Bario
| Barioa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 56 Zesioa ← Barioa → Lantanoa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Ezaugarri orokorrak | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Izena, ikurra, zenbakia | Barioa, Ba, 56 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Serie kimikoa | metal lurralkalinoak | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Taldea, periodoa, orbitala | 2, 6, s | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Masa atomikoa | 137,327(7) g/mol | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Konfigurazio elektronikoa | [Xe] 6s2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Elektroiak orbitaleko | 2, 8, 18, 18, 8, 2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Propietate fisikoak | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Egoera | solidoa | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Dentsitatea | (0 °C, 101,325 kPa) 3,51 g/L | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Urtze-puntua | 1.000 K (727 °C, 1.341 °F) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Irakite-puntua | 2.170 K (1.897 °C, 3.447 °F) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Urtze-entalpia | 7,12 kJ·mol−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Irakite-entalpia | 140,3 kJ·mol−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Bero espezifikoa | (25 °C) 28,07 J·mol−1·K−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Lurrun-presioa
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Propietate atomikoak | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Kristal-egitura | kubikoa, aurpegietan zentratua | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Oxidazio-zenbakia(k) | 2 (oxido basiko sendoa) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Elektronegatibotasuna | 0,89 (Paulingen eskala) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Ionizazio-potentziala | 1.a: 502,9 kJ/mol 2.a: 965,2 kJ/mol 3.a: 3.600 kJ/mol | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Erradio atomikoa (batezbestekoa) | 215 pm | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Erradio atomikoa (kalkulatua) | 253 pm | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Erradio kobalentea | 198 pm | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Datu gehiago | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Eroankortasun termikoa | (300 K) 18,4 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Soinuaren abiadura | 1.620 m/s | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Isotopo egonkorrenak | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Barioaren isotopoak
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Barioa elementu kimiko bat da, Ba ikurra eta 56 zenbaki atomikoa dituena. Metal lurralkalino zilarkara da. Naturan ez da inoiz egoera puruan egoten, oso erreaktiboa baita airearekin. Bere oxidoari barital deritzo, eta urarekin eta karbono dioxidoarekin erreakzionatzen du. Naturan barioa duten mineralik arruntenak disolbaezina den bario sulfatoa, BaSO4 (barita), eta bario karbonatoa, BaCO3 (witherita), dira. Benitoita izeneko harribitxi arraroak barioa dauka. Barioa elementu berri bat bezala identifikatu zen 1772an, baina elektrolisiari esker 1808an metal bezala sailkatu zen.
Ezaugarri nagusiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Propietate fisikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barioa metal zilar zuri leuna da, urre kolorezko itzalarekin erradiazio ultramorean.[1] Bario metalaren zilar zuri kolorea azkar desagertzen da airearen oxidazioaren ondorioz, oxidoa duen geruza ilun bat sorturik. Barioak pisu ertaina eta eroankortasun elektriko handia ditu.[1] Gainera, barioa purifikatzea zaila denez, haren propietate asko ez dira zehaztu. Horretaz gain, giro-tenperaturan eta presioan, metalak gorputza ardatz duen egitura kubiko bat hartzen du, 503 pikometroko bario-bario distantziarekin, 1,8 x 10−5 ºC inguruko berogailuarekin zabalduz.[1]
Bere urtze-tenperatura 1.000 K (730 °C; 1.340 °F)[2] inguruan dago, adibidez, estrontzioa elementu arinagoen artean dago (1.050 K edo 780 °C edo 1.430 °F)[2] inguruan eta erradio astunenen artean (973 K edo 700 °C edo 1.292 °F)[2]; hala ere, bere irakite-puntua 2.170 K (1.900 °C; 3.450 °C)[2] baino handiagoa da, hau da, 1.343 edo 1.292 °F artekoa.[2]
Erreaktibotasun kimikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barioa kimikoki magnesioaren, kaltzioaren eta estrontzioaren antzekoa da, baina horiek baino erreaktiboagoa da. Bere konposatuak ia beti +2 oxidazio-egoeran aurkitzen dira. Metal oso elektropositiboa denez, kalkogenoekin egiten duen erreakzioa oso exotermikoa da. Barioak atmosferako oxigenoarekin erreakzionatzen du airean, giro-tenperaturan. Horregatik, askotan bario metalikoa oliopean edo atmosfera geldoan gordetzen da.[1] Beste ez-metal batzuekin ere erreakzionatzen du berotzean, hala nola karbonoarekin, nitrogenoarekin, fosforoarekin, silizioarekin eta hidrogenoarekin[1]. Urarekin eta alkoholekin egiten dituen erreakzioak ere exotermikoak dira, eta hidrogenoa gas moduan askatzen da.[1]
Ba + 2 ROH → Ba(OR)2 + H2↑ R = alkil-talde bat edo hidrogeno-atomo bat.
Era berean, barioak amoniakoarekin erreakzionatzen du elektrozikloa eratzeko, [Ba(NH3)6](e-)2 eta giro-tenperatura inguruan amida ematen du, Ba(NH2)2.[3]
Metala erraz erasotzen dute azidoek, azido sulfurikoa salbuespen nabarmena da pasibazioak erreakzioa geldiarazten duelako, gainazalean dagoen bario sulfato disolbaezina eraturik.[4] Barioa beste hainbat metalekin konbinatzen da (aluminioa, zinka, beruna eta eztainua barne), fase intermetalikoak eta aleazioak eratuz.[5]
Konposatuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bariodun gatzak zuriak izan ohi dira solidoak direnean eta koloregabeak disolbatzen direnean.[6] Bario hidroxidoa bario karbonatoa berotzean sortzen zuten alkimistek. Kaltzio hidroxidoak ez bezala, CO2 gutxi xurgatzen du disoluzio urtsuetan; beraz, ez da sentikorra atmosferaren gorabeherekiko. Propietate hau oso erabilgarria da pH-a kalibratzeko.
| O2- | S 2- | F- | Cl - | SO42- | CO32- | O22- | H- | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ca2+[2] | 3,34 | 2,59 | 3,18 | 2,15 | 2,96 | 2,83 | 2,90 | 1,70 |
| Sr2+[2] | 5,10 | 3,70 | 4,24 | 3,05 | 3,96 | 3,50 | 4,78 | 3,26 |
| Ba2+ [2] | 5,72 | 4,30 | 4,89 | 3,89 | 4,49 | 4,29 | 4,96 | 4,16 |
| Zn2+[2] | 5,60 | 4,09 | 4,95 | 2,91 | 3,54 | 4,40 | 1,57 | ----- |
Bariodun konposatuak sugar berde edo berde argi batekin erretzen dira, eta hori proba eraginkorra da bario konposatua detektatzeko. Kolorea lerro espektraletatik dator: 455,4; 493,4; 553,6 eta 611,1 nm.[1]

Toxizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bario disolbagarrien konposatuek 10 mg/kg inguruko LD50a dute; beraz, irentsiz gero, hurrengo sintomak jasan daitezke: konbultsioak, nerbio periferikoaren sistemaren paralisia eta urdail-hesteetako hantura larria.[2] Bario disolbaezina, berriz, ez da toxikoa, ez dago material arriskutsu gisa sailkatuta garraio-araudian.[2]
Barioa esposizioaren epe luzeko ondorioei buruz gutxi dakigu.[7] AEBetako EPAk uste du ez dela batere probablea barioa kartzinogenoa izatea irensten denean. Arnastutako hautsak barioaren konposatu disolbaezinak ditu, eta biriketan pilatu daitezke, baritosi izeneko gaitz onbera eraginez.[8]
Bario karbonatoa errodentizida (pestizida mota bat da karraskariak akabatzeko erabili dena, adibidez, arratoiak eta saguak). [9]Produktu hau erabiltzea zaharkitutzat jotzen bada ere, oraindik ere erabiltzen da herrialde batzuetan.[10]
| Arriskuak | |
|---|---|
| GHS etiketatzea[11] | |
| Piktogramak | |
| Seinale hitza | Arriskua |
| Arrisku-adierazpenak | H228, H260, H301, H314 |
| Zuhurtasuneko adierazpenak | P210, P231+P232, P260, P280,
P303+P361+P353, P304+P340+P310, P305+P351+P338 |
| NFPA 704 | |
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ a b c d e f g (Ingelesez) Kresse, Robert; Baudis, Ulrich; Jäger, Paul; Riechers, H. Hermann; Wagner, Heinz; Winkler, Jochen; Wolf, Hans Uwe. (2007). «Barium and Barium Compounds» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (John Wiley & Sons, Ltd) doi:. ISBN 978-3-527-30673-2. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ a b c d e f g h i j k «CRC Handbook of Chemistry and Physics, 84th Edition Edited by David R. Lide (National Institute of Standards and Technology). CRC Press LLC: Boca Raton. 2003. 2616 pp. $139.95. ISBN 0-8493-0484-9.» Journal of the American Chemical Society 126 (5): 1586–1586. 2003-12-06 doi:. ISSN 0002-7863. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ Craig, P. J.. (1998-12). <880::aid-aoc755>3.3.co;2-3 «Book review: Chemistry of the elements, 2nd edn N.N. Greenwood and A. Earnshaw Butterworth –Heinemann, Oxford, 1997. 340 pages, £35.00 (paperback) ISBN 0–7506–3365–4» Applied Organometallic Chemistry 12 (12): 880–880. doi:. ISSN 0268-2605. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ Müller, Hermann. (2000-06-15). «Sulfuric Acid and Sulfur Trioxide» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry doi:. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ FERRO, RICCARDO; SACCONE, ADRIANA. (1996). «STRUCTURE OF INTERMETALLIC COMPOUNDS AND PHASES» Physical Metallurgy (Elsevier): 205–369. ISBN 978-0-444-89875-3. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ Krohn, Albertine. (1971-10). «Qualitative analysis and the properties of ions in aqueous solution( Slowinski, Emil J.; Masterton, William L.)» Journal of Chemical Education 48 (10): A675. doi:. ISSN 0021-9584. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ Kravchenko, Julia; Darrah, Thomas H.; Miller, Richard K.; Lyerly, H. Kim; Vengosh, Avner. (2014-05-21). «A review of the health impacts of barium from natural and anthropogenic exposure» Environmental Geochemistry and Health 36 (4): 797–814. doi:. ISSN 0269-4042. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ Doig, A T. (1976-02-01). «Baritosis: a benign pneumoconiosis.» Thorax 31 (1): 30–39. doi:. ISSN 0040-6376. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ Clarkson, Thomas W.. (2001). «Inorganic and Organometal Pesticides» Handbook of Pesticide Toxicology (Elsevier): 1357–1428. ISBN 978-0-12-426260-7. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ «Barium Carbonate, Mixt. With Strontium Carbonate And Calcium Carbonate (50%: 45%: 5%) 513‐77‐9» Sax's Dangerous Properties of Industrial Materials: 1–2. 2012-10-15 doi:. (kontsulta data: 2025-11-20).
- ↑ «Table 2: Cost and availability of Al3+ chelating flavonoids (Sigma Aldrich, August 2021).» doi.org (kontsulta data: 2025-11-20).

