Errenteria

Wikipedia(e)tik

Errenteria
Gipuzkoa
Errenteria-Oreretako udaletxea.
Izen ofiziala	Errenteria
Antolaketa Estatua Autonomia Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Oarsoaldea
Alkatea	Juan Carlos Merino (PSE-EE)
Herritarra	errenteriar-oreretar
Koordenatuak	43°18′45″N 1°53′59″W / 43.3125, -1.89972 (Errenteria) Koordenatuak: 43°18′45″N 1°53′59″W / 43.3125, -1.89972 (Errenteria)
Eremua	32.26 km2
Garaiera	7 m.
Euskaldunak	%32,19 (2001)
Distantzia	7,5 km. Donostiara
Postakodea	20100
Biztanleria	38,505 bizt (2008)
Dentsitatea	1.193,58 bizt/km²
Sorrera	1320 (Orereta: 1210)
www.errenteria.net

Errenteria (Orereta izenaz ere ezaguna da) Gipuzkoako ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Donostiatik 7 kilometrora. Udalerriak 31 km² dauzka. Oarsoaldeko eskualdean dago Oiartzun, Pasaia eta Lezorekin batera, eta eskualdeburua da.

Gaztelako Alfontso XI.ak herri karta eman zion 1320an, Villanueva de Oiarso izenarekin; herriaren lehen zantzu idatziak 1210. urte ingurukoak dira.

39.000 herritar inguru dauzka eta Gipuzkoako hirugarren herri jendetsuena da, Donostia eta Irunen atzetik. Euskal Autonomia Erkidego mailan, berriz, hamargarren herririk jendetsuena da.

Eduki-taula 1 Etimologia 2 Geografia 2.1 Auzoak 2.2 Udalerri mugakideak 3 Ikustekoak 3.1 Leku Interesgarriak 3.2 Arkitektura 4 Biztanleriaren bilakaera 5 Administrazioa eta politika 5.1 Alkateak 5.2 2007ko udal hauteskundeak 6 Zerbitzuak 6.1 Ikastetxeak 6.2 Garraioak 7 Kirola 8 Data aipagarriak 9 Jaiak 10 Errenteriar ezagunak 11 Herri senidetuak 12 Erreferentziak 13 Ikus, gainera 14 Kanpo loturak

[aldatu] Etimologia

Historian zehar Errenteriak izen ugari izan du.

Herria 1320. urtean sortu zen Villanueva de Oiarso izenpean, Orereta izeneko herrixka zegoen tokian. Orereta horren lehen aztarnak 1210. urtekoak dira. Oiarso, herria zegoen bailararen izena zen. Zehazki, 1214an Oiartzungo haranak forua jaso zuen, Oiarsoko Kontzejua izena hartuz. Kontzeju horretan Elizalde, Altzibar, Iturriotz (egungo Oiartzunen) eta Orereta auzoak zeuden (egungo Errenterian)^[1].

Villanueva de Oiarso, bertan erregeari errenta ordaintzen zitzaionez, Renteria izenez ere ezagutzen zen. 1368an badaude Villanueva de Oiarso Renteria legez ezagutzen zela esaten duten dokumentuak.

Villanueva de Oiarsok sortzetik beretik legearen aldetik arazoak izan zituen bailarako beste herrixkekin eta horren eraginez, 1453an Oiarso bailarako beste zatia ere herri bihurtu zuen Joan II.ak (geroago Oiartzun izango zena). Lurrak banatzeko bi herrien arteko arazoak zirela, eta Villanuevako herritarren Oiartzungoekin zerikusirik ez izateko eta bi herriak desberdintzeko, Renteria izen ofizialtzat hartzea erabaki zuten.

Herriaren euskal izen ofiziala Errenteria da. Errenteri edo Errenderi ere erabili dira maiz. Errenteria Renteriaren euskal aldaera da, euskarak 'r'-z hasitako hitzak err aurrizkiarekin hasteko joera baitauka. Ohikoa izan da euskal formaren erabilera nahiz eta duela urte batzuk arte izaera ofizialik ez duen izan. Gaur egun herriaren izen ofiziala ( baita gaztelaniaz hizketan ere) Errenteria da.

Azken hamarkadetan Errenteriako zenbait alderdi sozial eta kulturalek herriaren euskal izenak Orereta izan beharko lukeela aldarrikatu dute, herria sortu zen lekuan zegoen herrixkaren izena, hain zuzen ere. Helburu horrekin, Orereta, izena eta izana izeneko azterketa aurkeztu zitzaion Euskaltzaindiari, Orereta izena onar zezan. Euskaltzaindiak, baina, Errenteria hobetsi zuen.

Gaur egun, hainbatetan Errenteria-Orereta forma bikoiztua erabiltzen da, herriko bi sentsibilitateak biltzeko asmoz. Horrela egiten du, esaterako, eskualdeko euskarazko egunkari Oarsoaldeko Hitzak.

[aldatu] Geografia

[aldatu] Auzoak

Errenteriak hainbat auzo du. Erdialdea eta alde zaharra izan ezik, auzo gehienak goiko aldeetan daude, erdigunetik malda handiek bananduta. Errenteriak mendi edo baserri giroko auzoak ere baditu, Zamalbide kasu.

• Agustinak
• Alaberga
• Errenteriako Bentak
• Beraun
• Kaputxinoak
• Etxeberrieta (edo Ugarritzeren zati)
• Gaztaño
• Erdialdea
• Fanderia
• Gabierrota
• Galtzaraborda
• Iztieta
• Lartzabal
• Listorreta
• Markola
• Olibet (edo Ugarritzeren zati)
• Ondartxo
• Perurena
• Pontika
• Zamalbide

[aldatu] Udalerri mugakideak

Errenteria udalerriak hurrengo mugakideak ditu:

• Iparraldean: Lezo.
• Mendebaldean: Hernani, Astigarraga eta Donostiako Altza auzoa.
• Hegoalde eta hego-ekialdean: Arano eta Goizueta (Nafarroa).
• Ekialdean: Oiartzun.
• Ipar-ekialdean: Pasaiako badia.

[aldatu] Ikustekoak

[aldatu] Leku Interesgarriak

• Alde Zaharra
• Añarbe urtegia

Nafarroarekin muga egiten duen urtegi honetan Ozizpe Irla da, Errenteriaren parte dena.

• Aitzbitarte edo Landarbaso kobazuloak, Listorreta aldean.
• Aldura

[aldatu] Arkitektura

• Torrekua Dorretxea
• Morrontxo Dorretxea
• San Markoseko Gotorlekua
• Txoritokietako Gotorlekua
• Jasokunde Andra Mariaren Eliza
  • Mikelazulo
• Maria Magdalena Deunaren Baseliza
• Udaletxea

[aldatu] Biztanleriaren bilakaera

Biztanleriaren eboluzioa

1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	1999	2005
4.081	5.527	6.956	8.973	10.106	12.784	18.642	34.610	45.789	42.590	39.558	37.874

Errenteriako biztanle kopuruaren igoera oso handia izan zen 1960ko hamarkadatik aurrera, koadroan ikusten den bezala. Errenteria industria handiko gunea izaki (Papelera española, Niessen, Campsa...) eta ondoan industria gune garrantzitsuak edukita (Pasaiako portuaren ingurua batik bat), etorkin ugari heldu ziren herrira lan eskaintzak probestera. Langileotatik batzuk Gipuzkoakoak eta Nafarroakoak ziren; baina gehiengoa krisi handia pairatzen zuten Espainiako lurraldeetakoak ziren: Extremadura, Gaztela eta Leon eta Andaluziakoak batik bat.

Etorkin horientzat batez ere auzune handiak eraiki ziren, ia planifikaziorik gabe. Horren adibidea Beraun da. Horrek guztiak Errenteriaren itxura eta gizarte antolaketa guztiz aldatu zuen, hirigintza arloan hainbat gatazka sortuz. Errenteriako egungo hiri antolaketa kaotikoa (auzo berrietan zuzentzen ari dena) 1960 inguruko eraikitze horren ondorio da.

1980ko hamarkadatik aurrera eta, batez ere, 1990ekoan zehar, biztanleriak behera egin zuen Errenterian, pixkaka-pixkaka. 2006. urtean, berriz, beheranzko joera amaitu eta biztanleriak gora egin zuen, auzo berriak (Markola, Fanderia, etab.) eraikitzearekin batera.

[aldatu] Administrazioa eta politika

[aldatu] Alkateak

Alkateen zerrenda

2007	Juan Carlos Merino (PSE-EE)
2003	Juan Carlos Merino (PSE-EE)
1999	Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1995	Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1991	Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1987	Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1983	Miguel Buen Lacambra (PSE-EE)
1979	Xabin Olaizola[2] (Herri Batasuna)

[aldatu] 2007ko udal hauteskundeak

2007ko maiatzaren 25ean udal hauteskundeak izan ziren. Egun hartan, 31.995 hautesle zeuden Errenterian erroldatuta (%100), eta 17.425ek bozkatu zuten (%54,46). Alderdien botoak horrela banatu ziren^[3]:

alderdia	botoak	zinegotziak
PSE-EE	6.412	8
EAE-ANV	4.296	6
EAJ	2.101	2
EB	1.877	2
PP	1.439	2
EA	885	1
Zuriak	306
Baliogabekoak	109
Abstentzioa	14.570

[aldatu] Zerbitzuak

[aldatu] Ikastetxeak

Errenteriak ondoko ikastetxe hauek ditu:

• Beraun Berri
• Bihotz Sakratua/Telleri-Alde
• Cristobal Gamon
• Don Bosco BHI
• Gurutzearen Alabak
• Koldo Mitxelena
• Langaitz Ikastola
• Oiartzo Batxilergo Ikastola
• Orereta Ikastola

[aldatu] Garraioak

Errenteriak EuskoTrenen trenbide sareko bi geltoki ditu, Galtzaraborda auzoan eta Gaztaño-Erdialdean. Trenbide hau Topo izenaz ezagutzen da. Renferen sareak, halaber, geldigunea du Errenterian, Lezo-Errenteria deitutakoa. Sare horretatik aldirikoak (Donostia eta Gipuzkoako hainbat herritara) eta erregionalak (Gasteizera doazenak) pasatzen dira, besteak beste.

Autobus zerbitzu publikoari dagokionez, Errenteriak ondoko linea hauek ditu:

• Hiri barneko hiru autobus linea.
• Beraun auzoa eta Donostia zuzenean lotzen dituen linea (Beraun-Donostia).
• Donostia-Pasai Donibane edo H1.
• Donostia-Oiartzun edo H2.
• Pasai Donibane-Anoetako futbol zelaia edo H5.
• Oiartzun-Anoetako futbol zelaia edo H5.
• Errenteria-Ospitaleak (Donostia Ospitalera) edo H6.
• Pasai Donibane-Donostia (Gautxori) edo H7.
• Oiartzun-Donostia (Gautxori) edo H7.
• Hondarribia-Irun-Donostia linea.

[aldatu] Kirola

Errenterian ondoko kirol elkarteak daude, besteak beste^[4]:

• Errenteriako Atletismo Taldea (CAR)
• Beti-Ona futbol taldea
• Touring Futbol Elkartea
• Errenteriako Pilota Eskola (EPLE)
• Hibaika Arraun Elkartea
• Urdaburu Mendizale Elkartea

[aldatu] Data aipagarriak

• 1210: Oreretaren lehen aipamen idatziak.
• 1491: Villanueva de Oiarso, Renteria deitzera pasatu zen.
• 1533 eta 1638: sute handiak gertatu ziren.
• 1860: Industriaroaren hasiera.
• 1974: Musikaste Errenteriako musika klasikoko astea sortu zen.
• 1977: Amnistiaren Aldeko Astearen baitan, istilu larriak gertatu ziren Errenterian, hildakoak ere izan ziren.
• 1979 - Espainiako polizia batek Vicente Vadillo Santamaria, Francis, herriko trabestia hil zuen Iztietako diskoteka baten inguruan. Hilketa horri erantzuteko mobilizazioetan, EHGAM sortu zen Errenterian, horren ondoren mugimendu hori Euskal Herri osora zabaldu zen.

[aldatu] Jaiak

• Ekainaren 24ko aurreko asteburua, Gaztaño auzoko jaiak
• Uztailaren 22a Madalenak, herriko jaiak
• Maiatzaren 15a San Isidro, Zamalbide auzoko jaiak
• Apirilaren 25aren ondorengo igandea, San Markosera erromeria

[aldatu] Errenteriar ezagunak

 Sakontzeko, irakurri: Errenteriar ezagunen zerrenda

Errenteriar ezagunen artean, Juan Frantzisko Petrirena "Xenpelar" bertsolaria, Koldobika Jauregi "Jautarkol" eta Mariasun Landa idazleak, Koldo Mitxelena hizkuntzalaria eta Jesus Maria Zamora futbolaria ditugu, besteak beste.

[aldatu] Herri senidetuak

• Lousada, Portugal
• Tulle, Frantzia
• Monroy, Espainia
• Fuentepelayo, Espainia

[aldatu] Erreferentziak

1. ↑ Errenteriako Udala - Erdi Aroa, Errenteria, portu eta merkataritza-hiria
2. ↑ Xabin Olaizola (HB), Errenderiko Alkatearekin elkarrizketa Argia, 927 zka., 1982-03-21 (Azken kontsulta: 2008-02-03)
3. ↑ Errenteriako Udala - 2007ko Udal Hauteskundeak
4. ↑ Errenteriako Udala Kirola (Azken kontsulta: 2008-02-03)

[aldatu] Ikus, gainera

• 1977ko Amnistiaren Aldeko Astea
• San Markoseko Mankomunitatea
• Oarsoaldea

[aldatu] Kanpo loturak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz: Errenteria

• (Euskaraz)(Gaztelaniaz) Udalaren webgune ofiziala
• (Euskaraz) Landarbaso abesbatza
• (Euskaraz) Lau Haizetara Euskaldunon Elkartea
• (Euskaraz) Kale Izendegia
• (Euskaraz)Errenteria-Oreretako albistegia "Oarsoaldeko Hitza"n
• (Euskaraz)(Gaztelaniaz)Errenteriako toponimia

	Errenteriako auzoak
Agustinak • Alaberga • Errenteriako Bentak • Beraun • Erdialdea • Fanderia • Gabierrota • Galtzaraborda • Gaztaño • Iztieta • Kaputxinoak • Lartzabal • Listorreta • Markola • Ondartxo • Perurena • Pontika • Ugarritze • Zamalbide

Gipuzkoako udalerriak
Bidasoaldea	Irun • Hondarribia
Debabarrena	Deba • Eibar • Elgoibar • Mendaro • Mutriku • Soraluze
Debagoiena	Antzuola • Aretxabaleta • Arrasate • Bergara • Elgeta • Eskoriatza • Leintz Gatzaga • Oñati
Donostialdea	Andoain • Astigarraga • Donostia • Hernani • Lasarte-Oria • Urnieta • Usurbil
Goierri	Altzaga • Arama • Ataun • Beasain • Enirio-Aralarko mankomunitatea • Gabiria • Gaintza • Idiazabal • Itsasondo • Lazkao • Legorreta • Mutiloa • Olaberria • Ordizia • Ormaiztegi • Segura • Zaldibia • Zegama • Zerain
Oarsoaldea	Errenteria • Lezo • Pasaia • Oiartzun
Tolosaldea	Abaltzisketa • Aduna • Albiztur • Alegia • Alkiza • Altzo • Amezketa • Anoeta • Asteasu • Baliarrain • Belauntza • Berastegi • Berrobi • Bidania-Goiatz • Elduain • Gaztelu • Hernialde • Ibarra • Ikaztegieta • Irura • Larraul • Leaburu • Lizartza • Orendain • Orexa • Tolosa • Villabona-Amasa • Zizurkil
Urola Erdia	Azpeitia • Azkoitia • Errezil • Zestoa • Beizama
Urola Garaia	Ezkio-Itsaso • Legazpi • Urretxu • Zumarraga
Urola Kosta	Aia • Aizarnazabal • Getaria • Orio • Zarautz • Zumaia