8-13 urtekoentzako bertsioa ikusteko, klikatu hemen.

Iparrorratz

Wikipedia(e)tik
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Iparrorratza.

Iparrorratza orientatzeko balio duen tresna da. Lurraren ipar magnetikoa seinalatzen du . Bere funtzionamendua oso sinplea da, imandutako orratz baten bidez Lurraren ipar magnetikoa seinalatzen duelako.

Hala ere, iparrorratzaren seinaleak ez dira beti fidagarriak. Perturbazio elektromagnetikoek iparrorratzaren interpretazio okerrak eragin ditzakete. Hans Christian Ørsted zientzialari danimarkarrak, 1820. urtean, aurkitu zuen iparrorratza desbideratu egiten zela korrontedun hari baten ondoan jartzean.

Txinan asmatu zuten iparrorratza, paperarekin eta portzelanarekin.

XX mendearen erdialdetik, iparrorratz magnetikoa nabigazio-sistema aurreratuagoekin ordezkatzen hasi zen, iparrorratz giroskopikoa besteak beste, laser argi-sorten bidez kalibratzen dena. Hala ere, oraindik oso erabilia da higikortasun handiko jardueretan, izan ere energia elektrikoa erabiltzen ez duenez, gainerako sistemek ez bezala, horrelako jarduetarako ezin aproposagoa da.

Iparrorratzaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datuen arabera, Txinan asmatu zen IX. mende inguruan, norabideak itsaso zabalean zehazteko. Hasiera batean urez betetako ontzi batean imandutako orratz bat flotatzen jartzen zuten. Denbora pasa ahala, sistema hobetuz joan zen, tamaina txikiagotzen eta erabilera errazten, ontzia ardatz birakari batez aldatuz, eta norabideak kalkulatzeko balio duen «haize-arrosa» gehituz. Gaur egun iparrorratzek, bere funtzionamendu-sistema aldatzen ez duten baina neurketak errazagoak egiten dituzten hobekuntza txikiak jaso dituzte. Hobekuntza hauen artean, ingurune ilunetan datu fidagarriak hartzeko argiztapen sistemak, eta neurriak hartzeko urruneko objektuak erreferentzi moduan hartzen ditugunerako sistema optikoak aurkitzen ditugu.

Iparrorratzaren sorrera baino lehen, itsaso zabalean norabideak zehazteko gorputz zerutarren posizioaz baliatzen ziren. Batzuetan, nabigazioa zundaren erabileran ere oinarritzen zen. Metodo hauen erabilerarekin bi zailtasun nagusi sortzen ziren; ur sakonegietan zundak emandako neurriak ez ziren fidagarriak eta zerua lainotuta zegoenean ez zituzten gorputz zerutarrak ikusten. Iparrorratza arazo hauek arintzeko erabiltzen zen, horregatik arazo hauek pairatzen ez zituzten kulturek gutxi erabiltzen zuten iparrorratza. Hala izan zen arabiarren kasua, Persiko golkoa eta Indiako Ozeanotik nabigatzen zirenez gehienetan zeru garbietan aritzen ziren. Beste aldetik, marinelek Itsaso Baltiko ez horren sakonetik nabigatzen zutenez, zundak erabiltzen zituzten. Beste alde batetik baziren astrolabioak, asmaketa greziar zaharrak, nabigazioan laguntzen zutenak.

Mesoamerika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olmeka iparrorratz baten antzeko eran funtzionatzen zuen magnetitako artefaktu baten aurkikundeak «Olmecasen K.a. 1000. urtetik baino lehen magnetita iparrorratza aurkitu eta erabili zutela » teoriak sortu ditu.

Txina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Joseph Needham-ek Txinari eransten dio iparrorratzaren asmaketa, baina gailuaren asmaketaren datan desadostasunak daudenez, antzinako literaturaz baliatu dira, aipamenen bila eta hau egiteko, ordena kronologiko bat jarraitu dute:

  •  Literatura Txinatarrean aurkitu den magnetismoaren erreferentziarik zaharrena IV. Mendeko liburu batean aurkitu da “鬼谷子” izenekoa. ‘Book of the Devil Valley Master’: «Magnetitak burdina etor dadila eragiten du, erakartzen du.»
  •  Orratz baten erakarpen magnetikoaren lehen aipamena aurkitzen da 20 eta 100 urteen artean idatzitako liburu txinatar batean: «Magnetitak orratz bat erakartzen du». 1948. urtean Wang Tchen-touo-k koilara formako iparrorratz bat eraiki zuen, eta hegora apuntatzen zuen, testuaren arabera. Hala ere, liburu horretan «magneto bati aipamen espliziturik ez dagoela» eta «hipotesi batzuk onartu behar direla konklusioren batera iritsi ahal izateko» esan zuen.
  •  Norabidea markatzeko gailu magnetikoari buruzko lehen erreferentzia 1040-44 urteko Song Dinastiaren liburu batean dago. Bertan, deskribapen bat zegoen  «hegorantz seinalatzen duen arraina» ur-katilu batean, hegorantz lerrokatzen zena. Idazkian, objektuaren erabilpena «gauaren iluntasunean» orientazio metodo bezala gomendatzen da. Hala ere, ez dago nabigazioan bere erabilerari buruzko aipamenik, ezta ere nola egin zen arrainaren magnetizazioa.
  • Idazki txinatarretan magnetizatutako orratz bati buruzko lehen erreferentzia eztabaidaezina 1086. urtean agertzen da. Song dinastiaren Shen Kuo-k idatzitako liburu batean Geomantes-ek orratz bat bere punta magnetitarekin igurtziz nola magnetizatu zuten, eta iparrorratza zeta zuntz batetik esekiz eta orratzaren erdian argizari pixka bat jartzen azaltzen da. Shen Kuo-k seinalatu zuen honela orratza batzuetan iparrerantz eta beste batzuetan hegorantz seinalatzen zuela.
  •  Nabigazioan magnetizatutako orratz bateko erabilerari buruzko aipamena egiten duen lehen idazkia «Pingzhou-ko mahaiaren hizketaldiak» liburua da «Nabigatzaileak geografia ezagutzen du, hark izarrak ikusten ditu gauean, eguzkia egunean; ilun eta lainotuta dagoenean, hark iparrorratza ikusten du». Honek, Shen Kuo-ren egiazko iparreko kontzeptuaren aurkikundearen laguntza baliotsua jasoko zuen: iparburu magnetikoranzko deklinabide magnetikoa.

 Iparrorratz txinatar zahar asko magia, zientzia eta protozientziarako erabiltzen ziren, adibidez iparrorratz magnetikoa funtsezko tresna da geomantzian eta feng shuian.

Garapenak eta ondorengo erabilerak Txinak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itsasoko 48 posizioko nabigazio iparrorratz bateko lehen erabilera aipatuta dago «Kanbodiako aduanak» izenburuko liburu batean, Zhou Daguan, Yuan dinastiaren diplomatuak idatzia. Bertan bere bidaia deskribatzen du Wenzhou-tik  Angkor Thom-era 1296. urtean.

Zheng He-ren nabigazioko mapak, «Mao Kun Mapa» izenez ezagutuak, bidaia orratz hartze zehatz kantitate handia dauka.

Liburutegi batean eskuliburu bat dago, nabigazio-iparrorratzaren erabilerari buruzko  xehetasunak dituena. Shun Feng Xiang Song (‘Konpainiarako Haize egokiak —edo bidezkoak—’) izenekoa.

Difusioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparrorratzaren agerpenaren ondoren gertatutakoaren inguruan teoria desberdinek daude. Hauetako batzuk honako hauek dira:

  • Iparrorratzaren bidaia Txinatik Ekialde Ertaineraino Zetaren bidetik, eta Europara gero.
  • Txinatik Europara iparrorratzaren zuzeneko transferentzia, eta ondoren Europatik Ekialde Ertainera.
  • Europako iparrorratzaren sorrera independentea, eta gero Ekialde Ertainerako honen pasatzea.           

Azken bi teoriek europarren lanak iparrorratzaren asmakuntzan arabiarretan baino lehenago oinarritzen dituzte. Magnetizatutako orratz baten eta gailuaren marinelen erabileraren Europako lehen aipamena Pariseko De Naturis Rerum-en (Gauza naturalak) agertzen da Alexander Neckam-ek idatzia.

Mundu arabiarrean, gailuari buruzko erreferentzia goiztiarrenak El libro tesaurus de los mercaderes liburuan aurkitzen da. Liburuaren egileak 40 urte lehen, itsasontzi batean bidaia bat egin omen zuen iparrorratz bat erabiliz. Zenbait erudituk objektuaren agerpen data aurrekoa izan daitekeela pentsatzen dute.

Europan, ofizialki iparrorratza ezaguna da errenazimentutik. Hasiera batean sorginkeriaz edo magiaz funtzionatzen zuela pentsatzen zuten. Erdi Aro amaieratik (XIX. Mende erdialdera) Iparburuan burdinazko mendi erraldoi bat “Rupes Nigra” zegoela pentsatzen zuten, eta horregatik imandutako orratzek iparbururantz apuntatzen zutela.

Europarren asmakuntza independente posiblea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat argudio eman daitezke Europako asmakizun independenteari buruz.

Aldeko argudioak:

  • Nabigaziorako iparrorratz europarrak iparrera seinalatzen du, iparrorratz txinatarrak aldiz hegora seinalatzen du.
  • Europar iparrorratzak oinarrizko 16 zatiketa ditu, txinatarrak aldiz 24.
  • Europar iparrorratzak eboluzio azkarra jasan du magnetizatutako orratzetik (1190) iparrorratz lehorrera (1300). Orratzen inguruko aldaketagatik imajina daiteke orratz-artefaktua eta katiluaren aurreko asmakizuna independenteki egin zela.

Aurkako  argudioak:

  • Europako lehen iparrorratza ur-katilu batean orratz bat flotatzen oinarritzen zen.

Erabilera meatzaritzan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparrorratza Massa-ko meatze-hirian, lurraren azpian orientazio erreminta bezala erabili zen lehen aldiz, magnetizatutako orratz flotatzaileak tuneletan gidari bezala erabiltzen ziren. XV mendearen bigarren erdialdean, iparrorratza Tirolgo meatzariek bere lanetarako erabiltzen zituzten oinarrizko ekipamenduaren parte zen. Denbora gutxi pasa gero Rülein von Calw meatzari alemaniarrak lur azpiko lanetan iparrorratzaren erabilerak(1463-1525ek) zeuzkan hitzarmena idatzi zuen.

Iparrorratz lehorra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparrorratz lehorra Europan asmatu zen 1300 urte inguruan eta tresna hiru elementuz osatuta dago: magnetizatutako orratz bat, beirazko-estalkia duen kutxa bat eta mapa nautiko bat haize-arrosa  duena. Karta orratzean atxikitzen zen, ardatz baten gainean aske bira zitekeena. Iparrorratza itsasontziko gilarekin bat jartzen zenez eta kartak itsasontzia norabidez aldatzen zen guztietan biratzen zuenez, aparatuak itsasontziaren norabidea ematen zuen. Peter Peregrinus eruditu frantziarrak kutxetako orratz sistema 1269-an deskribatu arren, Flavio Gioja italiarra izan zen, Amalfi-ko itsas pilotua, nabigazio-iparrorratza hobetu eta abiarazi zuena, orratza mapa nautikoaren gainean zintzilikatuz.  Iparrorratz modelo hori Dante-ren "Jainkotiar Komedia" liburuan (1380) deskribatzen da.

Gaur egungo iparrorratzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oraingo nabigazio iparrorratzek orratz edo disko magnetizatuak erabiltzen dituzte, likido batez beterik dagoen kapsula baten barnean, normalean olioa, kerosenoa edo alkohola izaten dena. Fluido honek orratza geldiarazten du ipar magnetikoaren inguruan oszilatzen utzi beharrean. Likidoz betetako lehen iparrorratz eramangarria Tuomas Vohlonen-ek asmatu zuen 1936. urtean, banakako erabilerako. Gainera, zenbait iparrorratzek angelu-garraiagailu bat daramate, norabide zehatzen neurriak mapa batetik bertatik hartzeko balio dutenak. Gaur eguneko iparrorratzen beste ezaugarri batzuk, mapetan distantziak neurtzeko eskalak, argi gutxi dagoen egoetan erabiltzeko marka argiztatuak eta urruneko objektuak zehaztasunez  neurtzeko mekanismo optikoak, hala nola, ispiluak, prismak…

Gaur egun erabiltzen diren iparrorratz berezien artean bada Quibla iparrorratza, musulmanek erabilia Meka non dagoen jakin eta hara begira euren otoitzak egiteko, eta  Jerusalenen iparrorratza, juduengatik erabilia Jerusalenen norabidea zein den jakin eta hara begira euren otoitzak egiteko.

Iparrorratz baten kalibraketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurraren eremu magnetikoaren inklinazioa eta intentsitatea latitude desberdinetan aldatzen doanez, iparrorratzak euren fabrikazioan zehar kalibratuak izaten dira. Doikuntza honek lurraren eremu magnetikoaren aldaketaren eraginez iparrorratzen neurketa okerrak aurreikusi eta zuzentzen ditu. Fabrikatzaile gehienek euren iparrorratzak lurreko bost zonetako batentzat kalibratzen dituzte. Zona hauek lehenengo zonatik, ipar-hemisferio gehiena hartzen duena, bosgarren zonaraino, Australia eta hegoaldeko ozeanoak hartzen dituena, doaz. Suunto, esplorazio ekipamendu fabrikatzailea,  bi zonetarako kalibratuta zeuden iparrorratzak merkaturatu zituen, non hemisferio oso baten erabil daitezkeen, baita beste hemisferioan erabili akats zorrotz handirik egin gabe.

Herrialde adierazgarrienak zonako:

Orientazio sistemak eta uneko kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun teknologia, konputazioa eta satelite artifizialen aurrerapenarekin, iparrorratza alde batera utzi da GPS-agatik ordezkatuz (Global Positioning Sistem edo Kokapen Sistema Globala).

Sistema honek satelite bidezko triangulazio bidez koordenatu zehatzak ematen ditu. Posizionatze ekipoak sakelako telefono edo kalkulagailu zientifiko baten tamainakoak izaten dira, eta momentuan, lurreko edozein puntutan egonda koordenatuak eman diezazkigute. Horretaz gain, beste modelo konplexuago batzuek zonaldeko mapa eta ibilbideak , inguruko erliebearen datuak, gasolindegiak, postu sanitarioak, hotel eta jatetxeen datuak ere eman diezazkigu.

Gaur egun, ontzi orok, aire zein uretakoa edo lurrekoa, ekipo zibil edo militarrek eskura ditzakete horrelako gailuak.

Hala ere, itsasontzi eta hegazkinek iparrorratz hobetuak eramaten dituzte sistema konplexuetan akatsik egongo balitz, bidaia aurrera eraman ahal izateko. Esplorazio edo mendi–ibiltaritzara zaletuek ere iparrorratzak erabiltzen jarraitzen dute, apurtzeko zailagoak direlako, eta gainera pilarik ez dute behar.

Iparrorratzetik nabigazio-mapara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lursail batean iparrorratzarekin neurtzean norabidea lortzen da, ipar magnetikoa erreferentziatzat izanda, aldiz, nabigazio mapan azimut-a erabiltzen da, ipar geografikoa edo benetako iparra erreferentziatzat izanda. Norabide bat azimut bihurtzeko deklinazio-magnetikoa zein den jakin behar da, horrela deklinazioa ekialderantz bada, azimuta norabidea eta deklinazioaren arteko batuketa izango da (Az= Rm+Dm); aldiz, deklinazio magnetikoa mendebalderantz bada orduan izango dugun azimuta norabidearen eta deklinazio-magnetikoaren arteko kenketa izango da (Az=Rm-Dm). Ekuazioak errazteko eta bakarra erabiltzeko, lehenengo formula erabiltzen da, non acimut-a norabidearen eta deklinazio magnetikoaren arteko batura den, baina zeinuen hitzarmena kontuan izanda, non Ekialdea positiboa den eta Mendebaldea negatiboa, adibidez; norabidea 60º-koa den eta deklinazio magnetikoa 5º Mendebalde (-5º) den azimuta topatu nahi ezkero hurrengo formula erabiliko dugu:  Az= Rm+Dm = 60º + (-5º) = 55º.

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Iparrorratz Aldatu lotura Wikidatan