Arabako Errioxa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Artikulu hau Arabako kuadrillari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Errioxa (argipena)».
Arabako Errioxako kuadrilla
 Euskal Herria

Arabako Errioxa armarria

Arabako Errioxako Kuadrilla.svg
Arabako errioxa.jpg
Arabako Errioxa udazkenean, Guardiatik.
Administrazioa
Herrialdea Araba
Udalerriak15
EskualdeburuaGuardia
Herri handienaOion
Izen ofizialaCoat of Arms of Laguardia-Rioja Alavesa Cuadrilla.svg 
PresidenteaJoseba Fernandez Calleja
(EAJ)
Geografia
Koordenatuak42°36′N 2°36′W / 42.6°N 2.6°W / 42.6; -2.642°36′N 2°36′W / 42.6°N 2.6°W / 42.6; -2.6
Azalera315,83 km²
Demografia
Biztanleriadata22 =
DentsitateaERROREA: ezin izan da automatikoki kalkulatu, arazoa konpontzeko egin klik hemen biztanle/km²

Arabako Errioxako kuadrilla edo Arabako Errioxa (ofizialki Biasteri-Arabako Errioxako Eskualdea[1]) Araba osatzen duten zazpi kuadrilla edo eskualde administratiboetako bat da. Hiriburua Guardia da; hala ere, Oion da udalerririk jendetsuena (3.544 biztanle 2021ean).

Ebro ibaiaren ertzean dago kokatuta eta klima mediterraneoa du. Ardo ekoizpena da jarduera ekonomikorik garrantzitsuena.

Udalerriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondoko udalerriak biltzen ditu:

# Udalerria Kontzejuak Alkatea Alderdi politikoa Biztanleria
(2021)
Biztanleriaren %-a Azalera (km²)
1 Bastida Gatzaga Buradon Laura Perez Borinaga EAJ 1.557 13,4 38,17
2 Elvillar Enrique Perez Mazo EAJ 349 3,0 17,50
3 Ekora Rafael Fernandez Jalon EAJ 268 2,3 18,80
4 Eltziego Luis Aldazabal Ruiz de Viñaspre Zieko Bai 1.003 8,7 16,32
5 Kripan Joseba Fernandez Calleja EAJ 177 1,5 12,52
6 Guardia Campillar, Páganos, Serna Lucio Castañeda Martinez de Treviño EAJ 1.546 13,4 81,08
7 Lantziego Gorka Mauleón EAJ 719 6,2 24,20
8 Lapuebla de Labarca Maria Teresa Cordoba Fernandez Lapuebla Avanza 872 7,5 5,99
9 Leza Jose Antonio Suso Perez de Arenaza EAJ 219 1,9 9,92
10 Mañueta Francisco Javier Garcia Perez de Loza PP 297 2,6 9,46
11 Moreda Araba Miguel Angel Bujanda Fernandez EAJ 212 1,8 8,67
12 Navaridas Miguel Angel Fernandez Gonzalez PP 216 1,9 8,92
13 Oion Gorrebusto
Labraza
Jose Eduardo Terroba Cabezón EAJ 3.544 30,6 45,16
14 Samaniego Pili Garmendia EH Bildu 313 2,7 10,64
15 Villabuena Araba Iñaki Perez Berrueco EAJ 287 2,5 8,48
Arabako Errioxako kuadrilla 11.579 100 315,83

Inguru naturala eta klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdea Bernedoko mendatetik ikusita.

Arabako Errioxa Ebro ibaiaren sakonunearen barnean dago, bi muga hauek dituela: Toloño mendilerroa iparraldean, eta Ebro ibaia hegoaldean. Kantauri itsasotik gertu dagoen arren klima kontinental leuna du Arabako Errioxak (urtean 16,7 gradu batez beste eta 430 mm ur).

Landarediari dagokionez landareak mediterraneoak dira nagusi, ezpela, artea, pinua eta makala ibaien inguruan. Ebro ibaia da Arabako Errioxako ibai nagusia, eta bertan isurtzen dute ura Toloño mendilerrotik jaisten diren errekek (Herrera, Mayor, Pisarnoso, Acequia, Gines, Uneba, Galijo, Viñaspre, Valvarriñaga, Conchaval, Buenpajera eta Valdevaron).

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

K.a. 5000. urtetik, Mesolitotik, hainbat herri finkatu edota igaro dira Arabako Errioxatik. Atlantiko eta Mediterraneo aldeetako kulturen arteko bilgunetzat hartu izan da Arabako eskualde hori (kultura zelta, zeltiberiarra eta euskalduna). Erromatarrak Ebroko goi arroan egokitu zirenean, herri euskaldunak (autrigoiak, barduliarrak edo baskoiak) bizi ziren Arabako Errioxan.

V. mendetik aurrera, Erromako inperioa deuseztu ondoren, bisigodoen begiradapean geratu zen Arabako Errioxa euskalduna. VIII. mendean, Errioxako lurrez jabetu ziren arabiarrak. X-XI. mendeetan, Nafarroako eta Gaztelako koroek gutiziaturiko eremu bihurtu zen Araba guztia. Arabako Errioxa Nafarroako lurra zen, Lizarraldeari zegokiona eta hala iraun zuen XVI. mende hasiera arte. XV. mendean hasi zen, gaztelerak bultzatuta, euskararen gainbehera Errioxan.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntzari dagokionez, gaztelania da nabarmen nagusi Arabako Errioxan. 2016an, 2.525 euskaldun, 2.200 ia-euskaldun eta 6.448 erdaldun bizi ziren, hau da, eskualdeko biztanleen % 42,28k zekiten euskaraz neurriren batean. 20 urte lehenago, 1996an, 978 euskaldun, 831 ia-euskaldun eta 7.673 erdaldun ziren.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomiaren aldetik, eskualde aberatsa da Arabako Errioxa. Oro har ardogintzari lotutako lehen sektoreko jarduerek aparteko garrantzia dute eskualdean. Ardogintzaren inguruan, bestalde, zerbitzuak eta turismo jarduerak ere nabarmen indartu dira Arabako Errioxan azken urteotan.

Ardogintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errioxa mahats lurralde oparoa izan da historian zehar, eta, Nafarroarekin batera, ardoz hornitu ditu luzaroan iparraldeko euskal lurraldeak. Mundu osoan ospetsu bihurtu da gaur egun Errioxako ardoa. Mediterraneo aldeko erromatarrek irakatsi bide zizkieten errioxarrei mahatsa lantzeko eta ardoa egiteko teknikak. Erdi Aroan bere horretan iraun zuten teknika horiek. XIX. mendearen bukaeran, teknika berriak abiarazi zituzten Errioxako ardogintzan Bordele aldeko ardogile frantsesek eta gaurko egunean ardo industria modernoa dago Errioxan.

Eskualdea Errioxako ardoa ekoizten duen hiru azpi-eskualdeetako bat da. Tartean, Guardia, Eltziego eta Lantziego dira herri ekoizle nagusiak.

Herritar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Azaroaren 20ko 63/1989 Foru Araua, eskualdeei buruz.. Arabako Batzar Nagusiak (Noiz kontsultatua: 2010-12-26).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]