Tafalla

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Tafalla

 Nafarroa Garaia
Tafallako bandera

Tafallako armarria

Izen ofiziala Tafalla
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Erriberriko merindadea
Tafallaldea
Alkatea Arturo Goldarazena (EH Bildu)
Herritarra tafallar
Koordenatuak 42°31′44″N 1°40′25″W / 42.52889°N 1.67361°W / 42.52889; -1.67361Koordenatuak: 42°31′44″N 1°40′25″W / 42.52889°N 1.67361°W / 42.52889; -1.67361

Navarra - Mapa municipal Tafalla.svg

Eremua 98,3 km2
Garaiera 421 m
Distantzia 35 km Iruñera
Posta kodea 31300
Biztanleria 10.966 bizt. (2014)
Dentsitatea 111,56 bizt./km²
http://www.tafalla.es/eu

Tafalla[1] Nafarroako erdialdean dagoen udalerria da, Erriberriko merindadeako garrantzitsuena gaur egun eta probintzia osoko zazpigarren populatuena. Herriak 11.256 biztanle zituen 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera.

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tafalla hiria Erdialdeko Nafarroaren erdialdean dago kokatuta. Izan ere, hegoalde mediterraneoak (erromatarren Ager Vasconum) eta iparralde menditarrak (Saltus Vasconum) bat egiten dute bertan. Gainera, hiri kaskoa Nafarroarako bi errepide garrantzitsuen gurutzebidean dago: Iruñea eta Tutera lotzen dituen iparralde-hegoaldeko ardatza alde batetik, eta ekialde-mendebaldekoa, Zangoza eta Lizarra lotzen dituena, beste aldetik.

Iruñearekiko lotura N-121 errepidea eta AP-15 autobidea hartuta lortzen da eta autobide hauek Tutera, Zaragoza eta Madrilera ere eramaten dute. Burdinbidea ere badauka (Renfe), Iruñea, Castejón, Tutera, Bartzelona, Vigo eta Madrilera joateko.

Mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tafallako eremuak Artaxoa du ipar-mendebaldean, Puiu eta Leotz ipar-ekialdean, San Martin Unx ekialdean, Erriberri hego-ekialdean, Faltzes hegoaldean, Miranda Arga hego-mendebaldean, eta Berbintzana eta Larraga mendebaldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tafalla klima mediterraneoa eta azpimediterraneoaren arteko mugan dago. Klima kontinentalaren ezaugarriak ere baditu, neguak nahiko hotzak eta uda garaiko lehorteak direla eta. Urteko batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradu artekoa eta prezipitazioak 450 eta 600mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 70 inguru izaten dira.

Udalerrian zeuden baso gehienak galdu dira; Zidakos ibaiaren ertzean arte eta birlandaturiko Alepo pinuen azalera txikia gorde da.

Estazio meteorologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Suhiltzaileen eraikinaren ondoan, itsasoaren mailatik 419 metrora, Nafarroako gobernuak jarritako estazio meteorologikoa dago.[2]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tafallako "Arkakusoen plazatxoaren" ikuspegia.

Izenaren jatorriaren inguruko teoriak gorabehera, oso litekeena da arabierazko jatorria izatea: Al-Tafaylla, hautsontzia esan nahi duena.

Hiriaren lehendabiziko aipamen historikoa X. mendekoa da. Arib Ibn Sad-en kronika batean, Abderraman III.a Tafallan egon zen Iruñeko Erresumaren aurkako espedizio militar batean, 924an.

Gartzea III.a Santxez Naiarakoari Ramiro I.a Aragoikoaren kontrako borroka batean laguntza emateagatik, tafallarrek Nobles, leales y esforzados titulua jaso zuten. Garaipen hori dela eta, Uxueko Ama Birjinaren Santutegiko erromeria ospatzen da. Antso V.ak hiriari lehendabiziko foruak eman zizkion, geroago Antso VI.ak (1157) eta Tibalt II.ak (1255) berretsiko zituztenak.

Antso VII.ak beste foru bat eman zien tafallarrei, petxa (zerga bat) eta zentsu estipulatuaren bidez erregearekiko zerbitzua kenduz. Karlos III.ak azoka egiteko eskubidea eman zien (1418) eta Hiri Ona titulua jasota, gorteetan eserlekua izateko eskubidea ere eman zien (1423). Nafarroako Gerra Zibilean, beaumondarren aldean egon zen, Karlos Bianako Printzearen eskubideen alde hain zuzen ere. Nolanahi ere, Gaztelaren inbasioaren garaian, Nafarroako legezko errege-erreginak aldeztu zituen.

Filipe IV.a Espainiakoak hiri titulua eman zion Tafallari,eta horrela, gorteetan eserlekua lortu zuen (1636). Napoleonen garaian, gerran, kokagune estrategiko handia izan zen Tafalla, Iruñetik hain hurbil zegoela eta. Frantziak 1808an okupatu zuen, baina Espoz Minak 1811n eta 1812an sartu zen herrira. Horrek egindako bonbardaketa batean, Karlos III.aren aginduz eraiki ziren San Frantziskoren konbentua eta Jauregia suntsiturik gertatu ziren. Azken horren hondamendiak egungo Nafarroako Plaza egiteko kendu ziren,1856an.

Karlistadetan ere garrantzia handiko kokagunea izan zen Tafalla zio estrategiko berengatik. XIX. mendean, berriz, hiri zerbitzu modernoak izateko aurrerapausoak eman ziren: kale-argiketa petrolioaren bidez (1843), aipatutako Nafarroako Plazaren eraikuntza (1856), burdinbidea (1860), telegrafoa (1862), Zidakosen gaineko zubia (1866), kale-argiketa elektrikoa (1895).

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erriberri eta Tafalla arteko industrialdean, ehunka pertsonak egiten dute lan, bai Tafallarrek bai inguruetako herrietatik etorritako langileek. Industrialdean dauden enpresen artean Fagor eta Berlys daude.

Parke eolikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Gerinda mendilerroan "Peña Blanca I" eta "Peña Blanca II" izeneko parke eolikoak daude, Leotz eta Tafalla arteko mugan. Ezarritako potentzia, hiruren artean, 64,26 megawattekoa da.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroan, biztanleriari dagokionez, Tafalla zortzigarren hiria zen 2011. urtean.

Tafallako biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herria Bildu taldeko Arturo Goldaracena da Tafallako alkatea 2015eko udal hauteskundeetan lortutako emaitzen ondoren.

Aurretik UPN alderdiko Cristina Soto Pernaut izan zen alkate, 2007ko udal hauteskundeetan lortutako emaitzen ondoren. Urte horretan Udaleko hamazazpi zinegotzietatik zazpi lortu zituen UPNk. Baliogabeko botoak 51 izan ziren (emandako guztien %0,81) eta 116 boto zuri izan ziren (botoen %1,86). Abstentzioa %27,89koa izan zen.

2011ko udal hauteskundeetan ere UPNk (7 zinegotzi) irabazi zuen baina Bilduk (6) estreinaldi indartsua egin zuen; Arturo Goldaracena koalizioaren hautagaiaren inguruan hiriko abertzale eta euskaltzale progresista guztiak batzeko saiakera egin zen eta lehen momentuan Nafarroa Bairen atxikimendua ere izango zuela ematen zuen. Azken unean, herrialdeko zuzendaritzak bultzatuta, NaBai 2011k zerrenda aurkeztu zuen; zinegotzirik ez zuen lortu, I-Ek eta PPk bezala. Ordezkaritza erdietsi zuten beste zerrendak PSN (3) eta jatorria NEBen banaketa batean duen Iniciativa Por Tafalla (IMPORT) taldea izan ziren. Bilduk UPNri aurre egingo zion beste indar batzuen arteko akordioa bultzatu zuen baina ez zen halakorik gauzatu[3].

2015eko udal hauteskundeetan Euskal Herria Bildu koalizioak eskuratu zituen boto eta zinegotzi gehien, bigarren izan zen UPNren zinegotzi kopurua bikoiztuz. Alkatea hautatzeko saioan, Arturo Goldaracena aukeratu zuten alkate Euskal Herria Bilduren 8 zinegotzien botoekin. Gainerako 9 zinegotziek zuri bozkatu zuten.

Tafallako udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu*
8 / 17
2.405 (% 39,84)
6 / 17
1.817 (% 30,45)
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)
4 / 17
1.466 (% 24,28)
7 / 17
2.084 (% 34,93)
Iniciativa Por Tafalla
2 / 17
859 (% 14,23)
1 / 17
302 (% 5,06)
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE))
2 / 17
681 (% 11,28)
3 / 17
1.064 (% 17,83)
Izquierda-Ezkerra
1 / 17
410 (% 6,79)
0 / 17
259 (% 4,34)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: 2015eko hauteskundeen emaitzak interior.es webgunean, 2011ko hauteskundeen emaitzak mir.es webgunean

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2015 Arturo Goldarazena Asa (EH Bildu)
2007-2015 Cristina Sota Pernaut (UPN)
2003-2007 Maite Mañú Etxaide (PSN)
1995-2003 Luis Valero Erro (UPN)
1991-1995 José Iribas Sánchez de Boado (UPN)
1983-1991 Pablo Jurío (PSN)
1979-1983 Javier Baztan Gorria (APE)

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea Tafallako "Plaza berria" edo Nafarroako Plazan dagoen harrizko eraikina da. Plaza hau 1860. urtean eraiki zen, herriko zabalgune berriarekin batera. Beheko solairuan arkuz osatutako egitura bat dauka. Udalaren antzinako egoitza Tafallako alde zaharrean egon zen. Udala alkateak eta hamalau zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Nafarroako Plaza, 5

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Condaren Iruñea eta Zaragoza bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko bost zerbitzu izaten dira norabide bakoitzeko. Lineak honako ibilbidea dauka:

Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

La Tafallesa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

La Tafallesa autobus konpainiak Uxue eta Tafalla batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

Faltzes eta Iruñea bitarteko autobus linek ere bi zerbitzu ditu norabide bakoitzeko, eta honako ibilbidea:

Lerin eta Iruñea arteko lineak antzeko ibilbidea egiten du Tafallatik aurrera.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Tafalla eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %5,66k zekien euskaraz hitz egiten.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Tafalla) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak atzera bota zuen gune mistoaren hedapena[4].

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Taldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Peña Sport futbol taldea: 1925ean sortu zen herrian zeuden zenbait talde batu eta gero. Gaur egungo futbol zelaia "San Frantzisko" deritzona 1951ko martxoaren 26an inauguratu zen, egun hartan Peña Sportek Bilboko Athletic Klubaren aurkako partida jokatu zuen.
  • Tafalla Saskibaloi Kluba
  • Tafalla Eskubaloi Kluba

Kirol azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Kiroldegia: Bertan, estalitako igerilekua, hidromasai-igerilekua, gimnasioa eta "Miguel Indurain" belodromoa. Nafarroan dagoen belodromo bakarra.
  • Ereta Frontoia,
  • Udako igerilekuak bi dira guztira, 33 eta 25 metro luze.
  • Estalitako kiroldegia, futbito, eskubaloi eta saskibaloian aritzeko zelaiak dauzka. Lanbide heziketa eskolan dago.
  • Eskolapioen Frontoia, frontoiaz gain hainbat kiroletan aritzeko zelaiak daude.
  • Eskualdeko Ikastetxe publikoko kiroldegia.
  • Gartzes de los Fayos ikastolako Frontoia.

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Garces de los Fayos Ikastola

Elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Herriko Jaiak: abuztuaren 14tik abuztuaren 20era ospatzen dira Ama Birjinaren omenez. Jaien egun nagusia abuztuaren 15a da (Ama Birjinaren eguna). Egun bat beranduago, 16an, San Sebastian eguna ospatzen da, herriko patroia dena.
  • San Sebastian eguna: Urtarrilaren 20an, ospatzen da, eta aurreko egunean tafallar guztiak elkartu egiten dira.
  • Urtean zehar bi abeltzaintza azoka garrantzitsu antolatzen dira, bata zaldiena otsailaren 9an eta bestea urriaren 25ean.

Zerbitzuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tafalla, Mairaga-Erdialdea mankomunitateko kidea da.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Monumentu erlijiosoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Santa Maria eliza: XIII. mendeko eliza erromanikoa da. Eraikitzerakoan San Salvador izena zeukan baina XVI. mendeko birmoldaketa baten ostean gaur egungo izena jaso zuen. Elizaren barruan aldare nagusia apaintzen duen Joanes Antxeta egilearen erretaula bat dago. Horrez gain, Antxetak berak eginiko "Misereroko Jainkoa" izeneko eskultura bat dago elizan.
  • San Pedro eliza: Herriko elizarik zaharrena da, 1157. urtekoak dira eliza aipatzen duten dokumenturik zaharrenak. Elizaren barruan Joaquin Oliverasek eginiko "La Visitacion" izeneko erretaula gordetzen da. 2006. urtetik, Olibako monasterioan zegoen erretaula ere bertan dago , Moiseko Roland eta Paul Ezchepers egileena.
  • Convento de las concepcionistas Recoletas: 1673an eraikia, nahiz eta konbentua 1667an sortu zen Maria Turrillas Hebra, Carlos Martín de Mencosen emaztearen oinordetzaz. Konbentua senar-emazte horien jauregiaren ondoko orube batean eginda dago eta adreiluzko arku erraldoi bati datxekio, errepide nagusiaren gainean. Eliza barrokoa du, barruan XVI. mendean Roland de Mois egileak egindako erretaula flamenkoa zegoen. Erretaula Olibako monasterioaren jabetza izatetik, Gendulaingo kontearen jabetza izatera igaro zen. Eraikin osoa udalaren jabetza da 2004ko udatik aurrera. 2005ean erretaula flamenkoa San Lorentzo elizara eraman zuten, elizak Tafallako herriari eman eta gero.
  • Escolapioen eliza: berez kaputxinoen komentu izandakoa. XVIII. mendearen amaieran eraiki zen eta gurutze latinoaren oinarri tipikoa dauka. XVIII. mendearen bukaeran kapera gotiko bi gehitu zitzaizkion elizari.
  • San Nikolas baseliza: XI. mendeko Sonsierra jauregiaren arrastoak dira, estilo aurregotikoan eraikitako eraikina izandakoan. Nabe bakarreko baseliza da.
  • San Gregorio baseliza: Baseliza XVI. mendean eraiki zen, baina XIX. mendean birmoldaketa bat egin zen eta estilo neoklasikoa da nagusi gaur egun. Eliza oinarri laukizuzena dauka eta lau zatitan banaturiko nabe bakarra. Baseliza barruan XVI. mendean eginiko San Gregorioren irudi erromanista bat dago.
  • San Jose baseliza: 1879 eraiki zen eta hiru zatitan banaturiko nabe bakarra dauka, aurrealde poligonalarekin. Aldarearen alboetan bi kapera txiki dauzka.

Monumentu zibilak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendeko eraikina
  • Mencoen etxea: Rekoleten komentuaren ondoko jauregia da. Ate-leihoak zuzenak dira oro har, ate nagusia izan ezik. Horrek erdi puntuko arku bat dauka beheko solairuaren erdialdean kokatzen dena.
  • Faltzesko markesen jauregia: Herriak 1656an erosi zien jabeei, eta Tafallako udaletxea izan zen,harik eta gaur egungoa eraiki zen arte. Eraikinaren egoera okertuz joan zen eta 1933. urtean eraitsi egin zuten. Gaur egun, jatorrizko jauregiaren lau ertzak gordetzen dira Errekako Portalean (Portal del Rio).
  • Feriako markesaren jauregia: XVIII. mendearen amaieran eraikitako jauregi neoklasikoa da. Aurrealdeko fatxadaren erdialdean Feriako markesaren armarria dago ikusgai.
  • XIX. mendeko eraikinak

Tafallar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Tafalla
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa