Errenteria

Wikipedia(e)tik

Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Errenteria
GipuzkoaGipuzkoa
Errenteriako armarria
Izen ofiziala Errenteria
Antolaketa
Estatua
Autonomia Erkidegoa
Lurralde Historikoa
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Gipuzkoa
Oarsoaldea
Posta-kodea 20100
Koordenatuak 43°19′N 1°54′W / 43.317, -1.9 (Errenteria) Koordenatuak: 43°19′N 1°54′W / 43.317, -1.9 (Errenteria)
Garaiera
Eremua
Biztanleria

Dentsitatea
Euskaldunak

 7 m
32,26 km²
37.874 (2005)

1174,02 bizt/km²
%32,19 (2001)
Sorrera 1320 (Orereta: 1210)
Herritarra errenteriar
Alkatea Juan Carlos Merino
(PSE-EE)
www.errenteria.net

Errenteria Gipuzkoako ipar-ekialdean dagoen herri bat da, Donostiatik 7 kilometrora. Udalerriak 31 km² dauzka. Oarsoaldeko eskualdean dago Oiartzun, Pasaia eta Lezorekin batera, eta eskualdeburua da. Gaztelako Alfontso XI.ak herri karta eman zion 1320an, Villanueva de Oiarso izenarekin, herriaren lehen zantzu idatziak 1210 ingurukoak badira ere.

39.000 herritar inguru dauzka eta Gipuzkoako hirugarren herri jendetsuena da, Donostia eta Irunen atzetik. Era berean, Euskal Autonomia Erkidegoko hamargarren herririk jendetsuena da.

Orereta izenaz ere ezaguna da.

Errenteriako elizaren kanpain dorrea.
Errenteriako elizaren kanpain dorrea.

Eduki-taula

[aldatu] Etimologia

Oiartzun ibaia eta, atzeko aldean, zumardia.
Oiartzun ibaia eta, atzeko aldean, zumardia.

Historian zehar Errenteriak izen ugari izan du.

Herria 1320. urtean sortu zen Villanueva de Oiarso izenpean, Orereta izeneko herrixka zegoen tokian. Orereta horren lehen aztarnak 1210. urtekoak dira. Oiarso, herria aurkitzen zen bailararen izena zen. Zehazki, 1214an Oiartzungo haranak forua jaso zuen, Oiarsoko Kontzejua izena hartuz. Kontzeju horretan Elizalde, Altzibar, Iturriotz (egungo Oiartzunen) eta Orereta auzoak zeuden (egungo Errenterian)[1].

Villanueva de Oiarso, bertan erregeari errenta ordaintzen zitzaionez, Renteria izenez ere ezagutzen zen. 1368an badaude Villanueva de Oiarso Renteria legez ezagutzen zela esaten duten dokumentuak.

Villanueva de Oiarsok bere sorkundetik arazo legalak izan zituen bailarako beste herrixkekin eta honen eraginez 1453an Oiarsoko bailarako beste zatia ere herri bihurtu zuen Joan II.ak (geroago Oiartzun izango zena). Lurrak banatzeko bi herrien arteko arazoak zirela-eta Villanuevako herritarren Oiartzungoekin zerikusirik ez izateko eta bi herriak desberdintzeko izen ofizial bezala Renteria hartzea erabaki zuten.

Herriaren euskal izen ofiziala Errenteria da. Errenteri edo Errenderi ere erabili dira maiz. Errenteria Renteriaren euskal aldaera da, euskarak 'r'-z hasitako hitzak errrekin hasteko joera baitago. Historian zehar ohikoa izan da euskal formaren erabilera nahiz eta duela urte batzuk arte izaera ofizialik izan ez duen. Gaur egun herriaren izen ofiziala ( baita gaztelaniazko erabileran ere) Errenteria da.

Azken hamarkadetan Errenteriako zenbait alderdi sozial eta kulturalek herriaren euskal izenak Orereta izan beharko lukeela aldarrikatu dute, herria sortu zen lekuan zegoen herrixkaren izena. Helburu horrekin, Orereta, izena eta izana izeneko azterketa aurkeztu zitzaion Euskaltzaindiari, Orereta izena onar zezan. Euskaltzaindiak, baina, Errenteria hobetsi zuen.

Gaur egun, hainbatetan Errenteria-Orereta forma bikoiztua erabiltzen da, herriko bi sentsibilitateak barne bildu asmoz. Horrela egiten du, esaterako, eskualdeko euskarazko egunkari Oarsoaldeko Hitzak.

[aldatu] Geografia

[aldatu] Auzoak

Ugarritze auzoaren ikuspegia.
Ugarritze auzoaren ikuspegia.
Pasaiako badia Trintxerpetik ikusia. Eskubian Errenteriako Kaputxinoak auzoko dorreak ikusten dira.
Pasaiako badia Trintxerpetik ikusia. Eskubian Errenteriako Kaputxinoak auzoko dorreak ikusten dira.

Errenteriak hainbat auzo du. Erdildea eta alde zaharra izan ezik, auzo gehienak goiko aldeetan aurkitzen dira, hau da, zentroarekiko malda handiekin bananduta. Era berean, Errenteriak mendi edo baserri giroko auzoak ere baditu, Zamalbide kasu.

[aldatu] Udalerri mugakideak

Errenteriako udal barrutiak hurrengo mugakideak ditu:

[aldatu] Ikustekoak

Herriko plaza eta udaletxea.
Herriko plaza eta udaletxea.

[aldatu] Leku Interesgarriak

Nafarroarekin muga egiten duen urtegi honetan Ozizpe Irla aurkitzen da, Errenteriaren parte dena.

  • Aitzbitarte edo Landarbasoko kobazuloak, Listorreta aldean.
  • Aldura

[aldatu] Arkitektura

  • Torrekua Dorretxea
  • Morrontxo Dorretxea
  • San Markoseko Gotorlekua
  • Txoritokietako Gotorlekua
  • Jasokunde Andra Mariaren Eliza
    • Mikelazulo
  • Maria Magdalena Deunaren Baseliza
  • Udaletxea

[aldatu] Biztanleriaren bilakaera

Biztanleriaren eboluzioa
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 1999 2005
4.081 5.527 6.956 8.973 10.106 12.784 18.642 34.610 45.789 42.590 39.558 37.874


Errenteriako erdialdearen ikuspegia, Ugarritze auzotik.
Errenteriako erdialdearen ikuspegia, Ugarritze auzotik.

Errenteriako biztanleria kopuruaren igoera oso handia izan zen 1960ko hamarkadatik aurrera, koadroan ikusten den bezala. Errenteria industria handiko gunea izaki (Papelera española, Niessen, Campsa...) eta ondoan industria gune garrantzitsuak edukita (Pasaiako portuaren ingurua batik bat), etorkin ugari heldu ziren herrira lan eskaintzak probestuz. Langileotatik batzuk Gipuzkoakoak eta Nafarroakoak ziren; baina gehiengoa krisi handia pairatzen zuten Espainiako lurraldeetakoak ziren: Extremadura, Gaztela eta Leon eta Andaluzia nabarmenduz.

Etorkin hauentzat batez ere auzune handiak eraiki ziren, ia planifikaziorik gabe. Egoera honen adibidea Beraun da. Ekite honek Errenteriaren itxura eta gizarte antolaketa guztiz aldatu zuen, hirigintza arloan hainbat gatazka sortuz. Errenteriako egungo hiri antolaketa kaotikoa (auzo berrietan zuzentzen ari dena) 1960 inguruko eraikitze horren ondorio da.

1980ko hamarkadatik aurrera eta, batez ere, 1990ekoan zehar, biztanleriak behera egin zuen Errenterian, modu gradualean. 2006 urtean joera hau amaitu eta biztanleriak gora egin zuen, auzo berrien (Markola, Fanderia, etab.) eraikuntzarekin batera.

[aldatu] Administrazioa eta politika

[aldatu] Alkateak

Alkateen zerrenda
2007 Juan Carlos Merino (PSE-EE)
2003 Juan Carlos Merino (PSE-EE)
1999 Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1995 Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1991 Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1987 Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1983 Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1979 Xabin Olaizola[2] (Herri Batasuna)

[aldatu] 2007ko udal hauteskundeak

2007ko maiatzaren 25ean udal hauteskundeak izan ziren. Egun hartan, 31.995 hautesle zeuden Errenterian (%100), eta 17.425ek bozkatu zuten (%54,46). Alderdien botoak horrela banatu ziren[3]:

alderdia botoak zinegotziak
PSE-EE 6.412 8
EAE-ANV 4.296 6
EAJ 2.101 2
EB 1.877 2
PP 1.439 2
EA 885 1
Zuriak 306
Baliogabekoak 109
Abstentzioa 14.570

[aldatu] Zerbitzuak

[aldatu] Ikastetxeak

Errenteriak ondoko ikastetxe hauek ditu:

  • Beraun Berri
  • Bihotz Sakratua/Telleri-Alde
  • Cristobal Gamon
  • Don Bosco BHI
  • Gurutzearen Alabak
  • Koldo Mitxelena
  • Langaitz Ikastola
  • Oiartzo Batxilergo-Ikastola
  • Orereta Ikastola

[aldatu] Garraioak

Errenteriako EuskoTrenen trenbide sareko bi geltoki ditu, Galtzaraborda auzoan eta Gaztaño-Erdialdean. Trenbide honi Topo izenaz ezagutzen zaio. Renferen sareak, halaber, geldialdia du Errenterian, Lezo-Errenteria deitutakoa. Sare honetatik aldirikoak (Donostia eta Gipuzkoako hainbat herritara) eta erregionalak (Gasteizera doazenak) pasatzen dira, besteak beste.

Autobus zerbitzu publikoari dagokionez, Errenteriak ondoko linea hauek ditu edo herrian gelditzen dira:

[aldatu] Kirola

Errenterian ondoko kirol elkarteak daude, besteak beste[4]:

  • Errenteriako Atletismo Taldea (CAR)
  • Beti-Ona futbol taldea
  • Touring Futbol Elkartea
  • Errenteriako Pilota Eskola (EPLE)
  • Hibaika Arraun Elkartea
  • Urdaburu Mendizale Elkartea

[aldatu] Data aipagarriak

  • 1210: Oreretaren lehen aipamen idatziak.
  • 1491: Villanueva de Oiarso, Renteria deitzera pasatu zen.
  • 1533 eta 1638: sute handiak gertatu ziren.
  • 1860: Industriaroaren hasiera.
  • 1974: Musikaste Errenteriako musika klasikoko astea sortu zen.
  • 1977: Amnistiaren Aldeko Astearen baitan, istilu larriak gertatu ziren Errenterian, hildakoak jazoz.

[aldatu] Jaiak

2007ko Madalenak, herriko plazan.
2007ko Madalenak, herriko plazan.

[aldatu] Errenteriar ezagunak

Errenteriak hainbat pertsonaia ezagun ditu. Herriko hainbat kalek horietariko batzuen izenak dituzte.

[aldatu] XV. mendea

  • Bartolome Zuloaga

Pio II.a Aita Santuak izendatutako Jauregi Sainduko notarioa izan zen. Halaber, Espainiako Errege-erregina katolikoen diruzain izan zen. Isabel I. Gaztelakoak, bere ordezkari gisa, herrialdearen fideltasuna jasotzeko antolatu Gipuzkoako Batzar Berezira bidali zuen, 1475eko urtarrilaren 2an.

  • Maria Lezokoa

Aragoiko Katalina Ingalaterrako erreginaren zerbitzaria izan zen. Lezoko Guillen kapitainaren alaba zen. Lasaoko Miguel errenteriarrarein ezkondu zen. Lezoko Mariak Errenteriako eliza nagusiko erretablu gotikoa eman zuela uste da. Egun erretablu hori ikusgai dago oraindik.

[aldatu] XVI. mendea

  • Mattin Errenteriakoa

Martin de Renteria Uranzu izenekoa. Ozeano Itsasoko jenerala. 1526an Aruj edo Barbarossa Aljerreko Erregearen aurka borrokatu zen. Halaber, 1521ean eta 1523an frantziarren aurka egin zuen Hondarribian. Karlos V.ak jeneral titulua eta armarria eman zizikion.

  • Pedro Zubiaurre

Ozeano Itsasoko jenerala. 1568tik 1605era Felipe II.aren armadan jardun zuen. Bordeleko Blaya gazteluaren konkistan parte hartu zuen. Armadan ari zela, Ingalaterran hil zen.

  • Tristan Ugarte

Goletako hartzean jenerala izan zen, 1535ean.

  • Joanes Isasti

1510ean Tripoli eta Bujiako konkistetan parte hartu zuen. Gaztelako Juana I.ak armarria eman zion.

  • Martin Irigoien

Zubiaur jeneralaren taldeko almirantea izan zen Blayako gazteluaren laguntzarako espedizioan, 1593an. Ondoren almirantea izan zen Filipinetan; eta handik gutxira artxipielago horretan hil zen.

  • Juan Lopez Erresuma eta Erasokoa

Indietako karrerako almirantea izan zen. San Quintineko batailan parte hartu zuen.

  • Mosen Pierre edo Pedro Irizar

Apaiza izan arren, 1522an frantziarren aurkako borrokan parte hartu zuen, Arkaleko gainean.

  • Juan Yerobi eta Gamonekoa

1522tik Errenteriako apaiza izan zen. Garai hartan San Markoko mendian Madalena ermita eraikitzeko agindu zuela uste da. Loiolako Inaziorekin harremana zuen.

  • Juan Arizmendi

Alcalako Unibertsitateko (Madril, Espainia) kolegiala izan zen. Apaiza eta medikua zen.

  • Guillen Tolosakoa

Errenteriako bikarioa eta Hondarribiko Artziprestazgoko artzipreste ofiziala.

Batxilergoan graduatua, herriko bikario ezagunena izan zen. Diakonoa zelarik, hainbat Sakramentu Auto burutu zituen. Relación verdadera de la jornada del Rey Don Felipe III a la Provincia de Guipúzcoa izeneko lana idatzi zuen, 1616an Logroñon (Espainia) editatu zena.

[aldatu] XVII. mendea

  • Martin Zamalbide

Hegoaldeko Itsasoko jenerala eta Indietako Armadako gobernaria. Perun hil zen 1658an. Errenteriari diru kopuru handia eman zion, dirudienez herriko elizako altarea osatu eta herriko behartsuak laguntzeko.

  • Juan Lopez Isasti

Joanes Isastiren semea. Indietako karreran kapitain.

  • Juan Amasakoa

Itsasontzi egilea izan zen. 1658an hil zen. Errenteriako untzioletan 29 gerra galeoi eraiki zituen.

  • Martin Amasakoa

Juan Amasakoaren semea. Lehenik untzioletan aritu zen, baina Errenteriako alkate eta Gipuzkoako Batzar Nagusietan herriaren ordezkaria izan eta gero, apaiz bihurtu zen.

  • Martin Zubieta

Itsasgizon eta kosmografoa. Magallaneseko itsasartearen aurkikuntzan parte hartu zuen. Lubeltza etxearen jabe zen.

  • Miguel Alduntzin

Herriaren defendatzailea izan zen, Errenteria eta Donostiaren arteko auziaren garaian. 20 urtetan zehar Gortera joan zen, herriko abokatu gisa.

  • Blas Sarasas

1616an jaio eta 1674an zendua. Hainabat kargu izan zuen Espainian: Valladoliden katedraduna izan zen, baita Zamorako penitentziala eta Avilako magistrala ere.

  • Santxo Etxeberria eta Orkolaga

1674an Errenterian jaioa. Santiagoko Ordenaren zalduna eta mariskala. Hainbat gerratan ibili zen: Mediterranioan, Italian, Santa Mariako lurmuturrean eta Amerikan. 1694an Kataluniaren aurkako gerran aritu zen. 1705an Peñiscolako gobernadoren bilakatu zen.

  • Martin Etxeberria

1660an jaio eta 1700ean hila. Alcalako Unibertsitateko (Madril, Espainia) arte katedraduna eta Calahorrako kanonigoa.

[aldatu] XVIII. mendea

  • Vicente Antonio Ikuza Arbaiza

1737ko ekainaren 8an Errenterian jaioa. Caracaseko Konpainia Gipuzkoarrean aritu zen. 1765an Caracaseko gobernadoreak kortso patentea eman zion, kapitain komandante mailarekin. Hainbat itsasontziren kapitain iza zen: "Nuestra Señora de Aranzazu", "Nuestra Señora del Coro" eta "La Prusiana". 1785an hil zen, gaur egungo Kolonbian.

  • Juan Ignacio Gamon Etxeberria

1733an jaioa eta 1814an hila. Noticias Históricas de Rentería lana idatzi zuen, non Oiartzun eta Donostiarekin Errenteriak zituen auziak aztertzen zituen, beti Errenteriaren alde eginez. Gamonek, halaber, Udal Artxibategia gorde zuen 1793an, Frantziarekiko Konbentzio Gerraren testuinguruan.

  • Antonio Gamon

Filosofia eta Teologiako lektorea, Mexikon hil zen 57 urterekin.

[aldatu] XIX eta XX. mendeak

1881eko azaroaren 17an jaiotako poeta. 1894an Lekarotzen ikasi zuen. 1900ean Aita Kaputxinoetan sartu zen. 1910ean Oroitu zaitez poesia lana idatzi zuen. Tuteran hil zen 1916ko ekainaren 10ean. Bere poesia idatziak 1935ean argitaratu zituzten, Olerkiak izenaz.

  • Evaristo Bozas Urrutia kazetaria (1886 - 1929).

[aldatu] Herri senidetuak

[aldatu] Erreferentziak

  1. ↑ Errenteriako Udala - Erdi Aroa, Errenteria, portu eta merkataritza-hiria
  2. ↑ Xabin Olaizola (HB), Errenderiko Alkatearekin elkarrizketa Argia, 927 zka., 192-03-21 (Azken kontsulta: 2008-02-03)
  3. ↑ Errenteriako Udala - 2007ko Udal Hauteskundeak
  4. ↑ Errenteriako Udala Kirola (Azken kontsulta: 2008-02-03)

[aldatu] Ikus, gainera

[aldatu] Kanpo loturak

 Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Errenteria


Errenteriako auzoak

Agustinak • Alaberga • Errenteriako Bentak • Beraun • Erdialdea • Fanderia • Gabierrota • Galtzaraborda • Gaztaño • Iztieta • Kaputxinoak • Lartzabal • Listorreta • Markola • Ondartxo • Perurena • Pontika • Ugarritze • Zamalbide


Gipuzkoa Gipuzkoako udalerriak Gipuzkoa

Abaltzisketa • Aduna • Aia • Aizarnazabal • Albiztur • Alegia • Alkiza • Altzaga • Altzo • Amezketa • Andoain • Anoeta • Antzuola • Arama • Aretxabaleta • Arrasate • Asteasu • Astigarraga • Ataun • Azkoitia • Azpeitia • Baliarrain • Beasain • Beizama • Belauntza • Berastegi • Bergara • Berrobi • Bidegoian • Deba • Donostia • Eibar • Elduain • Elgeta • Elgoibar • Errenteria • Errezil • Eskoriatza • Ezkio-Itsaso • Gabiria • Gaintza • Gaztelu • Getaria • Hernani • Hernialde • Hondarribia • Ibarra • Idiazabal • Ikaztegieta • Irun • Irura • Itsasondo • Larraul • Lasarte-Oria • Lazkao • Leaburu • Legazpi • Legorreta • Leintz Gatzaga • Lezo • Lizartza • Mendaro • Mutiloa • Mutriku • Oiartzun • Olaberria • Oñati • Ordizia • Orendain • Orexa • Orio • Ormaiztegi • Pasaia • Segura • Soraluze • Tolosa • Urnieta • Urretxu • Usurbil • Villabona-Amasa • Zaldibia • Zarautz • Zegama • Zerain • Zestoa • Zizurkil • Zumaia • Zumarraga
Nabarmendutako artikuluak
"http://eu.wikipedia.org/wiki/Errenteria"(e)tik eskuratuta
Tresna pertsonalak