Buruntza

Wikipedia, Entziklopedia askea
Buruntza
Buruntza IE3.jpg
Datu orokorrak
Garaiera441 m
Geografia
Koordenatuak43°14′17″N 2°1′0″W
MendikateaBuruntzako mendilerroa
Herrialdea Euskal Herria
Probintzia Gipuzkoa
Mendizaletasuna
Ohiko bideaAzkorteko baselizatik

Buruntza (441 m) Donostialdeko mendi bat da. Andoain (hegoaldera), Lasarte-Oria (iparraldera) eta Urnieta (ekialdera) herrien artean dago, hango herriguneetatik ere nahiko hurbil. Mendia ipar-ekialdetik hego-mendebalderako norabidean luzatzen da. Ikusgarriak dira mendiaren ekialdeko magalean dauden harrobiak, neurri handi batean mendia desitxuratu dutenak. Gailurretik gertu, Burdin Aroko kastro edo antzinako herrixka gotortu baten aztarnategia dago, monumentu-multzo izendatua.[1] 2013 urtetik Euskal Y sareko trenbideak zeharkatzen du tunel batez mendebaldetik ekialdera. Gertuko gailur nabarmenak Andatza (mendebaldera) eta Adarra (ekialdera) dira.

Kondaira[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kondairaren arabera, Buruntza menditik Sansonek habailaz botatako harri handiak sortu zuen Aballarri izeneko gailurra Adarra mendian. Hona kondaira jasotzen duen testigantza:

« Sansón beiñ juan omentzan Buruntza mendia; ta galdetu omen tziyoten se in biartzun; da esan omen tziyen, arri bat bota biartzula Aranoko erriya txikitutzeko. Saatz azal batekin iñ omentzun aballa arriyua botatzeko; ta asi omentzan pausuak ematen, indarra artzeko, aballan arriyoi zula bueltaka, Arano-aldea beira; baño, nola etzun ikusten anka nun jartze zun, ustez naiko indarra artu zun garayian, botatzeakuan, aurreko anka jarri omentzun bei-simaur pillaten gañian, ta, irristatu omentzan, da arriya eroi omentzan birian, Aerre-mendiko egalian, ta orreatik deitzen zayo Abailarri. »
Jose Iturralde, Zapel, Irurain baserria[2]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burdin Aroko herrixka[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrixka gotortua txikia da (ez da hektarea batera iristen) eta 441 metroko garaieran kokatua dago, babeserako moldaturiko haitz batean, iparralderantz malda handiarekin. Hegoaldetik 200 metro inguruko harresia dago. Herrixkaren kokapena Buruntza mendiak eskaintzen duen ikuspegi zabalagatik eta babeserako aukerengatik aukeratu zela uste da.

Burdin Aroko garaikoa da, 1989an aurkituta eta 1992 eta 1996 artean indusketa lanak egin zituzten C. Olaetxea-ren zuzendaritzapean.

Buruntzako mendiko buzoia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Buruntzako mendiko buzoia

Buruntzako mendiko buzoia 1936koa da,[3] gerra aurrekoa.[4] Basabide blogeko Fernando J. Pérez-en esanetan Euskal Herrian zutik irauten duen mendiko buzoirik zaharrena izan liteke.[4] Mendikat webguneko Javier Urrutiaren esanetan berak ikusi duen zaharrena da.[5] Euskal Herriko lehen mendiko buzoia Anboton jarri zuen Bilboko Kirol Klubak 1915eko maiatzaren 30ean mendizaletasuna bultzatzeko asmoz, baina aste batzuetara apurtuta agertu zen.[6]

Buruntzako gurutzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Buruntzako gurutzea

Buruntzako 10 metroko altuerako gurutzea Espainiako Gerra Zibilaren ondoren Falange Española Tradicionalista y de las Jonsen Andoaingo bulego nagusiaren ekimenez altxarazi zen bando nazionalean hildakoen omenez.[7] Gurutze hau Gerra Zibila eta diktadura goraipatzen duten Euskadiko ikur eta monumentu publikoen katalogoan zerrendatua dago.[7] 2021eko abenduaren 17tik 18rako gauean Ernai gazte erakundeak bere gain hartutako ekintza batean eraitsi zuten arte han jarraitu zuen gurutzeak,[8] baina ez oroigarritzat jarri zuten plakak, 1960ko hamarkadan ezezagunek txikitu baitzuten.[9] Testu hau zuen plaka horrek:[7]

« Cruzados de la fe y la patria

a vuestra santa memoria

consagra el pueblo de Andoain

esperanza de nuestra redención

1936-1939

»


Gurutzearen oinean dagoen zementuzko bankuko inskripzioa "ju 1939"

Eraikitzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1939ko uztailaren 26an Andoaingo Udalbatzak baiezkoa eman zion Falange Española Tradicionalista y de las Jonsek gailurrean gurutzea jartzeko egindako eskaerari eta Gipuzkoako baso-bulegoari jakinaraztea erabaki zuten. Udal korporazioak bat egin zuen erakunde falangistak emandako arrazoiarekin: "En memoria de los caídos en esta Santa Cruzada que gracias a Dios y a nuestro invicto Caudillo terminó felizmente" (Gurutzada Santu honetan eroritakoen oroimenez, zeinak amaiera zoriontsua izan duen Jainkoari eta gure Buruzagi garaitu gabeari esker). 1939ko abuztuaren 21ean Gipuzkoako baso-bulegoaren agiria jakinarazi zen Andoaingo Udalbatzan, baimena berresteaz gain, poza agertu zuten ekimenagatik.[9]

1939ko irailaren 3an inauguratu zuten.[7][9] Meza ospatu zuten mendian agintari eta herritarrak bertan zirela eta ondoren tontorrera joan ziren gurutzea bedeinkatu eta Buruntzako borrokaldietan hildako frankisten aldeko errespontsu bat errezatzera. Egun gutxira, irailaren 24an, beste gurutze bat inauguratu zuten gertu dagoen Belkoain mendiaren gainean.[9]

Gurutzearen oinean dagoen zementuzko bankuan eskuz egindako inskripzio hau irakur daiteke: "ju 1939".[7]

Eraistea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2021eko abendu hasieran ezezagunek gurutzea eraisteko egindako saiakeraren ondorioak

2021eko abenduaren hasieran ezezagun batzuk gurutzea eraisten saiatu ziren tresneria profesionala erabiliz: oinarrian dagoen porlana bi aldetatik puskatu ondoren, barruko burdin batzuk errotaflexarekin ebaki zituzten.[10] 2021eko abenduaren 17tik 18rako gauean eraitsi zuten.[8] Ernai gazte antolakundeak bere gain hartu zuen eraisketa Twitterren idatzitako txio baten bidez:[11][12]

« ESPAINIAR FAXISMOAREKIN HAUSTURA, GAZTEOK INDEPENDENTZIA!

Gaur, 1939an zutitutako Buruntzako gurutze Frankista eraitsi dugu. Herri honen askatasunaren bidean, gazteok ez dugu faxismoaren gorazarrerik onartuko.

​#GazteokIndependentzia

»

Buruntzaldeko Ernaik Kronikari bidali zion oharrean adierazi zuenez Buruntzako gurutzeak izaera eta helburu faxistak zituen eta herri honek jasandako zapalkuntzaren eta inposizioaren aldarria zen, 1936ko kolpe militarrean parte hartuz hil zirenak omentzeko eraiki zelako inguruko herri guztietatik ikus zitekeen leku estrategiko batean. 2021ean Euskal Herrian horrelako ikur frankistak egoteak faxismoari gorazarre egitea zilegi zela erakusten zuela esan zuten eta garrantzitsua iruditzen zitzaiela ikur horiei dagokien esanahia ematea eta ezabatzea.[13]

Erreakzioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

PSE-EE eta EAJk osatutako Andoaingo Udaleko Gobernu Taldeak adierazpen bat argitaratu zuen gurutzearen aurkako erasoa gogor gaitzetsiz eta Andoainek errespetuan eta bizikidetzan oinarritutako udalerria izan behar duela nabarmenduz. Gurutzeak andoaindarrentzat duen balio sinboliko garrantzitsua ere azpimarratu zuten eta gurutzearen jatorriarekin bat ez etorri edo arbuiatu arren, alde bakarreko inposizio-ekintzak arbuiatzen dituztela adierazi. Gertatutakoa bizikidetzaren mahaira eramateko asmoa agertu zuten.[14] Aurretik Udalean ordezkatutako alderdi guztiekin adierazpen instituzional bat adosten saiatu zirela gaineratu zuten, baina EH Bildu eta Elkarrekin Podemosek ezezkoa eman zietela.[15]

Andoainen frankismoak eragindako biktimen eskubideen alde lan egiten duen "Oroituz, Andoainen" elkarteak agiria zabaldu zuen. Andoaingo Udal artxiboko dokumentuek, prentsa historikoak eta lekukotza pertsonalek gurutzearen jatorriaren gaineko zalantzarik ez dutela uzten adierazi zuten. Gurutzea Buruntzako punturik altuenean jarri ordez inguruko herrietatik gehien ikusten den lekuan jartzea erabakitzean, bando frankistako hildakoak ohoratzeaz gain, nork irabazi zuen eta nork agintzen zuen ikusarazi nahi izan zutela, biktimak umiliatuz. Elkartea 2007ko memoriaren legearekin oso kritikoa da, baina beren ustez egokiena ikur frankistak kentzea agintzen duen kapitulua aplikatuz Buruntzako gurutzea dagoeneko erretiratuta egotea litzateke, aldi berean Buruntzaldeko herritarren artean pedagogia eginez, gurutzearen historiari buruzko ezjakintasuna handia delako.[16]

Lasarte-Oriako PSE-EEk, EAJk eta ELOPek (Elkarrekin Lasarte-Oria Podemos) adierazpen bateratua bidali zioten Txintxarri herri aldizkariari gertaera arbuiatuz. Gurutzea frankistek estatu-kolpearen ondorengo gerra garaitzean eraiki zuten arren, herritarrek esanahi berria emanez onartua zutela eta Buruntzaldean esanguratsua zela adierazi zuten, eta azpimarratu zuten gurutzea eraistea errespetu falta iruditzen zitzaiela gurutzeari beste esanahi bat ematen zietenekiko.[17]

Memoria historikoa berreskuratzearen alde lan egiten duen Lasarte-Oriako Islada Ezkutatuak taldeak ere oharra bidali zuen Txintxarri herri aldizkarira. Buruntzako gurutzea demokraziaren aurka altxatutakoek gerra irabazi ondoren eraikitako monumentua zela zalantzarik ez dagoela adierazi zuten, eta helburua erregimena sortzen lagundu zutenen glorifikazio eta oroitzapena zela. Elkarteak gogorarazi zuen 2007ko abenduaren 26ko 52/2007 Memoriaren Legearen arabera herri-administrazioek horrelako oroigarriak kentzeko eskumena izan arren, ez dutela horrelakorik egin. Sinbolo frankista hauek aspaldi desagertuta egon beharko luketela esan zuten eta horren ardura administrazio publikoak hartu beharko lukeela bere gain, ez beste edozein erakundek. Beren ustez eraisketa inguruko biztanle gehienen iritzia kontuan hartu gabe egin zen eta gurutzearen iraupena ikusita, kanpaina pedagogiko bat egin behar zen sinboloaren jatorria eta esanahia ezagutzera emateko.[18]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urtezahar eguneko erromeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oriako Ostadar Saiarre Kirol Taldeak eta Ttakun Kultur Elkarteak hamaiketakoa eta erromeria antolatzen dute urteko azken egunean Buruntzako San Roke ermitan.[19][20] 2020 eta 2021ean bertan behera utzi zuten ospakizuna COVID-19 pandemiagatik.[21][22]

Igoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ohiko igoera Azkorteko lepoan hasten da (210 m), non baseliza bat dagoen, eta ongi markatutako bidezidor batetik jarraitzen du gailurreraino, non porlanezko kristau gurutze handi bat dagoen. Gailurretik hego mendebaldera San Roke baseliza txikia eta aterpe bat daude.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «38/2010 DEKRETUA, 2010eko otsailaren 2koa, Andoainen (Gipuzkoa) dagoen Buruntzako Herrixka Gotortuaren Gune Arkeologikoa, Monumentu-Multzo izendapenaz, Sailkatutako Kultura Ondasun gisa deklaratzeko dena» EHAA.[Betiko hautsitako esteka]
  2. (Gaztelaniaz) Laborde, Manuel. (1950). «Aballarri, las Baleares y sus honderos» Munibe.
  3. Aldalur Zulaika, Asier. (2017-12-10). «Euskal Herria mendiz mendi: BURUNTZA (441M) GIPUZKOA (2017 azaroak 17)» Euskal Herria mendiz mendi (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  4. a b (Gaztelaniaz) J. Pérez, Fernando. «Buruntza, el buzón montañero más antiguo de Euskadi | Basabide - Blog elcorreo.com» blogs.elcorreo.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  5. (Gaztelaniaz) Urrutia, Javier. «Mendikat → Buruntza (441 m)» www.mendikat.net (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  6. Valle Sarasketa, Nagore. (2015-06-12). «ANBOTO MENDIKO BUZOIA, MENDE BAT HODEI ARTEAN» GAUR8 (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  7. a b c d e Gerra zibila eta diktadura goraipatzen duten Euskadiko ikur eta monumentu publikoen katalagoa (sic). (Noiz kontsultatua: 2018-06-21).
  8. a b «Buruntzako gurutzea eraitsi dute - Andoain» Aiurri.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-18).
  9. a b c d «Gurutzea frankistek zutitu zuten - Andoain» Aiurri.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-18).
  10. «Buruntza mendiko gurutzea eraisten saiatu dira - Andoain» Aiurri.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-12).
  11. «Ernai gazte antolakundeak bere gain hartu du Buruntzako gurutzearen eraistea - Andoain» Aiurri.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-18).
  12. «Ernai Buruntzaldearen txioa» Twitter (Noiz kontsultatua: 2021-12-18).
  13. ««Herri honek jasandako zapalkuntza baten aldarria zen Buruntzako gurutzea» - Urumea» Kronika.eus (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  14. Gobernu Taldearen adierazpena Buruntzako gurutzearen aurkako erasoaren aurrean. Andoaingo Udala.
  15. (Gaztelaniaz) Gipuzkoa, Noticias de. «Ernai reivindica el derribo de la cruz del monte Buruntza en Andoain» www.noticiasdegipuzkoa.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-20).
  16. «Oroituz oroimen-taldearen agiria, Buruntzako gurutzea eraitsi dutela-eta - Andoain» Aiurri.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-20).
  17. «Buruntzako gurutzearen suntsiketa gaitzetsi dute - Lasarte-oria» Txintxarri.eus (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  18. «Islada Ezkutatuak taldeak oharra argitaratu du, Buruntza mendiko gurutzea eraistearen harira - Lasarte-oria» Txintxarri.eus (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  19. San Roken urteari agur esango diogu – Ostadar SKT. (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  20. Urteari agur esateko erromeria San Roken – Ostadar SKT. (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  21. Buruntzako erromeria bertan behera – Ostadar SKT. (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
  22. «Ostadar SKTk bertan behera utzi du abenduaren 31ko erromeria - Lasarte-oria» Txintxarri.eus (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]