Ragusa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Siziliako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ragusa (argipena)».

Ragusa

Sizilia
Izen ofiziala Ragusa
Estatua
Eskualdea
Probintzia
 Italia
Sizilia
Ragusa
Alkatea Nello Dipasquale
Koordenatuak 36°56′0″N 14°45′0″E / 36.93333°N 14.75000°E / 36.93333; 14.75000Koordenatuak: 36°56′0″N 14°45′0″E / 36.93333°N 14.75000°E / 36.93333; 14.75000
Ragusa non dagoen adierazten duen Italia-ko/-go/-eko mapa
Ragusa
Eremua 442,37 km2
Garaiera 385-640 m
Posta kodea 97100
Biztanleria 73.999 bizt. (2011)
Dentsitatea 167,28 bizt./km²
http://www.comune.ragusa.it

Ragusa[1] (sizilieraz: Raùsa) Italiako hiria eta izen bereko probintziako (1.614 km2) hiriburua, Siziliako hego-ekialdean, Irminio ibaiak eratzen duen haranaren gainean, Sirakusako hiriaren mendebalean. 73,999 biztanle (2011)[2]. Bi auzo nagusi bereizten dira Ragusako hirian: Ragusa Ibla edo auzo zaharra, hiriaren behealdean dagoena, eta hiri modernoa, Iblei mendiaren mazelan eraikia. Harmaila luze batek lotzen ditu bi auzoak. Ekonomiari dagokionez, nekazaritza-produktuen merkataritza (mahastiak, zitrikoak) eta industria (petrolio-findegiak, eraikuntzarako gaiak) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Aipagarriak dira XVIII. mende hasierako katedrala, mende bereko San Giorgio basilika eta XV. mendeko Santa Maria della Scale elizaren hondakinak. 1693. urteko lurrikarak ia erabat suntsitu zuen hiri zaharra. Val di Noto beste zazpi hirirekin batera Gizateriaren Ondarean parte hartzen du.


Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ragusaren jatorriak K. a. III. milurtekoan daude, zonalde honetan sikuloen zenbait ezarpen zeudenean. kondairaren arabera, errege sikuloarra Hyblonek lehenengo nukleoa fundatu zuen. Greziar aldian, Hybla Heraia deitu zen Hera jainkosaren ohorez, soroen babeslea.

Antzinaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grezia Handia

Antzinako hiria, 300 metro garaiko muino baten gainean eraikitakoa, greziar koloniekin harremanetan jarri zen eta Camerina inguruko portuari esker garatu zen. Greziarrek alperrik setiatu zuten hiria. K. a. 491.ean Gelako Hipokrates hil zen ibleoen kontrako guda batean. K. a. 450.ean Falaridek, Agrigentoko tiranoak, zenbaitetan joan zen Iblaren kontra baina tiranoa garaituta izan zen Kamarina eta sikuloak laguntzari esker. Honen ondoren, hiriak ospea lortuz zuen antzinako munduan Audax ezizena lortuz[3] eta bere independentziari eutsi zion K. a. III. mendera arte. Kamarina hiriak, sikuloez eta greziarrez populatuta, ez zuen arrakasta bera izan; behin eta berriz arpilatuta, despopulatu zen eta bere biztanleal Hyblan errefuxiatu ziren. Kartagotarrek denboraldi labur batez hiria kontrolatu zuten. Geroago, erromatarren garaian hiri dekumanoa bilakatu zen, Modica bezala.

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatarren ondoren bizantziarren esku egon zen. Hauek K. o. 700. urtean hiria harresiz inguratzeaz gain, gaztelu handi bat egin zuten ere. Hauen eraginez Basilio eta Nikola hiriko patroiak izendatu ziren. IX. mendearen hasieran, sarrazenoek irlaren zatirik handiena konkistatu zuten. 844.ean Modica, hiri aliatua, menperatu zuten. Arabiarrak behin eta berriz saiatu ziren Ragusa konkistatzen eta azkenean, 848.ean lortu zuten[4]. Iblear populazioak 866.ean matxinatu ondoren musulmanak kanporatu zituen, baina hauek 878an Ragusa berreskuratu zuten. Arabiarrak zeuden bitartean, landetxe ugari egin ziren, kotoia laboratu zen, ureztatutako alorrak sortu ziren eta nekazaritzarako terrazak antolatu ziren. Arabiarrek Sizilia kontrolatu zuten 200 urteetan izugarrizko bultzada eman zioten nekazaritzari. 1090.ean normandiarren laguntzarekin egindako matxinada baten ondorioz, betirako arabiarrak kanporatu ziren. Normandiarren garaian, Ragusa 500 urtez hainbat kondek modu autonomoan administratu zuten. Lehenengoa Gofredo izan zen, Siziliako Roger I.aren semea. Suebiar garaian, hiriak autonomia galdu zuen baina Federiko II.arekin zenbait pribiliegio berreskuratu zuen. Anjouko[5] dinastiak ezin txarrago administratu zituen Sizilia eta Ragusa, horrek Siziliar bezperak eragin zituen. Giovanni Prefoglioak, matxinada zuzendu zuenak, bere bizitza bukatu zuen frantziar espetxeetan. Honen ostean, aragoiarrek agintzen zutenean, Ragusak antzinako autonomia berreskuratu zuen eta jaurerri moduan eman zioten Marchisia Prefoglio andreari, Giovanniren emazteari. Ragusako konderria Modicakoarekin batu zen 1296.ean Txiaramonteko Manfredo I.a Isabel Moscarekin (Modicako kondearen alaba) ezkondu zelako. Ragusa 1366. urtean, Kiaramonteko Manfredo III.arekin gailurrean egon zen Terranova eta Maltako artxipielagoa eskuratu zituenean. Modicako konderriak berezko administrazio bat izan zuen Palermoko gobernutik aparte. Geroago, Bernardo Cabrera kontearekin italiako estatu feudaletatik garrantzitsuenetariko bat bilakatu zen.

Aro Modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1693ko lurrikarak hiria suntsitu zuen eta 13.000 biztanletik 5.000 hil ziren. Honen ondoren, hiria berreraiki zen, hortaz barroko berantiarraren estiloko eraikinak. Biztanle gehienak Patro burrutira mugitu ziren, zeina udalerri berria Ragusa Superiore deitu baitzen, zaharra, berriz, Ragusa Inferiore.

Aro Garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1838. urtean asfaltoko metaketa bat aurkitu zen, gaur egun ustiatzen dena. 1848.ean Modicarekin eta Siziliarekin batera borboien kontra matxinatu zen irlaren independentzia lortzeko. Garibaldi Marsala hirian lehorreratu zenean, Ragusako boluntario armatuak joan ziren laguntzera. Geroago, Italiar erresumako parte bat izan zen Corrado Arezzo de Spuches di Donnafugata gidaritzapean. 1889.ean Banca Popolare Cooperativa di Ragusa jaio zen, Banca Agricola Popolare di Ragusaren enbrioia. Banku hau konderriaren nekazaritza aberatsari esker jaio zen. XX. mendearen hasieran, ideia sozialistak askoz gehiago hedatu ziren Ragusan bere eskualdean baino. Hori dela eta, hainbat historialari faxistek honela deskribatu zuten: Gorrien feudoa, Boloniaren antzekoa[6]. Azkenean, faxismoa Ragusan inposatu zen baina erantzun bortitza eragin zuen. 1921eko urtarrilaren 29an talde faxista batek Vittoriako zirkulu sozialista suntsitu zuen, gizon bat hil zuen eta beste hamar zauritu zituen. Bi hilabete geroago, lau lagun hil zituzten Ragusan eta hirurogei zauritu. Hiri hau izan zen Siziliako lehena mugimendu faxistaren sorreran, honela adierazi zen Mussoliniren borodateaz eraikitako dorre liktoriarrean Facismo ibleo Tu primo a sorgere nella generosa terra di Sicilia. 1927.ean, Filippo Pennavaria buruzagi faxistarekin, Ragusa, Modicaren ordez, probintziaren hiriburua[7]bilakatu zen eta Ragusa Ibla erantsi zuen[8]. Bigarren Mundu Gerran bonbardatuta izan zen 1942 eta 1943 artean. Urte honetan, aliatuak lehorreratu ziren kosta honetan. Gerraren amaieran normaltasuna laster etorri zen. Erlijioari dagokionez, Ragusa elizbarrutia bilakatu zen 1950.ean.

Gaur egun, Ragusa hiri dinamikoa da, hegoaldeko gune finantziario BAPR Italiako laugarren bankuarekin. Joan zen mendeko laurogei hamarkadatik saiatzen da Ragusako ekonomia bigarren sektorera bideratzen, baina azpiegituren falta oztopo handia da. Bestalde, Ragusa 1993tik hiri unibertsitarioa da.

Toki interesgarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

UNESCOk 2002.ean Val di Notoko barroko berantiarreko hiriak Gizateriaren Ondarearen aitortu zituen, beraien artean Ragusa, 1024-007 kodearekin sailkaturik. Eraikin gehienak estilo barrokokoak dira, 1693ko lurrikararen ondoren eraikitakoak. Azken hogei urteetan, Ragusaren fisonomia asko aldatu da turismoarengatik, baina hiriko zenbait partetan XVIII. mendeko kutsua nabaria da. Hiriak bi parte ezberdin ditu: Ragusa Ibla (zaharrena) eta Goiko Ragusa (garaiena eta berriena). Zubien Haranak bi zonaldeak banatzen ditu, guztira lau zubi dira. Hauetariko bat, XVIII. mendean eraikitako Kaputxinoen zubia ederra da benetan.

Goiko Ragusa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Giovanni Battista katedrala eraikin harrigarria da, Goiko Ragusaren eraikinik garrantzitsuena. Hasiera batean, eliza hau antzinako Ragusaren mendebaldeko zonaldean kokatu zen, Erdi Aroko gazteluaren harresien behealdean, gaurko Santa Ines (Sant'Agnese) eliza dagoen tokian. 1693ko lurrikara gertatu orduko tenplu txiki bat eraiki zen baina laster agerian geratu zen desegokia zela. Gaurko eraikina 1718 eta 1778ren artean altxatu zen. Bere aurrealdea barroko berantiarreko estilokoa da. Kanpoko zutabeek eraikina bertikalki hiru kaletan banatzen du. Horizontaltasunari dagokionez, hiru gorputz ditu. Aurrean dauden eskulturak Ama Birjinari, San Joan Bataiatzaileari eta San Joan Ebangelariari dagozkie. Nahiz eta hasieratik bi kanpandorre pentsatuta egon, bakarrik ezkerraldekoa (50 m. garaiera) burutu zen. Katedralaren oinplanoa gurutz latindarrekoa da eta presbiterio absideduna. Ragusako kareharrizko hamalau zutabek banatzen dituzte hiru nabeak. Gaurko organoa 1858.ean egin zen. 1950etik Ragusa elizbarrutia bilakatu zen. Transeptu eta nave zentralaren gurutzean kupula bat altxatzen da, XX. mendearen hasieran kobrezko xaflekin estali zena uraren infiltrazioa ekiditzeko, egitura arriskuan jartzen zuelako.

Goiko Ragusan Museo Arkeologikoa aipagarria da ere. Honek baditu sei sail non Aurrehistoriatik Antzinaroararteko aurkikuntzak ikus baitaitezke.

Ragusa Ibla (Beheko Ragusa)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Barrokoko arkitekturarik interesgarriena Ragusa Iblan dago. San Giorgio katedrala Rosario Gagliardi arkitektoa 1738.ean hasi zen eraikitzen lehen zegoen tenpluaren gainean. Eraikin honetaz, bakarrik aragoiar estiloko atariak dirau. Tenpluaren aurrean 250 mailetako eskailera bat dago. Aurrealdeko hamar zutabek eliza hiru nabetan banatzen dute. Horizontaltasuna aztertuz gero, hiru gorputz ditu. Goikoan kanpanile dago erraboila itxurako gailur batean bukatuta. Oinplanoa gurutz latindarrekoa da eta nabeak abside erdizirkularretan amaitzen dute. Bere kupula neoklasikoa da, 1820koa.

Ragusa Ibla eta Ragusa Superiore konektatzen duen etxarte bihurri baten gainean, Santa Maria delle Scale dago. Eliza hau oso interesgarria da, XV. eta XVI. mendeetan eraiki zen baina 1693ko lurrikarak larriki kaltetu zuen. Elizaren erdia estilo barrokoan berreraiki zen baina zutik zegoen parteak jatorrizko estiloan jarraitu zuen. Aipatzekoak dira eskumaldeko nabeko estilo aragoiarraren hiru atariak. Nabe honetako azken kaperak Errenazimenduko atari bat du. Kaperetan XVIII. mendeko zenbait margolariren lanak eskegita daude.

Hauexek dira zonalde honetako beste eraikin aipagarri batzuk: Purgatorioko Arimak, Santa Maria dell'Itria, San Giorgio, San Giuseppe, San Antonio, San Giorgio Vechio, Capuchini Vecchi, Santiago eta San Dominico elizak. Azkenean, Zacco jauregia hiriko eraikin barrokorik ederrenetako bat da, bere zutabe korintiarrek burdin-forjatuzko balkoiei eusten dizkiete. Kariatideak eta gruteskoak ba daude ere.


Herri eta hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ragusa Aldatu lotura Wikidatan
  1.   Euskaltzaindia, 157. araua: Europako hiriak, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0157.pdf .
  2. demo.istat.it
  3. Ragusari buruzko artikulua. http://www.iblei.net/web/default.asp?Page=http://www.iblei.net/web/provrg/ragusa.aspsul
  4. "Cambridgeko kronika" eta "Storia dei Musulmani": Michele Amari
  5. ↑ Euskaltzaindia (2008-05-30), 154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak.
  6. Mafia faxismoaren garaian: Duggan Christopher
  7. R.D.L. 2 gennaio 1927, n. 1, art. 1
  8. R.D.L. 2 gennaio 1927, n. 1, art. 4

Kanpoko loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]