)
• Bidaarte I trikuharria (Idiazabal)
• Diruzulo
• Elgea I trikuharria (Leintz-Gatzaga)
• Erremedio trikuharria (Ataun)
• Etxegarateko trikuharria (Idiazabal)
• Gainzabalgo trikuharria (Oiartzun)
• Garagarzako trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Gorostiaran Mendebaleko trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Hego Igaratza trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Igartza mendebalde trikuharria (Ataun)
• Igoingo Lepua I trikuharria (Hernani)
• Igoingo Lepua II trikuharria (Hernani, Donostia)
• Intxusburuko trikuharria (Ataun)
• Ipar Igaratza trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Iruarrieta trikuharria (Azkoitia)
• Iruarrieta I trikuharria (Azkoitia)
• Iruarrieta II trikuharria (Zumarraga)
• Irukurutzeta trikuharria (Bergara)
• Iskulin trikuharria (Hondarribia)
• Iturrieta trikuharria (Donostia)
• Jaizkibel III trikuharria (Hondarribia)
• Jaizkibel IV trikuharria (Hondarribia)
• Jentillarri trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Kalparmuñobarrenako trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Karramiolotz trikuharria (Donostia)
• Keixetako Egiya Hegoaldeko trikuharria (Bergara)
• Labeo trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Landarbaso I trikuharria (Donostia)
• Landarbaso II trikuharria (Donostia)
• Landarbaso III trikuharria (Donostia)
• Landarbaso IV trikuharria (Donostia)
• Landarbaso V trikuharria (Donostia)
• Landarbaso VI trikuharria (Donostia)
• Lareo trikuharria
• Larrarteko trikuharria (Beasain)
• Larreluze trikuharria (Ataun)
• Larrondo trikuharria
• Loa trikuharria (Elduain)
• Loatzu I trikuharria (Aia)
• Loatzu II trikuharria (Aia)
• Mandubi Zelaiako trikuharria (Ezkio-Itsaso)
• Maramendi Hegoa trikuharria (Beizama)
• Maramendi Iparra trikuharria (Beizama)
• Matxitxane trikuharria (Zaldibia)
• Muñaango trikuharria (Ataun)
• Napalatzako trikuharria (Idiazabal)
• Oamendiko trikuharria (Zerain)
• Oindolarko I trikuharria (Villabona)
• Oindolarko II trikuharria (Villabona)
• Olaiko trikuharria (Donostia)
• Olartetako trikuharria (Aia)
• Otagaingo trikuharria (Asteasu, Aia)
• Otsaarteko trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean)
• Otsabioko trikuharria (Altzo)
• Otsolepo trikuharria (Elduain, Urnieta)
• Pagobakoitzako trikuharria (Araba eta Gipuzkoako partzuergo orokorrean')
• Pozontarriko Lepoko trikuharria (Urnieta)
• Sagastietako Lepua I trikuharria (Hernani)
• Sagastietako Lepua II trikuharria (Hernani)
• Tartaloetxetako trikuharria (Zegama)
• Trikamuñootako trikuharria (Zegama)
• Trikumuttegiko trikuharria (Beizama)
• Txotxetako trikuharria (Ataun)
• Uelogoena Hegoko trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Uelogoena Iparreko trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Uiduiko trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Uiduiko II trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Urrezulko Armureako trikuharria (Idiazabal)
• Urritzako trikuharria (Amezketa)
• Urtapotoluetako I trikuharria (Oñati)
• Zarateko Bentako trikuharria (Zizurkil)
• Zaingo Bizkarrako trikuharria (Errezil)
• Zaingo Ordekako trikuharria (Errezil)
• Zearragoenako trikuharria (Enirio-Aralar Mankomunitatea)
• Zorroztarriko trikuharria (Idiazabal, Segura)

Nafarroa Beherean

• Mairietxea (Mendibe)

Nafarroa Garaian

• Ardaitzeko trikuharria
• Belaguakoak.
• Saratxakolegi (Altsasu)
• Aralarko trikuharriak
• Etxarrizko trikuharriak
• "Portillo de Eneriz" eta "Farangortea" trikuharriak(Artajona)

Ikus, gainera

• Euskal Herriko historiaurrea
• Jentil
• Mouro (Asturiar mitologia)

Kanpo Loturak

• (Euskaraz) Trikuharriak Euskal Herrian
• (Euskaraz) Arabako Trikuharriak
• (Euskaraz) Eusko Jaurlaritzako Kultura Saileko bilatzailean "Trikuharria" bilatzean lortutako emaitzak
• (Euskaraz) Gipuzkoako aztarna arkeologikoak Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian (.pdf fitxategia)
• (Euskaraz) Aralarko trikuharrien ibilbidea
• (Euskaraz) Euskal Herriko megalitoei buruzko atala, euskal-herria.org webgunean: argazkiak, kokapen zehatzak, eta abar.