Zizurkil

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Zizurkil
 Gipuzkoa, Euskal Herria

Zizurkilgo armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Tolosaldea
Izen ofiziala Zizurkil
Alkatea Jose Maria Luengo Zapirain Euskal Herria Bildu.PNG
Posta kodea 20159
INE kodea 20028
Herritarra zizurkildar
Kokapena
Koordenatuak 43° 12′ 00″ N, 2° 04′ 38″ W / 43.2°N,2.077222°W / 43.2; -2.077222Koordenatuak: 43° 12′ 00″ N, 2° 04′ 38″ W / 43.2°N,2.077222°W / 43.2; -2.077222
Zizurkil hemen kokatua: Gipuzkoa
Zizurkil
Zizurkil
Zizurkil (Gipuzkoa)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 15,61 km2
Distantzia 20 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 2.944 biztanle (2015) — (Green Arrow Up.svg 3)
% 50,33 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 49,67
Dentsitatea 188,6 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 3,78
Zahartze tasa[1] % 18,26
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 29,28
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 79,73 (2011)
Genero desoreka[1] % 3,83 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 10,67 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 60,11 (2010)
Euskararen erabilera[2]

%

27,9 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1615. urtea
Webgunea http://www.zizurkil.eus

Zizurkil Gipuzkoako iparraldeko udalerri bat da, Tolosaldea eskualdekoa. 2.944 biztanle zituen 2015. urtean.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizurkilek mugakide ditu ekialdean Aduna, hego-ekialdean Villabona-Amasa, mendebaldean Asteasu, eta iparraldean Andoain, Zubieta, Usurbil eta Aia.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bi erdigune nagusi bereiz daitezke Zizurkilen: Zizurkil (edo, bertakoek diotenez, Zizurkil goia) eta Elbarrena. Lehenengoa da jatorrizko herria, 150 biztanle inguru ditu eta landa girokoa da nagusiki. Horren inguruan baserri ugari daude sakabanatuta, Zizurkil sakabanatua deitzen zaiona; hor bizi dira 250 lagunetik gora.

Elbarrena auzoa, berriz, Oria ibaiaren ertzean dago, Villabonaren ondo-ondoan. Hori da Zizurkilgo gune industrializatua, eta hor bizi da herriko biztanleen % 80 inguru. Jatorriz landa auzoa zen arren, XIX. mendean, trenbidearen etorrerarekin (Zizurkilgo lurretan geltokia eraiki baitzuten) urbanizatzen eta herrigune bilakatzen hasi zen.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historiaurrean, Brontze Aroko aztarnak aurkitu dira Zizurkilen. Zarate Bentan, adibidez, trikuharri bat aurkitu zuten 1954. urtean. Ikerlarien arabera, aro megalitiko bat osatzen dute Usurbilgo eta Andoaingo beste aurkikuntza batzuekin batera.

Zizurkil herri denaren lehenengo erreferentzia ofiziala 1391ko urriaren 21ekoa da, Zizurkil Tolosaren babesean jartzen zenekoa. 1392ko otsailaren 20an baieztatu zuen Henrike III.a erregeak. Horren ondorioz, Tolosaren mendera aldatu zen eta baterako gastuetan esku hartzera behartuta zegoen. Hala eta guztiz ere, bere lurrei eta mendiei, berezko ekonomia-administrazioari, eutsi egin zien.

Tolosarekin diru arazoak eta zituen etengabeko auziak zirela eta, Zizurkilek independentziarako zuen gogonahia berotu egin zen, hiribildu titulua 1615ean eskuratuta, Filipe III.aren agindu bidez, aurrez errege-ogasunari biztanle bakoitzak 25 dukat ordainduta.

Batzar nagusi eta partikularretan parte hartzea oso garesti ateratzen zen, eta horregatik zenbait elkartetan bakarrik parte hartu zuen Zizurkilek: oso denbora motzean Zubiberria elkartean (1631-1644)parte hartu zuen Amasa eta Anoetarekin batera. Aiztondo alkatetza nagusian (1649-1664) Asteasu, Aduna eta Alkizarekin batera, harik eta 1826an Andatzabeako Baturara, Usurbil eta Oriorekin batera sartu zen arte.

Armarria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizurkilgo armarri berria, ezkerrean, eta zaharra, eskuinean

Gaur egungo Zizurkilgo armarria 2014ko azaroaren 10ean onartu zen: «Armarri biribildua edo espainiar formakoa. Zilarrezkoa, mendi berde bat, aurrealdean haritz hori bat duena, eta denen aurrean hiru begidun zubia; behealdean, zilar eta urdin koloreko uhinak»[3]. Mendiak nekazaritza giroa adierazi nahi du, zubiak ingurune urbanoa, eta haritza herritarren parte-hartzearen sinboloa da.

Armarri zaharrak Belateko guduko 12 kanoiak islatzen zituen. Azken ikerketek diotenez, ez dirudi garrantzi handiko gudua izan zenik. Hainbat egilek dio nafarrekin mertzenario-lanetan ziharduen alemaniar talde batek Gaztelaren alde ari zen gipuzkoar talde batekin topo egin zuela Belateko gainetan eta kanoiak alemaniarrek ihesean utzitakoak zirela. Ez dakigu zizurkildarrik zen gipuzkoarren taldean, baina Zizurkilgo armarriari, 1768an egin zenean, hamabi kanoiak jarri zitzaizkion. 2012an 500 urte bete ziren guda izan zen hartatik, eta Zizurkilen armarri berri bat egitearen aldeko talde sustatzaile zabala eratu zen.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen lehen erdialdean berezko hazkundearen ondorioz gertatutako populazio hazkundea izan ondoren, 1970eko hamarkadan izan zuen Zizurkilek hazkunderik handiena: biztanleria % 60 hazi zen hamar urtean. Ondoren, populazioa egonkortu egin zen eta 2.800 biztanleren bueltan mantendu da ordutik.

Zizurkilgo biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizurkilgo udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu*
6 / 11
736 (% 49,86)
8 / 11
808 (% 62,73)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
4 / 11
596 (% 40,38)
2 / 11
297 (% 23,06)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
1 / 11
124 (% 8,40)
1 / 11
125 (% 9,70)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizurkilgo Donemiliaga jauregia
  • Herriko plazaren inguruan hainbat eraikin interesgarri dago:
    • Donemiliaga parroki eliza, gaztelu itxurakoa.
    • Donemiliaga dorretxea, plaza inguruko eraikin zibil aipagarriena
    • Udaletxea, plazatik aparte dagoena eta Donemiliaga dorretxeari eta bertako jauntxoei bizkarra ematen ziena
    • Portxeta baserria, lau isuriko teilatua duena
    • Hilerria, Urkamendi gainaren magaleko goragune batean eraikia. Bertan 1761ko hareharrizko gurutze handi bat dago.
  • Mendi Bailaran:
    • Andia baserria, leiho gotikoduna
    • Aretagoikoa baserria
    • San Migel baseliza, Kalixa aldean, XX. mende hasierakoa, aurrekoak su hartu ostean eraikia.
    • Atxulondo burdinolaren hondakinak.
    • Zarateko Benta, gaur egun oso txukun berritua, gune estrategikoa izan dena historian zehar
  • Buztinbailaran:
    • Larrondobuno jauregi-baserri barrokoa.
    • Irazuazpikoa baserria, herri osoan armarria gorde duen etxe bakarra, 1587ko data duena agerian
    • Irazu Goikoa baserria, XVI. mendean eraikia eta XVIII. mendean eraberritua.
    • Nekola, Andrezketa (karrera dotorea duena) eta Erretenbarrendi baserriak.
  • Elbarrenan:
    • Berastegi baserria, Erdi Arokoa.
    • Legarralde eta Luzuriaga baserriak
    • Akezko errota. Jabeek lanerako tresneria osoa gorde dute errotaren barruan
    • Iartza baserria.
    • Fraisoro etxea, XX. mende hasieran muino baten gainean eraikia. Umezurztegi ezaguna jaso zuen: Casa Cuna.
    • Zubimusu, Oria ibaia zeharkatzen duen zubia, Zizurkil eta Villabona artean

Zizurkildar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zizurkil Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa