Galizia

Wikipedia(e)tik

Galizia Galiza
Autonomia Erkidegoa
Hiriburua	Santiago Compostelakoa
Probintziak	Coruña Lugo Ourense Pontevedra
Herritarra	galiziar
Eremua - Espainiaren	29.574 km² % 5,8
Biztanleria - Espainiaren Dentsitatea	2.767.524 (2006) % 6,28 93,78 bizt/km²
ISO 3166-2	ES-GA
Estatutua	1981eko apirilaren 28
Presidentea	Emilio Pérez Touriño (PSdG)
Hizkuntza ofiziala(k)	galiziera eta gaztelania
Espainiako Gorteak - Kongresuan - Senatuan	25 eserleku 19 eserleku
www.xunta.es

Galizia (galizieraz Galicia edo Galiza, gaztelaniaz Galicia) Iberiar Penintsularen ipar-mendebaleko bazterrean dagoen herrialdea da. Politikoki, Espainiako autonomia erkidegoetako bat da. Mendebaldea eta iparraldea Ozeano Atlantikoak inguratzen ditu, ekialdean Asturias eta Leon mugakide ditu, eta Hegoaldean Portugal. 2.8 miloi inguru biztanle zituen (2002), gehienak hiriguneetan: A Coruñan eta Vigon bereziki.

Hiriburua Santiago Compostelakoa da.

Boterearen organorik gorena Galiziako Xunta da, Galiziako Gobernua alegia.

Eduki-taula 1 Geografia 2 Banaketa administratiboa 2.1 Probintziak 2.2 Eskualdeak 2.3 Udalerriak 3 Historia 4 Kultura 4.1 Hizkuntza ofizialak 4.2 Literatura 4.3 Musika 5 Hedabideak 6 Galiziar ezagunak 7 Ikus, gainera 8 Kanpo loturak

Geografia

 Sakontzeko, irakurri: Galiziako geografia

Miño da Galiziako ibairik luzeena, Lugoko probintzian sortu eta Pontevedran itsasoratzen dena.

Pena Trevinca (2.127 m) eta Cabeza de Manzaneda (1.781 m) mendirik altuneak dira, Galizia-Leongo mendigunean kokatutakoak, Ourensen.

Banaketa administratiboa

Galizia lau probintzia, 53 eskualde, 315 udalerri (concello) eta 3.778 parrokiatan banatuta dago.

Probintziak

Hauexek dira Galiziako lau probintzia, biztanleen kopuruaren arabera ordenaturik:

1. Coruña: 1.129.141 biztanle (2006).
2. Pontevedra: 943.117.
3. Lugo: 356.595.
4. Ourense: 338.671.

Eskualdeak

Galiziako kostaldean dauden eskualdeak hauexek ditugu, hego-mendebaldetik hasita ipar-ekialderuntz:

O Baixo Miño | Vigo | O Morrazo | O Salnés | Barbanza | Noia | Muros |Fisterra | Terra de Soneira | Bergantiños | Coruña | Ferrol | Ortegal | A Mariña Occidental | A Mariña Central | A Mariña Oriental

Barrualdekoak, aldiz, hauexek ditugu:

A Baixa Limia | A Barcala | A Fonsagrada | A Limia | A Paradanta | A Ulloa | Allariz-Maceda | Arzua | Betanzos | Caldas | Chantada | Lugo | Meira | O Carballiño | O Condado | O Deza | O Eume | O Ribeiro | O Sar | Ordes | Os Ancares | Ourense | Pontevedra | Quiroga | Santiago | Sarria | Tabeiros-Terra de Montes | Terra Cha | Terra de Caldelas | Terra de Celanova | Terra de Lemos | Terra de Melide | Terra de Trives | Valdeorras | Verin | Viana | Xallas

Udalerriak

 Sakontzeko, irakurri: Galiziako udalerrien zerrenda

Hauek dira Galiziako zortzi udalerri nagusiak, biztanleei dagokienez:

1. Vigo (Pontevedra) 293.255 biztanle (2006)
2. A Coruña 243.320
3. Ourense 108.137
4. Santiago de Compostela (Coruña) 93.458.
5. Lugo 93.450
6. Pontevedra 80.096
7. Ferrol (Coruña) 76.399
8. Vilagarcía de Arousa (Pontevedra) 36.519

Historia

• Antzinako greziarrek galiziarrei καλλαικoι (kalekós) deitzen zieten.
• 1906ko irailaren 30ean Real Academia Galega (RAG) sortu zuten. Manuel Murguia lehenengo presidente izan zen 1923 arte, tarte hartan guztian Rosalia de Castro goraipatuz. Sorrera baino lehen, esan behar da Emilia Pardo Bazan izan zela aitzindari nagusietakoa.
• 1942etik 1977ra RAG erakundeak ia klandestinitatean ibili behar izan zuen, Francoren diktadura dela eta.
• 1982an galizieraren inguruan akordioa lortu zuten arautze lanetan, "Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego" kaleratuz.
• 1990ean Manuel Fraga Xuntako presidente bihurtu zen, 15 urtez karguan mantenduz.
• 2002ko azaroaren 13an "Prestige" petroliontzia hondoratu zen Coruñako kostaldean ("Costa da Morte"), olio isuri erraldoiak hondamendi ekologiko itzela eraginez.
• 2003an aurreko hizkuntza-arauak berrikusi zituzten.

Kultura

Hizkuntza ofizialak

Galizian galiziera eta gaztelania dira hizkuntza ofizialak. Galizierak portugesarekin harreman estua du, Erdi Aroan hizkuntza bakarra osatu zutelarik.

Literatura

• Galizierazko literatura
• Gaztelaniazko idazle galiziarrak
• Asociación de Escritores en Lingua Galega
• Dia das Letras Galegas
• Galeusca
• Komikia Galizian

Musika

 Sakontzeko, irakurri: Galiziako musika

• Folk musika:
  • Faltriqueira, Luar na lubre eta Milladoiro taldea.
  • Xose Manuel Budiño eta Carlos Nuñez musikariak.

• Rock eta pop:
  • Aerolíneas Federales, Golpes Bajos, Os Resentidos, Siniestro Total eta Los Suaves taldeak.
  • Anton Reixa eta Luz Casal abeslariak.

Hedabideak

• Telebistak: "TVG".
• Irratiak: "Radio Galega".
• Egunkariak:
  • Gazteleraz: "El Correo Gallego", "La Voz de Galicia" (A Coruña), "Faro de Vigo", "El Progreso" (Lugo), "La Region" (Ourense).
  • Galizieraz: "Galicia Hoxe"
• Webguneak: "CPLP".

Galiziar ezagunak

• Rosalia de Castro (1837-1885), idazlea.
• Pablo Iglesias (1850-1925), politikari sozialista.
• Emilia Pardo Bazan (1851-1921), idazlea.
• Ramon Maria Valle-Inclan (1866-1936), idazlea.
• Alfonso Rodriguez Castelao (1886-1950), idazlea.
• Francisco Franco (1892-1975), militar eta diktadore espainiarra.
• Alvaro Cunqueiro. (1911-1981), idazlea.
• Celso Emilio Ferreiro (1912-1979), idazlea.
• Camilo Jose Cela (1916-2002), idazlea.
• Manuel Fraga Iribarne (1922-), politikaria. Xuntaren presidentea.
• Antonio Maria Rouco Varela (1936-), kardinala.
• Manuel Rivas (1957-), idazlea.
• Anton Reixa (1957-), musikari eta idazlea.
• Luz Casal (1958-), abeslaria.
• Luis Tosar (1971-), aktorea.

Ikus, gainera

• Lusofonia
• Nazio zeltak

Kanpo loturak

• Galizierazko Idazleen Elkartea
• Liburuak (CRTVG-ko webgunean)
• Diskoak (CRTVG)
• Artea (CRTVG)
• Galiziako zentruak

Galiziako eskualdeak

A Baixa Limia | O Baixo Miño | A Barcala | A Fonsagrada | A Limia | A Mariña Central | A Mariña Occidental | A Mariña Oriental | A Paradanta | A Ulloa | Allariz-Maceda | Arzua | Barbanza | Bergantiños | Betanzos | Caldas | Chantada | Coruña | Ferrol | Fisterra | Lugo | Meira | Muros | Noia | O Morrazo | O Carballiño | O Condado | O Deza | O Eume | O Ribeiro | O Sar | Ordes | Ortegal | Os Ancares | Ourense | Pontevedra | Quiroga | O Salnés | Santiago | Sarria | Tabeiros-Terra de Montes | Terra Cha | Terra de Caldelas | Terra de Celanova | Terra de Lemos | Terra de Melide | Terra de Soneira | Terra de Trives | Valdeorras | Verin | Viana | Vigo | Xallas

	Galiziako probintziak
Coruña • Lugo • Ourense • Pontevedra

	Espainiako Autonomia Erkidegoak
Andaluzia • Aragoi • Asturiasko Printzerria • Balear Uharteak • Errioxa • Euskadi • Extremadura • Galizia • Gaztela eta Leon • Gaztela-Mantxa • Kanariar Uharteak • Kantabria • Katalunia • Madrilgo Erkidegoa • Melilla • Murtziako Erkidegoa • Nafarroa • Valentziako Erkidegoa • Ceuta Bestelako lurrak: Subiranotasun uharteak

	Europa
Herrialdeak: Albania Alemania Armenia Andorra Austria Azerbaijan Belgika Bielorrusia Bosnia-Herzegovina Bulgaria Danimarka (Faroe Uharteak) Erresuma Batua (Gibraltar Man Uhartea Guernsey Jersey) Errumania Errusia Eslovakia Eslovenia Espainia Estonia Finlandia (Åland uharteak) Frantzia Georgia Grezia Herbehereak Hungaria Irlandako Errepublika Islandia Italia Kosovo Kroazia Letonia Liechtenstein Lituania Luxenburgo Malta Mazedoniako Errepublika Moldavia Monako Montenegro Norvegia ( Svalvard eta Jan Mayen Uharteak) Polonia Portugal San Marino Serbia Suedia Suitza Turkia Txekiar Errepublika Ukraina Vatikano Hiria Zipre Europar Batasuna Estaturik gabeko herriak: Bretainia Eskozia Euskal Herria Flandria Gales Galizia Katalunia Korsika Okzitania Sardinia