Pirinioaurrea (eskualdea)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Pirinioaurrea
 Euskal Herria
Nafarroako Eskualde Berriak - Nuevas Comarcas de Navarra (Pirinioaurrea - Prepirineo).svg
Administrazioa
Herrialdea Nafarroa Garaia
Udalerriak12 (lista ikusi)
EskualdeburuaAgoitz
Herri handienaAgoitz
Izen ofizialaPirinioaurrea (eus.)
Prepirineo (cas.)
Geografia
Koordenatuak42°47′54″N 1°21′08″W / 42.79833668°N 1.35231162°W / 42.79833668; -1.3523116242°47′54″N 1°21′08″W / 42.79833668°N 1.35231162°W / 42.79833668; -1.35231162
Azalera479,57 km²
Garaiera423-1472 metro
Distantzia28,5 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria5.770 (2021: Green Arrow Up.svg 52)
Dentsitatea12,03 biztanle/km²
Datu gehigarriak
Sorrera2019ko otsailaren 6an

Pirinioaurrea[a] Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Gutxi gorabehera, Pirinioaurreko sistemarekin bat dator, Nafarroatik igarotzean. Bere ezaugarria da lautada zabal emankorrak, mendilerro nabarmenak dituzten ibai banaz bustiak. Nafarroako eremu despopulatuenetako bat da, non, komunikazio-ardatz nagusien gainean dauden herriak izan ezik, gainerako herriak tamaina txikikoak diren, herri hustu asko izateaz gain.

12 udalerrik osatzen dute, eta 2021 urtean 5770 biztanle eta 479,57 kilometro koadroko azalera zituen; horrek 12,03 biztanle kilometro koadroko biztanleria-dentsitatea sortzen zuen. Arripodas dagoen itsas mailaren gaineko 423 metrotik Baigura mendiaren 1472 metrora arteko altuera du.

Eskualdeburua Agoitz udalerria da, Longida ibarran.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioaurrea beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: Prepirineo / Pirinioaurrea.[1]

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdeak Pirinioaurrea sistema geografikoaren izena hartzen du, Pirinioen hegoaldean dauden mendi baxuenak.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioaurrea eskualdeak Pirinioak eskualdea du muga iparraldean eta ekialdean. Hegoaldean Zangozerria eskualdea dago. Hegomendebaldean, Erdialdea eskualdearekin muga egiten du. Azkenik, mendebaldean Metropolialdea eta Ibarrak daude, Iruñerria eskualdeko azpieskualdeak.

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioaurrea eskualdeko ibaiak

Eskualdea Pirinioaurreko sistemaren eremuan dago. Mendiak eta mendilerroak haran lau samarrek eteten dituzte, eta horien artean nabarmenki nabarmentzen da. Hauek dira eskualdea zeharkatzen duten mendilerroak:

Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:

Gainera, eskualdean Nafarroako ubidea hasten da, Itoizko urtegian.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioaurreak klima azpimediterraneoa dauka, eta urteko batez besteko tenperatura aldakorra da, 13 gradu hegoaldeandik 10 gradu iparraldeanera. Prezipitazioak nahiko urriak dira udan baina ugariak gainontzeko urtaroetan, guztira 800-1200 mm inguru jausten dira urtero 110-130 egunetan.

Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Orotz-Betelu (iparraldea), Agoitz (erdialdea), Eparotz (ekialdea) eta Elo (hegoaldea).

  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Orotz-Betelu, 1993-2020)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 18.0 21.0 25.0 27.0 31.0 39.0 38.0 39.0 34.0 28.0 22.0 17.0 39.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.2 9.1 11.9 15.1 18.5 23.5 26.2 26.4 22.6 17.8 11.8 8.8 16.7
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.4 4.8 7.2 10.2 13.3 17.5 19.9 19.7 16.5 12.8 7.9 5.0 11.6
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 0.7 0.5 2.5 5.3 8.1 11.5 13.7 13.0 10.4 7.8 4.0 1.1 6.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -9.0 -10.0 -11.0 -2.0 0.0 2.0 5.0 6.0 1.0 -3.0 -7.0 -10.0 -11.0
Pilatutako prezipitazioa (mm) 157.6 130.4 121.0 114.7 89.9 64.5 45.8 50.3 81.4 111.3 162.7 141.3 1270.9
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 75.0 72.0 65.0 62.0 45.0 65.0 58.0 140.2 97.0 98.0 72.0 91.0 140.2
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 14.4 12.9 11.9 13.4 11.8 7.6 5.9 6.7 8.4 11.2 14.1 13.1 131.4
Elur egunak (≥ 1 mm) 2.8 3.8 2.0 0.9 0.1 0.0 0.0 0.0 0.0 0.1 1.0 1.9 12.6
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[2]
  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Agoitz, 1993-2020)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 17.5 22.0 25.0 29.0 35.0 40.0 40.0 40.0 36.0 30.0 23.0 17.0 40.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.9 10.5 14.3 16.7 20.9 25.8 28.5 28.6 24.0 19.1 12.3 9.1 18.2
Batez besteko tenperatura (ºC) 2.2 6.1 9.2 11.5 15.2 19.5 21.8 21.9 17.9 14.0 8.5 5.4 13.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 1.5 1.7 4.1 6.3 9.5 13.1 15.2 15.3 11.9 8.9 4.7 1.8 7.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -4.0 -3.1 -1.5 0.8 3.3 7.7 10.2 10.1 6.5 2.5 -1.8 -4.0 -4.0
Pilatutako prezipitazioa (mm) 101.3 87.3 83.7 81.1 70.1 54.3 39.4 32.4 65.7 78.7 103.9 91.1 888.9
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 70.0 44.8 46.8 67.5 50.6 57.8 58.5 90.0 107.0 82.5 45.8 86.5 107.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 14.1 12.6 12.0 13.6 12.7 8.0 6.2 6.5 8.5 11.7 15.2 14.6 135.6
Elur egunak (≥ 1 mm) 1.4 2.4 1.6 0.3 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.1 1.2
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[3]
  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Eparotz, 1974-2020)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 18.0 22.0 26.0 29.0 33.0 38.0 41.0 40.0 37.0 32.0 25.0 21.0 41.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.6 10.2 13.4 15.3 19.9 24.9 28.6 28.5 24.0 18.4 12.2 9.1 17.7
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.2 5.2 7.8 9.8 13.8 17.9 20.7 20.7 17.1 12.8 7.8 5.0 11.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -0.1 0.2 2.3 4.3 7.7 10.8 12.8 12.8 10.1 7.2 3.3 0.8 6.0
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -17.0 -17.0 -9.0 -4.0 -3.0 1.0 5.0 2.0 1.0 -3.0 -8.0 -11.0 -17.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 69.3 67.9 62.6 91.9 71.3 52.8 35.0 39.5 62.2 92.0 93.7 95.2 833.5
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 47.0 35.5 50.0 46.0 38.0 48.0 56.0 73.0 66.5 87.0 54.0 74.5 87.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 10.5 9.7 8.9 12.2 10.7 6.9 4.6 4.8 7.0 10.5 11.5 12.0 109.3
Elur egunak (≥ 1 mm) 1.6 1.4 1.2 0.8 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.5 1.1 6.6
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[4]
  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Elo, 1984-2020)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.0 22.5 25.0 27.5 35.0 40.0 40.0 41.0 37.5 30.5 23.0 19.5 41.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.7 10.5 13.8 15.9 20.1 24.8 28.1 28.5 24.2 18.9 12.5 9.4 17.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 5.4 6.5 9.0 11.0 14.5 18.5 21.2 21.5 18.2 14.2 9.1 6.1 12.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 2.1 2.5 4.3 6.0 9.0 12.2 14.4 14.6 12.1 9.4 5.7 2.8 7.9
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -12.0 -8.5 -10.0 -1.5 0.0 3.0 7.0 5.0 3.0 -1.0 -5.5 -9.5 -12.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 80.4 69.2 74.0 84.5 69.1 53.1 40.1 33.9 52.9 80.9 101.4 77.9 817.4
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 57.6 46.0 69.3 56.8 56.2 69.1 59.3 98.3 93.0 74.5 64.5 65.5 98.3
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 12.7 10.9 10.5 12.4 10.8 6.9 5.3 5.1 7.2 10.0 12.8 11.5 115.8
Elur egunak (≥ 1 mm) 1.7 2.6 1.6 0.6 0.1 0.0 0.0 0.0 0.0 0.1 0.5 1.2 8.3
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[5]

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioaurrea eskualdeko banaketa tradizionala

Banaketa tradizionala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historikoki, eskualdea, Nafarroako erdialdea eta iparraldea bezala, ibarraka banatu da. Banaketa hori ez zen soilik geografikoa, eskumen politiko, administratibo, judizial eta militarrak ere bazituzten eta. Hauek dira ibar horiek:

Urraulgoiti eta Urraulbeiti ibarrak Urraul ibar handienean integratuta zeuden, Erromantzatua eta Ledeako Korreduarekin batera. Gainera, Agoitz, Urrotz eta Elo hiribilduek, antzinatik, beren ibar geografikoekiko independentzia administratiboa izan dute.

Udalerriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioaurrea eskualdea 12 udalerritan banatuta dago, honako hauek:

Udalerria Biztanleria (2021) Azalera (km²) Dentsitatea (bizt/km²) Udalburua
Escudo de Aoiz.svg Agoitz 2791 13,54 206,13 Agoitz
Escudo de Arce.svg Artzibar 253 145,34 1,74 Nagore
Escudo de Monreal.svg Elo 480 22,61 21,23 Elo
Escudo de Ibargoiti.svg Ibargoiti 265 54,05 4,9 Idotzin
Escudo de Izagaondoa.svg Itzagaondoa 172 59,63 2,88 Ardatz
Escudo de Lizoainibar-Arriasgoiti.svg Lizoainibar-Arriasgoiti 314 65,53 4,79 Lizoain
Escudo de Lónguida.svg Longida 280 90,84 3,08 Aos
Escudo de Oroz-Betelu.svg Orotz-Betelu 139 23,46 5,92 Orotz-Betelu
Escudo de Unciti.svg Untzitibar 227 37,34 6,08 Untziti
Escudo de Urraúl Bajo (sin sol).svg Urraulbeiti 307 59,41 5,17 Artieda
Escudo de Urraúl Alto (sin sol).svg Urraulgoiti 142 137,7 1,03 Irurozki
Escudo de Urroz Villa.svg Urrotz 400 11,4 35,09 Urrotz
Biztanleria udalerrika Bilakaera azken 10 urteetan
  •      > 10000
  •      5000-10000
  •      2500-5000
  •      1000-2500
  •      500-1000
  •      250-500
  •      250-100
  •      < 100
  •      > %10
  •      %5−10
  •      %1−5
  •      %0−1
  •      %-5−0
  •      %-10−-5
  •      %-15−-10
  •      < %-15

Herriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020an gutxienez biztanle 1 zuten 99 biztanlegune daude eskualdean:

Herria Kategoria Udalerria Ibarra
Abintzao kontzeju Ibargoitiko bandera.svg Ibargoiti Ibargoiti
Adoain leku Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Agoitz udalerri Bandera de Aoiz.svg Agoitz Longida
Aiantz leku Longidako bandera.svg Longida Longida
Aietxu kontzeju Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Akotain etxalde Longidako bandera.svg Longida Longida
Alduate leku Urraulbeitiko bandera.svg Urraulbeiti Urraulbeiti
Altzorritz kontzeju Untzitibarreko bandera.svg Untzitibar Untzitibar
Aos kontzeju Longidako bandera.svg Longida Longida
Ardatz kontzeju Itzagaondoko bandera.svg Itzagaondoa Itzagaondoa
Arieltz etxalde Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Aristu etxalde Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Arizkuren leku Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Arrieta kontzeju Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Arrietako bentak etxalde Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Arripodas kontzeju Urraulbeitiko bandera.svg Urraulbeiti Urraulbeiti
Artaitz kontzeju Untzitibarreko bandera.svg Untzitibar Untzitibar
Artanga etxalde Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Artaxo kontzeju Longidako bandera.svg Longida Longida
Artieda kontzeju Urraulbeitiko bandera.svg Urraulbeiti Urraulbeiti
Azparren kontzeju Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Beortegi leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Billabeta kontzeju Longidako bandera.svg Longida Longida
Ekai kontzeju Longidako bandera.svg Longida Longida
Elkoatz leku Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Elo udalerri Eloko bandera.svg Elo Ibargoiti
Eparotz leku Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Erredin leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Erreta leku Itzagaondoko bandera.svg Itzagaondoa Itzagaondoa
Espotz etxalde Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Ezkanitz leku Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Galdurotz etxalde Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Arriasgoiti
Geretz leku Urraulbeitiko bandera.svg Urraulbeiti Urraulbeiti
Getze kontzeju Ibargoitiko bandera.svg Ibargoiti Ibargoiti
Gorraitz leku Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Hiriberri kontzeju Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Hiriberri leku Longidako bandera.svg Longida Longida
Idoate leku Itzagaondoko bandera.svg Itzagaondoa Itzagaondoa
Idotzin kontzeju Ibargoitiko bandera.svg Ibargoiti Ibargoiti
Iheltz leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Imirizaldu kontzeju Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Imizkotz leku Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Indurain leku Itzagaondoko bandera.svg Itzagaondoa Itzagaondoa
Iriso leku Itzagaondoko bandera.svg Itzagaondoa Itzagaondoa
Irurozki kontzeju Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Izko kontzeju Ibargoitiko bandera.svg Ibargoiti Ibargoiti
Jakoisti etxalde Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Janaritz leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Lakabe kontzeju Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Larrangotz leku Longidako bandera.svg Longida Longida
Leiun leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Lekaun leku Ibargoitiko bandera.svg Ibargoiti Ibargoiti
Lerrutz leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Liberri leku Longidako bandera.svg Longida Longida
Lizarraga leku Itzagaondoko bandera.svg Itzagaondoa Itzagaondoa
Lizoain leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Lusarreta leku Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Mendiorotz leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Meotz leku Longidako bandera.svg Longida Longida
Murillo kontzeju Longidako bandera.svg Longida Longida
Nagore kontzeju Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Nardoze Alduate leku Urraulbeitiko bandera.svg Urraulbeiti Urraulbeiti
Nardoze Andurra leku Urraulbeitiko bandera.svg Urraulbeiti Urraulbeiti
Naxurieta leku Untzitibarreko bandera.svg Untzitibar Untzitibar
Olaberri leku Longidako bandera.svg Longida Longida
Olaldea auzo Orotz-Beteluko bandera.svg Orotz-Betelu Artzibar
Ongotz kontzeju Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Orotz-Betelu udalerri Orotz-Beteluko bandera.svg Orotz-Betelu Artzibar
Otsa leku Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Ozkaritz leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Ozkoidi leku Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Rala leku Longidako bandera.svg Longida Longida
San Vicente kontzeju Urraulbeitiko bandera.svg Urraulbeiti Urraulbeiti
Santa Fe etxalde Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Santsoain leku Urraulbeitiko bandera.svg Urraulbeiti Urraulbeiti
Sengaritz leku Ibargoitiko bandera.svg Ibargoiti Ibargoiti
Tabar kontzeju Urraulbeitiko bandera.svg Urraulbeiti Urraulbeiti
Turrillas leku Itzagaondoko bandera.svg Itzagaondoa Itzagaondoa
Uliberri leku Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Untziti kontzeju Untzitibarreko bandera.svg Untzitibar Untzitibar
Urbikain leku Itzagaondoko bandera.svg Itzagaondoa Itzagaondoa
Urdirotz leku Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Uritz kontzeju Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Urotz leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Lizoainibar
Urritzelki leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Arriasgoiti
Urrotz udalerri Urrotz-Hiriko bandera.svg Urrotz Lizoainibar
Usotz etxalde Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Xaberri leku Longidako bandera.svg Longida Longida
Zabaltza leku Ibargoitiko bandera.svg Ibargoiti Ibargoiti
Zabaltza leku Urraulgoitiko bandera.svg Urraulgoiti Urraulgoiti
Zabaltzeta kontzeju Untzitibarreko bandera.svg Untzitibar Untzitibar
Zalba leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Arriasgoiti
Zandueta etxalde Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Zaragueta kontzeju Artzibarreko bandera.svg Artzibar Artzibar
Zenborain kontzeju Untzitibarreko bandera.svg Untzitibar Untzitibar
Zilegieta leku Ibargoitiko bandera.svg Ibargoiti Ibargoiti
Zorokiain leku Untzitibarreko bandera.svg Untzitibar Untzitibar
Zuhatzu leku Itzagaondoko bandera.svg Itzagaondoa Itzagaondoa
Zuntzarren leku Lizoainibar-Arriasgoitiko bandera.svg Lizoainibar-Arriasgoiti Arriasgoiti

Herri hustuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioaurrea eskualdeak, gainera, 100 herri hustu ditu, honako hauek:

Partzuergoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, Pirinioaurrea eskualdean 2 partzuergo daude hainbat udalerritan banatuta:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legearen arabera.[1] Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde horren kasuan, Zangozerria-Pirinioaurrea eskualdearen barruan zegoen azpieskualde bat zen. Proposamen hori berrikustean, inguruko alkate batzuen protestak eraginda, Zangozerria-Pirinioaurrea eskualde handia bi eskualdetan banatu zen: Zangozerria eta Pirinioaurrea.[6]

Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.[7]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2021 urteko erroldaren arabera 5770 biztanle zituen Pirinioaurrea eskualdeak.

Eskualdeko biztanleria, guztira
Eskualdeko biztanleria, udalerrien arabera

Ikus jatorrizko Wikidata eskaera.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bi okupazio nagusi daude eskualdean. Lehenengoa, industriala, eskualdeko industrialdeetan (Agoitz) zein inguruko zonaldeetan (Irunberri eta, bereziki, Iruñerria). Bigarrena tradizionalagoa da, eta nekazaritzari eta abeltzaintzari buruzkoa da. Eskualde honek oso ekoizpen-sare txikia du, despopulazioa jasaten baitu, eta, era berean, despopulazio horren kausa ere bada.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioaurrea eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik.

Hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:[8]

2019ko Hego Euskal Herriko udal hauteskundeak
Udalerria Alkatetza duen alderdia Zg.
2019ko udal hauteskundeak - Nafarroa Garaia - Pirinioaurrea.svg
Agoitz  Euskal Herria Bildu 11
Artzibar  Artzibarko Herri Taldea 7
Elo  Elkarrekin Elotik 3
Ibargoiti  Ibargoitiko Talde Independentea 7
Itzagaondoa  Itzagaondoa Landa-Elkartea 4
Lizoainibar-Arriasgoiti  Lizoainibar-Arriasgoitiko Independenteak 5
Longida  Irati 7
Orotz-Betelu  Berraburu 5
Untzitibar  - -
Urraulbeiti  Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza 7
Urraulgoiti  Urraulgoitiko Hautesle-talde Independentea 4
Urrotz  Iturzarrea 7
Foru hauteskundeak

Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:[9]

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
2019ko foru hauteskundeak - Nafarroa Garaia - Pirinioaurrea.svg
guztira % +/-
 Navarra Suma 926 30,48 ?
 Euskal Herria Bildu 876 28,83 ?
 Geroa Bai 622 20,47 ?
 Nafarroako Alderdi Sozialista 329 10,83 ?
 Ahal Dugu 167 5,50 ?
 Izquierda-Ezkerra 57 1,88 ?
 Vox 27 0,89 ?
 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa 16 0,53 ?
 Equo 14 0,46 ?
 Libertate Nafarra 4 0,13 ?
 Solidaritate eta Autogestio Internazionalista 3 0,10 ?
 Espainiako Alderdi Komunista 1 0,03 ?

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errepideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Nafarroa Garaiko errepideen sarea»

Pirinioaurrea eskualdea hainbat errepidek antolatzen dute, ibarrak elkarrekin lotzen dituztenak, eta, ondoren, herriak lehen aipatutako ardatz handiekin lotzen dituzten errepide txikiak. Eskualdeko errepide guztiak Nafarroako Gobernuak kudeatzen ditu. Gainera, Pirinioetako autobiak eskualdearen hegoaldea zeharkatzen du, Iruñea eta Jaka artean.

Hauek dira ardatz nagusiak:[10]

Errepidea Ibilbidea Zeharkatzen du
 A-21  Iruñea - Jaka EloIbargoiti
 NA-150  Iruñea - Agoitz - Irunberri LizoainibarUrrotzLongidaUrraulbeiti
 NA-234  Arrizabalaga - Urrotz EloUntzitibarUrrotz
 NA-1720  Agoitz - Auritz AgoitzLongidaArtzibar
 NA-2040  Nagore - Garralda ArtzibarOrotz-Betelu
 NA-2330  Urrotz - Erro UrrotzLizoainibarArriasgoiti

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Nafarroa Garaiko hezkuntza»

Eskualdeko hezkuntza Nafarroako Gobernuaren menpe dago. Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeetan bezala, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Kontseilaritzak 11 departamentutan banatzen du komunitatea, bakoitza institutu bati lotutako barruti batekin edo gehiagorekin. Horietan bigarren hezkuntzako institutuak integratzen dira, eta horiek, aldi berean, beren mendeko lehen hezkuntzako eskola bat edo batzuk dituzte. Horrela, herritar batek sare publikoan ikastea erabakitzen badu, jatorriaren araberako lehen hezkuntzako eskola bat esleitzen zaio (herria, udalerri berak hainbat eskola izan baititzake esleituta), eta, behin lehen hezkuntza amaituta, dagokion bigarren hezkuntzako institutuan sartuko da.

Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu mistoko udalerrietan (eskualdeko iparraldeko ibarrak), Euskararen Foru Legeari jarraiki, ez da nahitaezkoa gutxieneko euskara-eskolak ematea, baina erraztasunak eman behar zaizkie euskaraz eskolatu nahi dutenei. Hala ere, eremu ez-euskalduneko udalerrietan (eskualdeko hainbat ibarrak), praktikan, eremu mistoan gertatzen den gauza bera gertatzen da, euskarazko gutxieneko eskolarik ere ez baitago, baina hizkuntza horretan eskolatu nahi duenarentzat ere erraztasunak ematen dira, nahiz eta eremu mistoan baino txikiagoak izan. Kasu askotan, B edo D ereduetan eskolatzea baimenduta badago ere, esleitutako ikastetxea bizilekutik oso urrun egon daiteke.

Pirinioaurrea eskualdean, hainbat udalerritan daude lehen mailako eskolak, eta horietan hogei bat ikasle baino ez daude eskolatuta, baina bigarren mailako hezkuntza ez dago ziurtatuta, eta hainbat ikasleek Iruñeraino joan behar izaten dute. Zehazki, 2019. urtean Pirinioaurrea eskualdean lehen hezkuntzako 2 eskola eta bigarren hezkuntzako institutu bat daude, guztiak publikoak. Jarraian, taula batean, sare publikoan eskualdeko ikasleei dagozkien lehen hezkuntzako eskola eta bigarren hezkuntzako institutua adierazten dira, jatorriaren arabera (letra etzanak adierazten du ikastetxea eskualdetik kanpo dagoela):[11][12]

Jatorria Lehen hezkuntzako eskolak Bigarren hezkuntzako institutuak
B/D EREDUAK
Dp. Udalerriak Izena Ereduak Kokapena Izena Ereduak Kokapena
5 Elo, Ibargoiti eta Untzitibar San Migel D Noain Mendillorri D Iruñea
6 Agoitz, Artzibar, Itzagaondoa, Lizoainibar-Arriasgoiti, Longida, Urraulgoiti eta Urrotz San Migel D Agoitz Agoitz D Agoitz
Orotz-Betelu Orreagako Ama D Garralda Garralda D Garralda
8 Urraulbeiti Luis Gil D Zangoza Leireko mendilerroa D Zangoza
A/G EREDUAK
Dp. Udalerriak Izena Ereduak Kokapena Izena Ereduak Kokapena
5 Ibargoiti eta Untzitibar San Migel A / G Noain Elortzibar A Noain
Elo Santa Barbara A / G Elo
6 Agoitz, Artzibar, Itzagaondoa, Lizoainibar-Arriasgoiti, Longida, Orotz-Betelu, Urraulgoiti eta Urrotz San Migel A / G Agoitz Agoitz A / G Agoitz
Urrotz Urrotz A Urrotz
8 Urraulbeiti San Juan A / G Irunberri Leireko mendilerroa A / G Zangoza

Osasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Nafarroa Garaiko osasuna»

Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.

Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.[13]

Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:

Barrutia Eskualdea Osasunetxea Udalerriak
Iruñea 10 Agoitz Agoitz Agoitz, Artzibar, Itzagaondoa, Lizoainibar-Arriasgoiti, Longida, Orotz-Betelu, Untzitibar eta Urrotz
28 Noain Noain Elo eta Ibargoiti
29 Zangoza Zangoza Urraulbeiti eta Urraulgoiti

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako Autobus Konpainiak Pirinioaurrea Iruñekin batzen du. Autobus lineek honako ibilbidea egiten du:

Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

Bestalde, La Veloz Sangüesina edo "Zangozar Azkarra" izeneko autobus konpainiak Pirinioaurrea Zangoza, Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian sailkatu ziren hurrengo udalerriak: Agoitz, Artzibar, Ibargoiti, Itzagaondoa, Lizoainibar-Arriasgoiti, Longida, Orotz-Betelu, Untzitibar eta Urrotz. Urraulgoiti eta Urraulbeiti udalerriak atzerkada-eremuan ziren eta Elo, ez-euskal eremuan.[14]

Koldo Zuazok, 2010ean, atzerakada-eremuan, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den, sailkatu ziren Agoitz, Artzibar, Ibargoiti, Itzagaondoa, Lizoainibar-Arriasgoiti, Longida, Orotz-Betelu, Untzitibar eta Urrotz, eta Elo, Urraulgoiti eta Urraulbeiti, ez-euskal eremuan.[15]

Eskualdeko euskara nafarrera euskalki da. Euskalki honek azpieuskalki ezberdinak ditu, eskualde gehienerako pirinioaurrera edo eguesibarrera eta iparralderako (Artzibar, Orotz-Betelu eta Arriasgoiti) artzibarrera delarik. Hala ere, ez dago barietate horietako hiztunik zenbatuta, eta, beraz, euskaldun berriak euskara batukoak dira.

Hizkuntza-zonakatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legearen bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Jatorrizko legeak Agoitz, Artzibar, Lizoainibar-Arriasgoiti eta Orotz-Betelu udalerriak hartzen zituen barne, eremu mistoan. 2017an legea zabaldu zenean, Itzagaondoa, Longida, Urraulbeiti eta Urrotz udalerriak sartu ziren, eta Elo, Ibargoiti, Untzitibar eta Urraulgoiti eremu ez-euskaldunean geratu ziren.[16]

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira eskualdeko monumentu garrantzitsuenak, Kultura Ondasunen sartuak:

Eremu naturalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. /piɾínio.aurè.a/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza bigarren eta kamutsa bortzgarren silaban

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b «Lexnavarra | 4/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-11-29).
  2. Aurizperriko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  3. Agoizko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  4. Eparozko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  5. Eloko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  6. «Nafarroako Gobernua pozik Toki Administrazioaren Erreforma Legea Parlamentuan onartu ondoren» www.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-12-02).
  7. «Nafarroako Gobernuak finantzaketa eredu berri bat adostu du PSN-PSOE, Geroa Bai, EH Bildu Nafarroa, Podemos Ahal Dugu eta Izquierda-Ezkerrarekin. Eredu bidezkoa, solidarioa eta nahikoa udalerri eta kontzejuetarako» nafarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-02).
  8. Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Consulta de Resultados Electorales - Municipales - Mayo 2019 http://www.infoelectoral.mir.es (Gaztelaniaz)
  9. Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Nafarroako Parlamenturako 2019ko hauteskundeak - Behin-betiko emaitzak - Herri guztiak www.elecciones2019.navarra.es
  10. «IDENA» idena.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
  11. «Ikastetxeak - Dpto - Hezkuntza» www.educacion.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
  12. «80/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
  13. «1985/22 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
  14. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  15. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  16. «BOE.es - BOE-A-1987-1257 18/1986 Foru Legea, abenduaren 15ekoa, Euskarari buruzkoa.» www.boe.es (Noiz kontsultatua: 2022-01-22).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]