Laxo

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Jokalari bat sakea egiten

Laxoa[1] pilota jokoaren aldaera bat da, gaur egun tresnaz jokatzen direnetan zaharrena (esku huska jokatzen den bote-luzea da ezaguna dugun zaharrena). Luzeko pilota jokoa da, hots, plaza batean bi talde aurrez aurre jarrita jokatzen dena. Jokalariek eskularruarekin jotzen dute pilota. Kintzeka eta jokoka kontatzen da. Nafarroako Gobernuak Kultur Ondasun Inmaterial izendatu zuen 2019ko maiatzean.[2]

Luzeko beste pilota jokoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luzeko pilota jokoan (Joko zuzena ere esaten zaio) lau aldaera dira gaur egun: bote-luzea (hemengo pilota joko guztietatik ezaguna den zaharrena, esku huska jokatua), errebotea (eskularruz edo xisteraz jokatua), pasaka (trinketean jokatua, esku huska edo eskularruz, kantxa sare batez erdibitua dagoela), eta laxoa (eskularruz jokatua). Oiartzungo Txost elkarteko Anton Mendizabalek 2015ean joko zuzeneko modalitateetan 500 jokalari inguru aritzen zirela estimatzen zuen.[3]

Arauak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Laxoaren arauak bote luzearenak dira,[4] baina baditu zenbait desberdintasun ere:[5] larruzko eskularruez eta pilotaleku handiagoetan (herriaren arabera neurri desberdinak izan ditzakete) jokatzen da.Taldeak lau pilotariz osaturik daude, bi eskularru motzarekin eta beste biak luzearekin. Sakea eskularru luzez egiten da. Pilotek 115 eta 125 gramoko pisua dute.

Jokalekuak 66 m luze eta 16 m zabalekoak dira orokorrean. Dena dela, tokian tokiko aukeretara egokitzen dira (zelaiak, herriko plazak, kale-tarteak...). Botarria jokalekuaren alde batean ipintzen da, eta eremuen arteko marra erdialdean. Jokaleku osoan egin daitezke arraiak, taldeen eremuan trukatzeko. Arraia edo marra esaten da.

Txirristaren teknika erabiltzen da eta ez da atxikirik onartzen.

Irudi galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sorrera eta aurrekariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Greziar antzinatean esferiko deitu jokoa bazegoen, eta geroago erromatar pila pilota-jokoa ere bai. Joko horiek Europa osoan hedatu ziren ahur-joko izeneko esku-jokoa batez ere. Euskal Herriko artzain eta herritarrek mendeetan soropil edo pilotasoroetan gustura biltzen ziren jolasean elkarren aurka aritzera aurrez aurre (mendietan, haran-hutsunetan edo herriko kanpoaldean). Larruzko guantea erabiltzen hasi zenean pilotariak esku-ahurra babestu eta pilota urrunago botatzen zuen. Orduan sortu zen laxoa, euskal pilotaren modalitaterik zaharrena.[6]

Loraldia: XVIII eta XIX. mendeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Laxoan egiten zen Donostiako harresian XVIII. mendean.

XVIII. mendekoaren azken herenetik goiti eta XIX. mendean izan zuen loraldia, eta gehien jokatzen zen pilota jokoaren aldaera zen, errebotearekin batera. Are gehiago, dibertimendu bakanetarik izan zen garaiko gazteentzat. Orduko hartan, Euskal Herri osoan, Errioxan eta Aragoiko zenbait aldetan jokatzen zen.

1830 laxoaren unerik hoberena izan zen. 1850tik 1870ra bitartean, gero eta maizago jokatzen zen pareta baten kontra (plekako jokoa). 1857an, Jean Dithurbide Senpertarrak (Gaintxiki) zumezko eskularrua asmatu zuen, xixtera sortuz. Kautxuzko pilotaren agerpenak erabat aldatu zuen jokoa. Pilotaren boteak biziago izanik, pareta eraikitzera jo zen.[6]

Gainbehera: XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen hasieran gainbehera etorri zitzaion jokoari, eta Espainiako Gerra Zibilaren atzetik etorritako gerraondoan erabat galdu zen. Euskal pilotaren bilakaerak zenbait oztopo aurkitu zituen: arau konplexuak, pilota astuna, beste pilota modalitateen lehia, karlistaldiak, lehen mundu gerra, gerra zibila, industrializazioa, laborarien exodoa...[6]

Berreskurapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, Malerrekan eta Baztanen jokatzen da, 1960ko hamarkadan egindako berreskuratze ahaleginari esker; berreskuratze horretan, erabakigarria izan zen Jesus Jaimerena iruritar apaizaren lana.[7] Gaur egun, Baztanen eta Malerrekan jokatzen da: Donezteben, Iruritan, Arraiozen, eta Oizen. Nafarroako Gobernuak Kultur Ondasun Inmaterial izendatu zuen 2019ko maiatzaren 8ko bilkuran.[2][8] Berpizten ari da laxoa, 2018an Baztan-Errekako Laxoa 39. txapelketan 9 taldek parte hartu zuten, 50 jokalarik guztira. Gazte eta gaztetxoak ere kontuan hartuta urte horretan laxo-jokalariak 110-120 ziren.[9]

Loraldiko pilotari ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Desafio handiak baziren Pirinioen bi aldeetako pilotaririk onenen artean. Batzuk heroi bihurtu ziren:[6][10]

« Azantzako semea nik ez dut mendratzen,

Bere parerik ez du pilota botatzen;
Bai, bainan Perkain hori ez zuen latsatzen
Plaza guziarentzat bera aski baitzen!

»


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Laxoaren arautegia "Joko zuzenen arauak" kapituluan ikus 2. atala. Euskal Herriko Pilota Konfederazioaren webgunean
  2. a b   «Gobernuak Laxoa jokoa Kultur Intereseko Ondasun Inmaterial izendatu du» Ttipi-Ttapa, 2019-05-09 (erran.eus) . Noiz kontsultatua: 2019-05-14 .
  3.   Garcia Landa, Imanol (2015-11-08) «Pilota joko zaharrak berrikasten» Tolosaldeko ataria . Noiz kontsultatua: 2018-08-04 .
  4.   Euskadiko Euskal Pilota Federazioa (PDF), Joku araudia. 71-72 orriak. 4.1. atala: Bote luzea, . Noiz kontsultatua: 2006 .
  5.   (PDF) Joku araudia. 20. orria. 2. atala. Laxoa. 25. artikulua, . Noiz kontsultatua: 2018-08-04 .
  6. a b c d   Dabadie, Séverine; Etchezaharreta, Christiane (2011) «[Itzultzaileak: Kattalin Totorika, PP Ji du Bénares, Edurne Alegria]» Laxoa : euskal pilotaren iturburua. Mikel Epalza, Ander Ugarte, Tiburcio Arraztoa hizketan La Cheminante ISBN 9782917598238 PMC 762498584 . Noiz kontsultatua: 2019-04-27 .
  7. «Bitxikeriak», Doneztebeko Udalaren webgunean. Eskuratze data: 2011-01-13.
  8. (Gaztelaniaz) «12 localidades de Baztan-Bidasoa, dentro de la Ruta de la Pelota», Jauregia landa turismoko etxearen webgunean.
  9. Xorroxin irratia   «Baztan-Errekako 39. Laxoa txapelketaren finalaren ondotik solastatu gara Tiburtzio Arraztoarekin» https://erran.eus . Noiz kontsultatua: 2018-08-29 .
  10.   «1871 baino lehenago jaiotako pilotariak» (Taula), Wikidata, . Noiz kontsultatua: 2019-04-7 .
  11.   Arispe, Pierre (1903) Perkain; drame sous la Terreur et dans le pays Basque Paris Plon-Nourrit . Noiz kontsultatua: 2019-04-27 .
  12.   «"Perkain le basque" à l'Opéra de Paris. - Euskal kultura prentsan - Eusko Ikaskuntza» www.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-04-27 .

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • (Gaztelaniaz) Arraztoa, Tiburcio, (2004), Guante-Laxoa : la modalidad más antigua de la pelota vasca, T. Arraztoa, ISBN 8460916391
  • (Gaztelaniaz) Arraztoa, Tiburcio, (2010), Laxoa la pelota en la plaza, Cénlit, ISBN 9788496634602
  • (Frantsesez) (Gaztelaniaz)Dabadie, Séverine; Etchezaharreta, Christiane (2011) Laxoa : euskal pilotaren iturburua. Mikel Epalza, Ander Ugarte, Tiburcio Arraztoa hizketan La Cheminante ISBN 9782917598238 PMC 762498584. Itzultzaileak: Kattalin Totorika, PP Ji du Bénares, Edurne Alegria.
  • (Gaztelaniaz) Arraztoa, Tiburcio, (2014), Entre Dios y La Pelota. ISBN: 978-84-15756-52-1
  • (Gaztelaniaz) Arraztoa, Tiburcio, (2017), Doneztebe Pelotari. ISBN: 978-84-16791-45-3

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Laxo