Inauteri
Wikipedia(e)tik
Inauteriak, ihoteak edo haratusteak mundu osoan zehar neguaren bukaera aldera ospatzen diren jaiak dira. haratuste hitzaren sortitza "haragi hustea" ei da eta , mendebaldeko euskaraz erabiltzen da, nahiz eta "haragi" eta "utzi" hitzak euskalki hartan ohikoenak ez izan. Azken izen hau mundu osoan zehar erabiltzen den carnaval edo carnivalen parekoena da, hauek latinetik baitatoz: carne (haragi) eta levare (utzi).
Hala ere Euskal Herrian inauteri, ihauteri, haratuste eta iyote gehiagotan erabiltzen dira. Inauteri eleak "inausi" aditzarekin harremana bide dauka, zuhaitzak inausteko garaiarekin, alegia.
Inauterien hasiera Septuagesimak mugarritzen du, Inauterietako asteazkena baino hiru igande lehenago, baina hainbat lekuetan Eguberri ortodoxoan hasten da, hau da, Eguberri katolikoa eta 12 egunera (Errege eguneko bezpera, Urtarrilaren 6a). Neguko janari erreserbak Aste Santuaren aurreko baraua baino lehen jateko (bereziki haragia eta arrautzak) beharrarekin harremanduta dago. Inauteriak Asteartean bukatzen dira (Inauterietako Astearte handia, munduko hainbat lekuetan Mardi Gras) moduan ezagutzen dena), eta hurrengo egunean hasten da ofizialki baraua. Hainbat lekutan hurrengo larunbata ere erabiltzen da inauterietarako, adibidez Algorta eta Altsasun Euskal Herrian, eta igandea erabiltzen da Bilboko Santutxu auzoan.
Zubieta eta Iturenen urtarrileko azkeneko igandearen osteko lehen astelehen eta asteartean izaten dira (Astelehenean Zubietatik Iturenera eta asteartean alderantziz).
Eduki-taula |
[aldatu] Jatorria
Hainbat egileren arabera Saturnalia eta Lupercalia erromatar jaiekin lotu izan dute. Garai hartan askatasun osoarekin lotzen ziren jai horiek, izan ere, bertan herri ordenaren iraultzea baimentzen zen. Egile hauen arabera, pentsamolde hori ondorengo inauterien jatorrian zegoen.
Beste gogoeta batzuek Udaberriaren jaiotzarekin lotzen dituzte, eta, beraz, jai hauek duten kutsu Kristaua ondorengo bilakaera bati zor zaio. Inauterietan iratxoak eta espiritu txarrak uxatzen ziren eta zarata handia ateratzeko baimena zegoen.
Kristautasunak, beretzeaz gain, jaiaren mugak jarri omen zituen: Aste Santua baino 40 egun lehenago hasita eta haragia uzteko debekua hasten zen egunean bukatuta (Inauterietako asteazkena).
Euskal Herrian, zaratarekin lurra esnatzeko deia zegoela uste izan da eta horregatik ereite jai batekin harremandu da inauteria askotan. Horren adibideak ikusi ahal dira Sakanako inauterietan: (Olaztin zimaurra botatzen da gurdi batetik eta Altsasuko momotxorroek goldea erabiltzen dute lurra esnatzeko. Ituren eta Zubietan, berriz,ihoaldunak, (zanpantzarrak), ateratzen dira, zarata atereaz, erritmo jakin bati jarraiki. Hainbat herritan,pertsonaia doilor jakin bat egiten da erru kolektiboaren petzero, esaterako, Arabako Porretero izeneko pertsonaia, zeina epaitu eta putreek jan dezaten errekara botatzen den.
[aldatu] Inauteriak munduan zehar
[aldatu] Europa
[aldatu] Euskal Herria
Sakontzeko, irakurri: Inauteriak Euskal Herrian
Euskal Herrian, esan bezala, inauteriek tradizio luzea dute. Hala ere, Hego Euskal Herrian, Francoren diktadurak jai hauek debekatu eta galzorian jarri zituen. Nafarroan, ordea, gehienek jarriapena izan zuten garai hartan Udaberri jaiak izena hartuta.
Gipuzkoan Tolosa (ikus Tolosako inauteriak) eta Donostian dute garrantzi berezia eta biak ala biak inauteri hiritarrak dira. Inauterietako denbora ohikoaz gain, Ituren eta Zubietako inauteriak diren egun beretsuetan, (Otsailaren 2a, Kandelaria) inude eta artzaien konpartsa ateratzen da Donostian. Antzuolan, berriz, sorgin dantza izeneko dantza gorde da, non mutilak neskaz mozorrotzen diren.
Zuberoan Maskaradak izaten dira garai honetan. Maskarada bi taldetan banatuta dago, beltza eta gorria. Bigarrena guztiz ordenatua da eta bertan dantzari finek hartzen dute parte. Lehenengoa zikina eta baldarra da.
[aldatu] Italia
Veneziako inauteriak dira Italia osoan ezagunenak. 1268tik ospatzen dira, gutxienez. Egun horietako ohitura maskara oso landuak jartzea da eta Errenazimenduko jantziak eraman ohi dira. Bere garaian maskarak baino ez ziren jartzen aurpegian eta hori Abenduaren 26tik Inauterietko Asteartera arte egin zitekeen.
Gaur egun inauteriek Otsailaren 2tik Inauterietako asteartera artekoak izaten dira.
[aldatu] Espainia
Espainian oso ezagunak dira Cadiz eta Tenerifeko inauteriak. Lehenengoan chirigota izeneneko kantari taldeak agertzen dira eta mozorrotuta joateaz gain kritika soziala eta umorea egiten dute. Hainbat taldek lehiaketa batean ere parte hartzen dute. Tenerifeko kasuan desfilea egiten da Rio de Janeiroko ohituraren antzera.
Espainiako hainbat lekutan, bereziki Murtzian eta Madrilen, Sardinaren lurperatzea egiten da Errauts Asteazkenean.
[aldatu] Erresuma Batua
Erresuma Batuan futbolaz gozatzeko egunak dira baina Londoneko Notting Hill auzoan milioi bat eta erdi pertsona biltzen dituen desfilea ere egiten da. Horren jatorria auzo horretan dauden Karibetar immigranteen kopurua da eta Brasileko inauterien itxura du.
