Oxigeno

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Oxigenoa
8 NitrogenoaOxigenoaFluorra
-

O

S
O-TableImage.png
Orokorra
Izena, Ikurra, Zenbakia Oxigenoa, O, 8
Serie kimikoa ez-metalak, anfigenoak
Taldea, periodoa, orbitala 16, 2, p
Itxura gas gardena, likido urdin argia
Oxigenoa
Masa atomikoa 15,9994(3) g/mol
Konfigurazio elektronikoa 1s2 2s2 2p4
Elektroiak orbitaleko 2, 6
Propietate fisikoak
Egoera gasa
Dentsitatea (0 °C, 101,325 kPa)
1,429 g/L
Urtze-puntua 54,36 K
(-218,79 °C, -361,82 °F)
Irakite-puntua 90,20 K
(-182,95 °C, -297,31 °F)
Urtze-entalpia (O2) 0,444 kJ·mol−1
Irakite-entalpia (O2) 6,82 kJ·mol−1
Bero espezifikoa (25 °C) 29,378 J·mol−1·K−1
Lurrun-presioa
P/Pa 1 10 100 1 k 10 k 100 k
T/K 61 73 90
Propietate atomikoak
Kristal-egitura kubikoa
Oxidazio-zenbakia(k) 2, 1, -1, -2
(oxido neutroa)
Elektronegatibotasuna 3,44 (Paulingen eskala)
Ionizazio-potentziala 1.a: 1.313,9 kJ/mol
2.a: 3.388,3 kJ/mol
3.a: 5.300,5 kJ/mol
Erradio atomikoa
(batezbestekoa)
60 pm
Erradio atomikoa
(kalkulatua)
48 pm
Erradio kobalentea 73 pm
Van der Waalsen erradioa 152 pm
Datu gehiago
Eroankortasun termikoa (300 K) 26,58x10-3 W·m−1·K−1
Soinuaren abiadura 330 m/s
Isotopo egonkorrenak
Artikulu nagusia: oxigenoaren isotopoak
iso UE Sd-P D DE (MeV) DP
16O  %99,76 O egonkorra da 8 neutroirekin
17O  %0,039 O egonkorra da 9 neutroirekin
18O  %0,201 O egonkorra da 10 neutroirekin
Erreferentziak

Oxigenoa elementu kimiko bat da, O ikurra eta 8 zenbaki atomikoa dituena.

Oxigenoaren balentzia 2 da, eta bi atomoz osatua du molekula (O2). Azken hau -183 Â°C-tan isurkari bihurtzen da, eta -218 Â°C-tan solidotu egiten da. Presiopean isurkari bihur daiteke. Oxigeno isurkaria urdina da.

Ezaugarri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oxigeno distiratsua duen 1×5 cm-ko hodia.

Taula periodikoko anfigenoen taldeko kide hau ez-metal oso erreaktiboa da. Abiadura bizian eratzen ditu konposatuak (batez ere oxidoak) ia beste edozein elementurekin. Tenperatura eta presio estandarrean bi oxigeno-atomo lotu eta dioxigenoa eratzen dute, O2 formula duen gas koloregabe, usaingabe eta zaporegabea. Oxigenoa Unibertsoko hirugarren elementurik arruntena da masaz, hidrogenoaren eta helioaren ondoren, eta Lurrazaleko elementurik ugariena da (eguratseko airearen bostena, gutxi gorabehera, osatzen du). Uraren masaren %88,8a eta airearen bolumenaren %20,9a oxigenoa da.

Izaki bizi gehienentzat nahitaezkoa da. Izaki bizidunetako egiturazko molekula mota guztiek, hala nola proteinek, karbohidratoek edo gantzek, oxigenoa daukate osagaitzat. Era berean, animalien maskor, hortz eta hezurrak osatzen dituzten konposatu ez-organiko gehienek ere oxigenoa daukate. Zianobakterioek, algek eta landareek oxigenoa ekoizten dute, bere forma diatomikoan, fotosintesian zehar, eta zelulen arnasketan erabiltzen dute izaki bizidun konplexu guztiek. Oxigenoa toxikoa da organismo anaerobikoentzako. Oxigenoaren beste forma alotropo batek, ozonoak (O3), biosfera argi ultramoretik babesten du atmosferako garaiera altuetako ozono-geruzari esker. Haatik, lurrazalaren mailan ozonoa kutsatzailea da.

Errekuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berez erretzen ez bada ere, oxigenoa da errekuntzak mantentzen dituen eragile nagusia; oxigeno gabe ez legoke errekuntzarik.

Oxigenoa oso elektronegatiboa da, ia gai bakun guztiekin erreakzionatzen du, eta erreakzio horri errekuntza deitzen zaio; geldia edo oso bizia izan daiteke. Gai ez metaliko guztiek, halogenoak eta nitrogenoa izan ezik, oxigenoarekin su har dezakete. Gai metalikoek ere, urreak eta platinoak izan ezik, oxigenoarekin su har dezakete, metal alkalino eta alkalinolurtarrak, eta magnesioak, aluminioak eta burdinak batik bat.

Konbinazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oxigenoak, sarritan, protoxidoak eratzen ditu konbinazioetan; esate baterako, sufre dioxidoa (SO2), katalisi bidez sufre trioxido (SO3) bihurtzen dena; oxido nitrikoa (NO), hotzean nitrogeno dioxido (NO2) bihurtzen dena; karbono oxidoa (CO) karbono dioxidoa (CO2) eratuz erretzen dena, eta abar. Erregaietatik sortutakoak ere erregaiak izaten dira, batik bat, hidrogenoaren eta karbonoaren arteko konbinazioak, hots, gai organikoak, hidrokarburoak, alkoholak, karbohidratoak eta abar.

Oxigenoa lortzeko bideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oxigenoa da Lurrean dagoen gairik ugariena. Atmosferan aske aurkitzen da, eta uraren zatirik handiena osatzen du; Lurraren azalean, silikatoetan eta karbonatoetan, eta gai organikoetan, landareetan eta mineraletan ere aurkitzen da. Industrian oxigenoa nitrogenoarekin batera prestatzen da, aire isurkariaren destilazioaren bidez; oxigenoa isurkari bihurtzen denean, nitrogenoa, artean, gas egoeran aurkitzen da. Uretik ere lor daiteke oxigenoa, disoluzio alkalino baten elektrolisiaren bidez; oxigenoa anodoan askatzen da eta hidrogenoa, berriz, katodoan. Oxigenoa gas egoeran dagoenean altzairuzko hodiz garraiatzen da, eta isurkari denean, altzairuzko ontzietan gordetzen. Laborategian oxigenoa lortzeko potasio kloratoa erabiltzen da, berotuz gero oxigenoa askatzen baitu. Uraren elektrolisi bidez ere oxigeno kopuru txikiak lor daitezke. Bizitzako gertakarietan guztizko garrantzia du oxigenoak: materia biziaren zati nagusietako bat izateaz gainera arnasketa eta oxidazio biologikoetan parte hartzen du.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oxigenoa Joseph Priestley ingeles kimikariak eta Carl Wilhelm Scheelek aurkitu zuten 1771n, bakoitzak bere aldetik, baina normalean Priestleyri ematen zaio lehentasuna, aurkikuntza argitaratzen lehena izan zelako.

1775az geroztik Antoine Lavoisierrek oxigenoaren ezaugarri nagusiak azaldu zituen, airean eta uretan zegoela aurkitu zuen, eta errekuntzarako eta arnasketarako oxigenoak duen garrantzia azpimarratu zuen. Azidoak eratzeko ezinbestekoa zela uste zuelako oxigeno deitu zion 1777an.

Erabilerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oxigenoa atmosfera artifizialak lortzeko eta medikuntzan erabiltzen da.

Oxigenoaren ekoizpen industrialerako hainbat metodo erabiltzen dira, hala nola oxigeno likidoa, aire likidotuaren destilazio zatikatuaren bidez, zeolita erabiliz, airearen oxigenoa kontzentratuz, uraren elektrolisiaren bidez...

Oxigenoaren erabilera nagusiak hauek dira: altzairuaren, plastikoen eta ehunen ekoizpena; labe garaietako airea aberasteko; suzirien errekuntza-sistema (keroseno eta hidrogeno isurkari erregaiekin nahastuta); oxigenoaren bidezko terapia medikoak; eta bizitzarako euskarri gisa hegazkin, itsaspeko eta espaziontzietan.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Oxigeno Aldatu lotura Wikidatan