Paue

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Paue
 Akitania Berria
Pau gave chateau2.jpg
Blason ville fr Pau (64).svg
Administrazioa
Estatua  Frantzia
Eskualdea  Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak (64) - (hiriburua)
Barrutia Paue (hiriburua)
Izen ofiziala Pau
Alkatea François BAYROU (2014-2020)[1]
INSEE kodea 64445
Postakodea 64000
Demografia
Biztanleria 82.763 bizt. 2007[2]
% 46 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 54
0
14
15
29
30
44
45
59
60
74
>
75
Aglomerazioa Paue-Pirinioak
Eremua 31,51 km2
Dentsitatea 2.626,56 bizt/km2
Kokapena
Koordenatuak 43° 18′ 03″ N, 0° 22′ 12″ W / 43.300833333333°N,0.37°W / 43.300833333333; -0.37Koordenatuak: 43° 18′ 03″ N, 0° 22′ 12″ W / 43.300833333333°N,0.37°W / 43.300833333333; -0.37
Paue hemen kokatua: Frantzia
Paue
Paue
Paue (Frantzia)
Datu gehigarriak
Sorrera XII. mendean lehen agerpena
1464an hiri gutuna
Herritarra pauetar
http://www.pau.fr/

Paue[3] (okzitanieraz eta frantsesez: Pau, ˈpo ahoskatua) Pirinio Atlantikoak departamenduko hiriburua da, hau da, Ipar Euskal Herria hartzen duen departamenduaren burua. 1464tik aurrera Bearnoko hiriburua ere bada. Gertuko beste 13 udalerriekin batera Paue-Pirinioak herri elkargoa sortu zuen.

83.903 biztanle zituen 2006an eta 6 kantonamendutako burua da. 1972an sortutako Paueko eta Aturrialdeko Unibertsitateak bertan du egoitza nagusia eta, beraz, bere biztanleen artean ikasle asko bizi dira. 1,8 km dituen Boulevard des Pyrénées karrikak Paueko gaztelutik Beaumont parkera doa eta mendien ikuspegi ederra du. Alphonse de Lamartine borgoinar poetak honela esan zuen: "Pauek munduko ikuspegi ederrena du lurretik, Napolik itsasotik duen moduan."[4]

Toponimia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pauen kokapena Gaskonian.

Izenaren jatorria ezezaguna da. Tradizioak pal hitzetik zetorrela zioen, gazteluaren zuresietatik ekarria. Ikerketa modernoen arabera, haitzaren aurreindoeuropar hitza pal edo bal izan zen eta teoriak bat egiten du hiriaren mendien arteko kokapenarekin.[5] Bada beste hipotesi bat, euskararen bidez, erraz asko azaltzen duena nondik datorren Pau hitza: euskaraz planus latinezko hitzetik lau eta pau geratu dira, p edo l letra galduta. Hortaz, hipotesi horren arabera, Pau toponimoak lau edo lautada hitzekin du zerikusia, azken batean lautada zabal batean dagoelako kokaturik[6]. Edonola ere, XII. mendeko iturrietan jada egungo izena erabiltzen zuten. Bertokoen jentilizioa pauetar da, palois frantsesez. Urbis palladium et gentis dute goiburua.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Paue Ozeano Atlantikotik 100 kilometrotara eta Pirinioetatik 50 kilometrotara dago. Bere kokapena guztiz estrategikoa da Espainiarako bidean dago eta. Hiria 200 metroko altueran dago eta Paueko uhaitzaren harana du kontrolpean. Ibaia, mendiko elurra urtzen denean uhaitza dena, Gavarnieko zirkuan du iturburua. 175 kilometroko ibilbidea egin ondoren, Aturriko ibaiadar bilakatzen da. Antzinako artzainen ibilbidea egun GR 65 ibilbidea da.

Eskualdeko beste ibaiak Luy de Béarn, Luyren ibaiadarra; Ousse; Paueko uhaitzaren ibaiadarra den Oussouet eta Luy de Béarnen ibaiadarra den Uzan dira.

TGVren burdinbideak hiria zeharkatzen du, Parisetik Baiona edo Tolosarantz bere bidean. A64 autobidea ekialderantz doa eta 2010eko abenduan inauguratu zuten A65 Bordele eta Dordoinarantz.

Paueko funikularra hirigunetik eta Boulevard des Pyrénées karrikatik tren-geltokiraino doa. Herriko autobusak 13 linea ditu eta Société des transports de l'agglomération paloise (STAP) elkarteak kudeatzen du.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bertoko klima ozeanikoa da, negu epelak eta uda ez oso beroak dituena.

Datu klimatikoak (Paue)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 9 12 14 16 20 24 27 27 24 19 13 10 17.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 5.5 7.5 9 11.5 15 18.5 21 21 18.5 14.5 9 6.5 13.1
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 2 3 4 7 10 13 15 15 13 10 5 3 8.3
Pilatutako prezipitazioa (mm) 87 80 71 81 85 70 46 74 83 82 104 99 962
Prezipitazio egunak (≥ ) 14 13 13 15 15 12 10 11 11 12 13 13 152
Eguzki orduak 93 143 186 210 217 270 310 248 210 186 120 93 2286
Iturria: World Climate Guide [7]

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XI. mendean gotortu zuten eremua[8] Paueko uhaitza kontrolatzeko. Gotorlekua ibaiaren iparraldean eraiki zuten, apezpikuaren egoitza zen Leskarretik eta bizkondeen egoitza zen Morlaàsetik distantziakidea zelakoa. 1464an Biarnoko hiriburu bilakatu zen. XIV. mendearen hasieran, Gaston III.a Foix-Biarnokoak Paueko gaztelua bizitzeko egoki bihurtu zuen, Hego Nafarroako konkista eta gero, Johan eta Katalina errege-erreginek hiruburua Iruñetik Pauera pasatzen dute. Gaztela-Aragoiko soldaduek 1512an Hegoaldeko erresumaren konkista eta gero Nafarroako erregeek egoitza moduan erabiliko zuten.

Bertan Henrike III.a Nafarroakoa jaio zen. Hau, Henrike IV.a izenaz Frantziako errege bihurtu zenean, bertoko handikiei bere asmoa ez zela Frantziari Nafarroa ematea baizik eta Frantzia Nafarroari ematea adierazi zien.

Napoleon III.ak gaztelua eta hiri zaharberritu zituen, Biarritzen moduko Belle Époque arkitekturaren ideiak jarraituz. Orduko hiriak nazioarteko biztanleria erakarri zuen, adibidez, Abraham Lincoln hil zenean, bere alarguna zen Mary Todd Lincolnek bertan eman zituen bere bizitzaren azken urteak[9].

Britianiarrek Paue eta bere klima gustukoa zituen lehendik, izan ere Wellingtonek 1814an jadanik hiria bisitatu zuen.[10]. Horri esker bertan, kontinente osoko lehenengo 18 zuloko golf-zelaia eraiki zuten[11].

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851
8.756 8.465 9.293 11.444 11.285 12.607 13.841 16.170 16.196
1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896
18.671 21.881 24.563 27.300 28.908 29.971 30.624 33.111 33.012
1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954
34.268 35.044 37.149 35.665 37.711 38.962 40.451 46.158 48.320
1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 - -
59.937 74.005 83.498 83.790 82.157 78.732 83.903 - -


Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriko hizkuntza nagusi eta ofiziala frantsesa da. Edonola ere, 1620ra arte hizkuntza ofiziala bearnera izan zen, okzitanierazko aldera gaskoia. Herrian hain zen erabilia hizkuntza ezen bertoko ingelesek ingeles-bearnerazko hiztegia egin baitzuten. Paueko golf-zelaian lan egiten zuten mutikoek capdèth zuten izena bearneraz eta hitz horretatik ingelesezko caddie sortu zen.

Bearneraren aldeko elkarte guztiek L'Ostau Bearnés[12] izeneko erakundea sortu zuten. Hirian Paulina izeneko calandreta edo eskola elebiduna dute, 90 ikasle dituena.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
Agintaldia Izena Alderdi politikoa
19081919 Alfred de Lassence
19191925 Gaston Lacoste
19251927 Louis Iriart Etxepare AD
1927–1930 Alfred de Lassence
19301932 Alfred Steck
19321936 Gaston Lacoste
19371944 Pierre Verdenal
19441947 Henri Lapuyade PRRS
19471971 Louis Sallenave Independente
19712006 André Labarrère Alderdi Sozialista
20062008 Yves Urieta Alderdi Sozialista / LGM
20082014 Martine Lignières-Cassou Alderdi Sozialista
2014 François Bayrou MoDem

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1950eko hamarkadatik 1990eko hamarkadaraino Paueko ekonomiaren osagai nagusiak gertuko Lacqen topaturiko gas naturala eta sulfuroak ziren. Egungo Bearnoko industria nagusiak petrolio, industria aeroespaziala (Turbomeca helikopteroak), turismo eta nekazaritza dira. Pauen Elf Aquitaine enpresa jaio zen, egun Total korporazioan dagoena. Halliburtonek egoitza bat du Pauen.[13]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gastronomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pauek Frantziako hego-mendebaldeko eta Bearnoko berezitasun gastronomikoak eskaintzen ditu. Hauen artean garbura, ahate-urinekoa edo usoa ospetsuak dira. Eskualdeko ardoak (Juranson, Bearno, Madiran edo Pacherenc) aspalditik ekoizten dituzte bere ingurumarian. Gozokien artean, Coucougnettes du Vert Galant (2000. urtean Frantziako bonboirik onena izendatua[14]) edo Pirinioetako gozopila (gâteau des Pyrénées) aipatu behar dugu.

Alde zaharretan (Château, Hédas) hainbat jantoki daude eta baita gauez kopa bat hartzeko lekuak ere (Orphelines karrikan edo Pirinioetako bulebarrean).

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Paue ondorengo hiriekin senidetuta dago:[15]

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egun Élan béarnais Pau-Lacq-Orthez (ÉBPLO) izena duen Pau-Orthez saskibaloi taldeak hiri honetan dauka egoitza eta Franziako onenen artean dago historikoki. Palais des Sports de Pau polikiroldegian du egoitza eta 1984an Korać Kopa irabazi zuen.

Herriko errugbi taldeak Section Paloise du izena eta Frantziako bigarren mailan dabil. Imanol Hariñordoki baionarrak bertan aritu zen bost urtez. Pau FC futbol taldeak, berriz, Frantziako laugarren mailan dabil.

2007an trinketa zaharberritu zuten baina egun ez dira euskal pilotan aritzen, baizik eta antzeko den jeu de paumen.

1930etik aurrera, Frantziako Tourrak hainbat aldiz bisitatu du hiria baina agian ospetsuagoa da bertoko automobilismoaren Paueko Sari Nagusia, Monakoko Sari Nagusiaren antzeko hiri zirkuitua duelako.[18]

Leku interesgarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdeko hiru egunkari nagusiak Sud-Ouest taldearenak dira:

France 3 Aquitaine telebista kateak hirian egoitza ere badu.

Pauetar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Frantsesez)  Liste des maires au 25 avril 2014, Frantziako Gobernua, https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/liste-des-maires-au-25-avril-2014/ .
  2. (Frantsesez) INSEEren 2007ko erroldako emaitzak: biztanleriaren eboluzioa eta hazkundea
  3.   Euskaltzaindiaren 36. araua. Frantziako Errepublikako eskualde-, departamendu- eta hiriburu-izenak, 15. orr., http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0036.pdf. Noiz kontsultatua: 2010-10-04 .
  4. Jatorrizko testua frantsesez: « Pau est la plus belle vue de terre du monde comme Naples est la plus belle vue de mer »
  5.   Grosclaude, Michel (2006), Dictionnaire toponymique des communes du Béarn, 304. orrialdea .
  6.   Palazio, Gorka Jakobe (2016), Paue edo Pau, Ipar Nafarroako hiriburuaren izenari buruzko gogoeta eta etimologia, http://www.palazio.org/2016/05/paue-edo-pau-ipar-nafarroako.html .
  7.   World Climate Guide, Pau Climate Guide, France, http://www.worldclimateguide.co.uk/climateguides/france/pau.php .
  8.   Tucoo-Chala, Pierre (1989), Histoire de Pau, Univers de la France, Tolosa Okzitania: Privat, 11-15. orrialdeak, ISBN 2-7089-8238-9 .
  9.   Thomas F. Schwartz & Anne V. Shaughnessy, Unpublished Mary Lincoln Letters, Historycooperative.org, http://www.historycooperative.org/journals/jala/11/schwartz.html .
  10.   Laffaye, Horace A. (2009), The Evolution of Polo, Jefferson, N.C.: McFarland & Company, 27. orrialdea .
  11.   Robb, Graham (2007), The Discovery of France, Londres: Picador, 287. orrialdea .
  12. L'Ostau Bearnésen webgunea
  13.   Halliburton, Office Location, http://www.halliburton.com/locations/ .
  14. www.francis-miot.com
  15. a b c d e f g h i   Délégation pour l’Action Extérieure des Collectivités Territoriales (Ministère des Affaires étrangères), National Commission for Decentralised cooperation, http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-region.asp?action=getRegion&id=2#tabs3 .
  16.   Regional Overview, MobileChamber.com, http://www.mobilechamber.com/regionaloverview.pdf .
  17.   Pau, ville internationale, http://www.pau.fr/la_ville/connaitre_pau/20050821_161055 .
  18. Paueko Sari Nagusiaren webgune ofiziala
  19. Museoak Pauen
  20. Paueko Udalaren webgunea - Paueko Arte Ederretako Museoa

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Paue Aldatu lotura Wikidatan