Altsasu

Altsasu
Nafarroa
Izen ofiziala	Altsasu / Alsasua
Estatua Erkidegoa Merindadea Eskualdea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Iruñeko merindadea Burunda, Sakana
Alkatea	Garazi Urrestarazu (Bildu)
Herritarra	altsasuar
Koordenatuak	42°53′43″N 2°10′8″W
Eremua	26,80 km2
Garaiera	528 m
Distantzia	50 km Iruñera
Posta kodea	31800
Biztanleria	7.655 bizt (2011)
Dentsitatea	285,63 bizt/km²
Sorrera	XII. mendea baino lehen
http://www.alsasua.net

Altsasu Nafarroako udalerria da, Sakanako bailaran kokatuta dagoena, hain zuzen ere, Burunda bailaran eta bailara horretako hiriburua da. Bidegurutze garrantzitsua izateagatik hazkuntza handia jasan duen herria da eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 7.623 biztanle zituen. Honek Iruñea eta Gasteiz artean dagoen herririk handiena izatea dakar.

Geografia

Altsasuko mapa

Altsasu Nafarroako mendebaldean dago, Euskal Herriko erdigune geografikotik hurbil, Iruñea eta Gasteiz arteko erdibidean (bietatik 50 km-ra), eta Donostiatik 69 km-ra. Itsasoaz gaindi 528 metrora du udaletxea. Udalerriak 26,8 km² ditu. Altsasuk, Sakanako herri gehienek bezala, dermioak ditu lurralde antolaketa egiteko, eta hiztegi topologiko zabala dago herrian.

 Zerrenda: Altsasuko dermioen zerrenda

Altsasu bidegune garrantzitsua da:

• Errepideak: Altsasutik igarotzen da A-1 autobidea, eta Altsasun du muturretako bat A-10 autobideak (Sakanako autobidea).
• Trenbideak: Altsasun elkartzen dira Madril-Irun eta Bartzelona-Vigo trenbideak.

Mugak

Altsasuk honako hauek ditu mugakide:

• Hegoaldean: Urbasa mendilerroa
• Ekialdean: Urdiain
• Mendebaldean: Olazti
• Iparraldean: Ataun (Gipuzkoa)

Bereziki aipagarria da Urdiain herriarekin duen muga, luzeera osoan lurrezko tontor batez markatuta dagoelako. Muga horrek erditik zatitzen du San Pedroko baseliza.

Hegoaldean Urbasa du mugakide, eta lur horiek komunalak dira. Urbasaren bestaldean, hegoaldean, Ameskoak daude.

Mendiak

Sakana haranean dagoenez, hegoaldean Urbasa dago, eta mendilerro horretako punturik altuena (Bargagain, 1.157 metro) Altsasun dago.

Altzaniako mendiak eta Ataungo mendiak ere bertan daude.

Maibeloko dermioan Baso itxia dago.

Ibaiak

Altsasun Burunda eta Altzania errekak elkartzen dira, Ubarkazuloko uharkatik gertu, Burunda ibaia sortzeko. Ibai honek ondoren Arakil izena hartzen du.

Horrez gain beste hainbat erreka daude herrian.

Klima

Klimaren ezaugarriak azpiatlantiar motakoak dira, prezipitazio ugari eta negu hotzekin. Hilabete idor bakarra izaten da abuztuan, eta aldaketa termikoa ertaina da. Urtarrileko batez besteko tenperatura 4,5 gradukoa da eta abuztukoa 18 gradukoa. Urteko batez besteko prezipitazioak 1.300 eta 1.400mm bitartekoak izaten dira eta egun euritsuak 140 inguru.

Gizakiaren eraginaren aurretik, harizti atlantiarrak udalerriaren beheko gunetan, eta pagadiak mendien tontorretan izaten ziren. Gaur egun, haritz eta pagoak dauden arren, azalera asko gutxitu da. Aipaturiko zuhaitzez gain, gaztainondo eta birlandaturiko pinuak ere aurki daitezke Altsasu inguruko mendietan.

Estazio meteorologikoa

Herrigunearen kanpoaldean, itsasoaren mailatik 522 metrora, Nafarroako gobernuak 1913an jarritako estazio meteorologikoa dago.

Auzoak eta industrialdeak

Altsasu herri txikia izan arren hainbat auzo ditu:

• San Juan
• Solana - Iortia
• Txunkai (Geltokiko auzoa)
• Ameztia
• Zuntaipe
• Alde Zaharra (Santa Kruz)
• Intxostia

Kalerik luzeena garai bateko 1 Nazionala da eta Zelai kalea du izena San Juan kaletik Iparraldera eta Gartzia Ximenez Hegoaldera. San Juan kaleak herria Mendebalde Ekialde norantzan artikulatzen du. Beste kale garrantzitsu batzuk: Bakea kalea, Ioartia, Isidoro Melero, Ferialeku eta Santa Kruz dira.

Udaletxea Gartzia Ximenez kalean dago.

Industrialdeei dagokionez 3 daude herrian:

• Ibarrea: Herriaren mendebaldean.
• Isasia: Herriaren ipar-mendebaldean.
• Ondarria: Herriaren hegoaldean.

4. poligono bat ere aurreikusita dago Urdiainekin batera, Zangituko dermioan kokatzen dena.

Demografia

Eboluzio demografikoa
Urtea	1981	1991	1996	2001	2004	2005
Biztanleak	7.250	6.925	7.004	7.162	7.377	7.455

Altsasuk garapen demografiko handia jasan zuen trenbidearen iristearen ondorioz. Honela 1850an 1.000 biztanle baino ez zituen eta 1981an 7.250. Gutxi gora behera hemen mantendu da hurrengo urteetan.

2001eko zentsuaren arabera 3.543 gizon (%50,59) eta 3.461 (%40,41) emakume zeuden. Adin tarteen arabera behean dagoen taula ikusten dugu.

Herritarren heren bat (2.291) herrian bertan jaiotakoak ziren, beste herena Nafarroako beste herri batean (2.258) eta beste herena Espainiar estatuko beste herri batean. 40 biztanle atzerrian jaiotakoak ziren. Inmigrazio handia egoteko herriak duen industriagune izaera eta errepide lokarri izatea argudiatu daiteke. Esan bezala herriak ehun urtetan populazioa zazpikoiztu zuen, batez ere Extremaduratik etorritako jendearekin. Beste asko inguruko herrietatik etorri ziren. Azken urte hauetan gainera 2.001eko zentsuan agertzen ez den Hego Amerikako komunitate handi bat sortu da, batez ere Ekuadorretik etorri direnak. 2008ko erroldaren arabera, 597 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %7,93a (Nafarroako batez bestekoaren azpitik).

Altsasuk, gainera, eskualde buru izateagatik duen jendea ere izaten du egunean zehar, baina inguruko herritan zentsaturik dagoena.

ADINA	0-4	5-9	10-14	15-19	20-24	25-29	30-34	35-39	40-44	45-49	50-54	50-59	60-64	65-69	70-74	75-79	80-84	85-89	90-94	95+
Emakumeak	145	190	186	244	265	281	302	288	200	183	185	157	208	196	182	102	73	53	19	2
Gizonak	150	183	201	238	280	284	305	317	292	238	185	162	221	181	146	87	50	15	8	0

Historia

Altsasuko plaza eta frontoia, 1942. urtean

Altsasuko plaza, kioskoa eta eliza, 1961. urtean

• Altsasu eta bere inguruak antzinatik egon dira populatuak. Urbasa eta bere inguruetan hainbat aurkikuntza egin dira eta batez ere Koskobilo, Ataba eta Oroben. Gainera Altzania aldean Blankaleku eta Munaan I eta II trikuharriak ditugu. Atauneko mugan Saratxakolegi monumentu megalitikoa dago.
• Ohiturak dio Altsasuko San Pedro baselizan Nafarroako lehenengo erregea, Gartzia Ximenez koroatu zutela. Hori dioen idatzi bat ere badago baselizako sarreran. Hala ere, ez da oso fidagarria eta badirudi esaera bat baino ez dela.
• XII. mendean Alssatssu izenarekin agertzen da idatzia, Burundako herrietako bat delarik. Burundako Unibertsitatearen parte izan zen 1846 arte.
• XIV. mendean eman zen egoera kezkagarria dela eta herriak hainbat herrigune irentsi zituen: Angustina, Argiñano, Elkuren, Saratsua eta Ulayar.
• XV. mendean Hiri Onaren izendapena eta Erreinuko Gorteetan ordezkapenik lortu ez bazuen ere, haren kokapenak berehala haranaren burua bihurtu zuen. Katalina eta Joanes III.a erregeek Gallurdea deitutako zerga kendu zioten (1498).
• XVI. mendean Altsasu Burundako Unibertsitatean ordezkatua zegoen eta 1846 arte mankomunitate horrek bere batzarrak Batzarramendi izeneko dermioan egiten zituen. Hori Urdiain eta Altsasu artean dagoen dermioa da eta garai hartan Santa Engrazia baseliza zegoen bertan.
• 1516. urtean Burundako herriek, batez ere Altsasuk, Batzarramendin Segura, Idiazabal, Zegama eta Zerain gipuzkoarren aldetiko eta Agurain, Egilaz, San Millan eta Araia arabarren aldetiko buruekin hitzarmena lortu zuten. Akordio hura "Altzaniako Partzuergoa" izendatu zuten, eta bertan mugetako baso eta larreen ustiapena erdibanatzea erabaki zuten ordura arte izan ziren arazoak konpontzeko. 1897an arazo horiek behin betiko konpondu ziren, nork bere herriko lurraren eskumena onartu zuenean.
• Erdi Arora arte Burundako biztanleak 20 herrigunetan bizi ziren. Baina izandako gudek, inbasioek eta abarrek XV. mendean gaur egun dauden sei herriak bakarrik biltzea ekarri zuen: Ziordia, Olazti, Altsasu, Urdiain, Iturmendi eta Bakaiku.
• Altsasun hainbat guda izan dira kokapen estrategikoa dela eta. XVIII. mendean eta XIX. mendearen hasieran batez ere gertatu ziren horiek:
  • Konbentzio Gudan, 1793-1795, Frantziar gudarosteek Altsasu arpilatu zuten.
  • 1813an, Iberiar Penintsulako Gerran, Frantziar gudarosteek Altsasu desegin zuten Gasteizko gudatik bueltan. Esan beharra dago hainbat frantziar bertan geratu zirela eta euren abizenak orain arte gorde direla.
  • 1834ko apirilean Zumalakarregik garaipena lortu zuen Gerra Karlistan. kondairak dioenez, gaur egun Zumalakarregi Enparantza dagoen lekuan eraiki zuten euren kanpamentua.

• • Bigarren Mundu Gerran nazien buruetariko bat zen Himmlerrek bilkura egin zuten indar frankistekin Altsasun.
• 1802. urtean Altsasuk aduana eta tabako administrazioa zeuzkan. 1849an irin errota bat eta landatutako 2400 erregu-lur zituen. Iruñeatik zetorren bidea artean gurdi-bidea zen, eta handik Gipuzkoara zihoana, ferra itxurakoa. Bazeukan egurra mozteko eta mihise industria, batez ere armategietarako.
• 1863. urtean trenbidea Altsasura iritsi zen eta 1907an Alfontso XIIIak "Hiri Txit Prestua" titulua eman zion,eta harekin batera hazkuntza demografikoa izan zen bertan.
• XX. mendea. Espainiako Gerra Zibilean (1936ko uztailaren 18tik 1939ko apirilaren 1era) uztailaren 18an bertan Nafarroa Mola jeneralaren eskuetan erori zen. Altsasun, ordea, tradizio sozialista handia zegoen, batez ere PSOEren eta UGTren eskutik. Tradizio horrek Altsasun erresistentzia biltzea ekarri zuen. Ezkerrak indar handia izan arren, ez zegoen armarik herrian eta uztailaren 20rako, 450-500 bat altsasuar pasatu ziren Gipuzkoara, Errepublikaren alde borrokatzera Eusko Gudarostean sarturik, gehienak gizon gazteak ziren. Hasieran, euskal agintariek altsasuarrekin batailoi bat osatzea pentsatu zuten, baina laster bertan behera utzi zuten ideia, zorte txarrak batailoia suntsitu baitzezakeen, Altsasu gazterik gabe utziz. Hori dela eta, altsasuarrak Eusko Gudarosteko batailoietan sakabanatu ziren. 84 altsasuar gaztek galdu zuten bizia gobernu legalaren alde borrokan. Sakanara bueltan, behin Altsasu galduta, Sakana berriro gune estrategiko bilakatu zen garraiorako. Hori zela eta, faxisten eta Himmlerren arteko bilkura bat egin zen Altsasun. Uztailaren 21ean Guardia Zibilak udala kendu eta haren konfiantzazko jendea jarri zuen. Urteak aurrera eginda, batez ere 1950eko hamarkadaz geroztik, Altsasuk garapen industrial handia izan zuen. Horrek migrazio handia eraman zuen, batez ere Extremaduratik. Horren ondorioz, Altsasuko hiritarrak 1850ean ziren 1000 horietatik 1981ean ziren 7.250etara pasa ziren. Hortik aurrera egonkor mantendu da biztanleria.
• 1977an EAE, HASI, LAIA, EIA eta ESB batuta Altsasuko Mahaia sortu zen, eta bertatik, Herri Batasuna.
• 1980. urtean Altsasun ospatu zen lehenengo Nafarroa Oinez. Horren ondoren, 1993an eta 2005ean berriro ere ospatuko zen Altsasun.

Gizartea

Politika

Udal hauteskundeak

Altsasuko udalak 13 zinegotzi ditu osotara. 1999ko hauteskundeetan Euskal Herritarrokek izan zuen alkatetza. Lehenago, 1979tik HB, PSN eta Altsasuko Taldeak (EAJtik hurbileko zerrendak) ere izan dute alkatetza.

2003an Aralar alderdiak izan zuen alkatetza. Orduan Altsasuko Indarra ezker abertzaleko plataforma legez kanpo utzi zuten. PSN, Eusko Alkartasuna, Nafarroako Ezker Batua eta Unión del Pueblo Navarro ere aurkeztu ziren.

Altsasuko alkatea Nafarroa Bai alderdiko Unai Uhalde atera zen 2007ko udal hauteskundeetan. Udaleko hamahiru zinegotzietatik lau lortu zituen. Baliogabeko botoak 47 izan ziren (emandako guztien %1,24) eta zurizko 89 boto izan ziren (botoen %2,38). Abstentzioa %37,38koa izan zen.

Altsasuko Udala (2007)

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
Nafarroa Bai	1.110	4
EAE	878	3
PSN	690	3
UPN	644	2
NEB	322	1

2011n Bildu (4 zinegotzi) izan zen bozkatuena eta Garazi Urrestarazu zerrendaburua alkate bihurtu zen. Udalbatza NaBai 2011 (4), PSN (1), NEB (1), PP (1) eta UPNk (1) ere osatzen dute.

Altsasuko Udala (2011)

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
Bildu	1.038	4
NaBai 2011	924	4
PSN	501	2
NEB	273	1
PP	270	1
UPN	262	1

Udaletxea

Antzina udaletxea Foruen plazan dagoen "Gure Etxea" eraikinean egon zen, gaur egun kultur-etxe moduan erabilitako eraikinean alegia. Gaur egungo udaletxea XIX. mendearen hasieran eraiki zen eta eraikinak gaur egun duen itxura 1943an eginiko eraberritzearen ondorio da. Eraberritzea Casimiro Díaz arkitektoak zuzendu zuen.

Beheko solairuan, idazkaria, udaletxeko bulego nagusiak eta udaltzaingoaren egoitza daude. Lehen solairuan, alkatearen bulegoa, udalbatza-aretoa eta bestelako bilera gelak zeuden. Azken hobetze lanak 1987ko irailaren 14an amaitu ziren, herriko jaien hasierarekin batera. Udala alkateak eta hamairu zinegotzik osatzen dute.

• HELBIDEA: García Ximénez kalea, 36

Altsasuko alkateen zerrenda

• 1979 - Gerardo del Olmo - HB
• 1983 - Emilio Boulandier - PSOE
• 1987 - Emilio Boulandier - PSOE
• 1991 - Jose Manuel Goikoetxea - AA/AT
• 1995 - Jose Angel Agirrebengoa - AA/AT
• 1999 - Camino Mendiluze - EH
• 2003 - Asun Fernandez de Garaialde - Aralar
• 2007 - Unai Uhalde - Nafarroa Bai
• 2011 - Garazi Urrestarazu - Bildu

Jaiak

Altsasuko San Pedro baselizan erromeria

• Urtarrilaren 5a - Zentzerrada. Jai erlijiosoa.
• Urtarrilaren 6a - Urteko kintoen sorteoa egiten da udaletxean.
• Otsailaren 4a - Kintak eskatzen ateratzen dira.
• Otsailaren 5a - Kintoak eskatzen ateratzen dira eta hurrengo egunetan dantzatzen dute plazan. Hurrengo larunbatean herriko kinta guztiek bazkaria egiten dute.
• Inauteriak - Igandean umeak ateratzen dira. Asteartean Momotxorroen ihauteria da. Hurrengo larunbatean Ihauteri urbanoak dira.
• Maiatzaren 2aren ondorengo igandea - Maiatzako Gurutzea. Urbasara igoera eta azken urte hauetan Altsasuko Alde Zaharreko jaiak egiten dira.
• Ekainaren lehen asteburuan - Txuntai (Karbonilla) auzoko jai txikiak.
• Ekainaren 23 San Juan suak - Suak hainbat lekutan eta bereziki San Juan kalean. Hurrengo egunean afariak.
• Ekainaren 29 San Pedro - Herriko Patroia. Baselizaren inguruetan erromeria egiten da eta zortzikoa dantzatu.
• Irailaren 14 - Iraileko Gurutzea. Jai Nagusiak dira. 13tik 17ra
• Urriaren bigarren hamar egunen lehen igandea: Feriak.

Erlijioa

Jasokundearen Eliza

Altsasun hainbat eliza eta baseliza daude:

• Asuntzioaren Eliza: Plazan dagoen eliza da eta herriko eraikin erlijiosorik handiena.
• Otadiko Kristoaren baseliza: Otadia dermioan dago eta hilerriaren ondoko baseliza da.
• San Juan baseliza: San Juan kalearen mendebaldean dago.
• San Pedro baseliza: Izen bereko basoan dago eta erdia Altsasun dago eta beste erdia Urdiainen.
• Erkudengo Ama: Ulaiar inguruan dagoen baseliza da, Donostiara bidean.
• Kaputxinoen komentua

Horretaz gain hainbat komunitate erlijiosok euren lekua dute, Jehovaren lekukoek eta Ebangelistek kasu.

Altsasuar ezagunak

• Juan de Iriarte (?-1599), eskultorea.
• Juan Ximenez de Altsasu (XVI. mendea), eskultorea.
• Martin Miguel Goikoetxea (1755-1825), merkataria.
• Martin Askarza (?-1811) apaiza eta gerrillaria.
• Constantino Salinas Jaka (1886-1966), politikari sozialista eta medikua.
• Miguel Goikoetxea de Jorge (1894-1983), margolaria.
• Jose Angel Agirrebengoa (1952-), politikari jeltzalea.
• Alberto Barandiaran (1964-), euskal idazlea.
• Asun Fernandez de Garaialde (1969-), alkate ohia eta nafar parlamentaria.
• Castillo Suarez (1976-), euskal idazlea.
• Jorge Azanza (1982-), txirrindularia.
• Enrike Zelaia (?), soinujolea.
• Txuspo Poyo (?), artista.
• Dora Salazar (?), eskultorea.
• Helena Taberna (?), zinemagilea.
• Iñaki Oiarbide (?), sukaldaria.
• Jesus Catania (?), enpresaburua, MCCko presidentea.
• Agustin Gonzalez Azilu (1939-), musikaria eta konpositorea.
• Kike Elizalde (?), erremonteko txapelduna.

Azpiegitura eta garraioak

La Burundesaren Bilbo eta Iruñea bitarteko autobus lineak geltokia dauka Altsasun. Horrez gain, Gasteiz-Iruñea lineak ere tarteko geltokia dauka udalerrian.

Konpainia berdinaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

• Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

Hezkuntza

• Zelandi eskola
• Iñigo Aritza ikastola
• Sagrado Corazón ikastetxea
• Aralarko Mikel Donea institutoa

Herri senidetuak

• Senpere (EH-LA)
• Piedras Albas (ESP)

Ikus, gainera

• Altsasuko dermioen zerrenda

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Altsasuko Udalaren webgune ofiziala
• (Euskaraz) Hitzondo.net, Altsasuko herri web gunea
• (Euskaraz) Sakanako Mankomunitatearen webgunea
• (Euskaraz) Guaixe - Sakanako astekaria
• (Euskaraz) "Kima" euskara taldearen webgunea
• Altsasuko Donibane kalea Google Street View-n ikusia.
• (Gaztelaniaz) Altsasuri buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.