Geografia
Geografia Lurraren azterketa da eta beronen itxura, kontinenteak, ibaiak, herrialde, mendiak, hau da, aspektu fisikoen, eta gizakiarekin erlazionatuta dauden aspektuen (industria, ekonomia, demografia,...) harremanak ikertzen dituen zientzia da[1]. Harluxet hiztegiak "Lur planetaren gainazala deskribatzea eta azaltzea helburu duen zientzia, bereziki alderdi naturaletik begiratuta eta gizakiarekin duen erlazioa kontuan hartuz" dela dio[2]. Hori dela eta, gizarte zientzien barruan sartzen da. Fenomenoak non eta zergatik gertatzen diren toki jakin baten erantzuten saiatzen da.
Izena Ge (γη) edo Gagia (γαια), Lurra eta graphein (γραφειν) idatzi grezierazko hitzetatik dator. Izan ere grezieraz γεωγραφία (geographia) da[3]. Izan ere, geografia hitza erabili zuen lehendabiziko pertsona Eratostenes (K. a. 276-194) izan zen[4].
Historikoki lau adarretan banatuta zegoen: natura eta gizakien fenomenoen azterketa espaziala, Lurreko eskualdeen ikerketa, gizakia eta Lurraren arteko harremanaren ikerketa eta Lurraren zientzien ikerketa[5]. Hala ere, gaur egun adar bi besterik ez ditu: giza geografia eta geografia fisikoa[6].
Eduki-taula |
Adarrak [aldatu]
Geografia fisikoa [aldatu]
Geografia fisikoa fenomeno naturalak aztertzen dituzten atalak (geomorfologia, hidrologia, klimatologia, edafologia, etab.) biltzen dituen geografiaren atala da[2], hau da, Lurraren zientziez arduratzen dena. Hona hemen barruan dituen kategoriak:
Giza geografia [aldatu]
Giza geografia giza populazioa (kokapena, bilakaera demografiko eta espaziala, eta abar) aztertzen dituen atala da (zentzu zabalean, geografia ekonomikoa, historikoa, politikoa, etab. ere hartzen ditu bere baitan)[2]. Hau da, barnean geografiaren alde politiko, kultural, sozial eta ekonomikoak ditu. Hona hemen barruan dituen kategoriak:
Ingurume-geografia [aldatu]
Ingurume-geografia gizaki eta naturaren arteko harremanen alde espazialak aztertzen duen zientzia da. Giza geografia eta geografia fisikoaren artean dago.
Geomatika [aldatu]
Geomatika espazioarekin lotutako edo datu geografikoak bildu, prozesatu eta sailkatzen dituen zientzia da. Horretarako kartografia, geografia-informazioko sistema, teledetekzioa edo GPS erabiltzen ditu[7].
Eskualdeko geografia [aldatu]
Eskualdeko geografia Lurreko tamaina askotako eskualdeak ikertzen dituen geografiaren atala da[8]. Bere erabilera edo izaera zenbait geografok kritikatua izan da[9].
Teknika geografikoak [aldatu]
Sinopsi-zientzia honetan harreman espazialak funtsezkoak direnez, mapak tresna nagusi bilakatu ziren. Hala ere kartografia klasikoa egun modernizatu eta geografia-informazioko sistema erabiltzen du.
Bere ikerketetan, geografoek lau ikuspuntu ezberdinak erabiltzen dituzte:
- Sistematikoa.
- Eskualdekoa.
- Deskriptiboa.
- Analitikoa.
Historia [aldatu]
Zientzien artean zaharrenetariko bat izanik, geografiak garapen korapilatsua izan du bere historian. Bere bilakaera aro nagusi bitan banatu daiteke: aurremodernoa, Antzinako Grezian hasi eta XIX. mendera arte iraun zuena, eta modernoa, unibertsitate-diziplina bilakatu zenean[10].
Bilakaera hori egiteko Immanuel Kant, Alexander von Humboldt, Carl Ritter edo Paul Vidal de la Blache eruditu eta geografoen lanek ez ezik sorberriak ziren Elkarte geografikoek ere lagundu zuten.
XX. mendean, teknologiaren aurrerapenak (geomatika,...) eta ikuspuntu berriek (ekonomia, soziologia edo demografia) goitik behera aldatu zuten geografia klasikoa.
Nabarmendutako geografoak [aldatu]
- Eratostenes (K. a. 276-194)
- Klaudio Ptolomeo (90–168)
- Al Idrisi (arabieraz: أبو عبد الله محمد الإدريسي; latinez: Dreses) (1100-1165/66)
- Gerardus Mercator (1512-1594)
- Alexander von Humboldt (1769-1859)
- Carl Ritter (1779-1859)
- Arnold Henry Guyot (1807-1884)
- William Morris Davis (1850-1934)
- Paul Vidal de la Blache (1845-1918)
- Sir Halford John Mackinder (1861-1947)
- Carl O. Sauer (1889-1975)
- Walter Christaller (1893-1969)
- Yi-Fu Tuan (txineraz: 段義孚) (1930-)
- David Harvey (1935-)
- Edward Soja (1941-)
- Michael Frank Goodchild (1944-)
Elkarte eta erakunde geografikoak [aldatu]
- Société de Géographie (1821ean sortua[11])
- Royal Geographical Society (1830ean sortua[12])
- Errusiako Elkarte Geografikoa (Русское географическое общество) (1845ean sortua[13])
- American Geographical Society (1851an sortua[14])
- National Geographic Society (1888an sortua[15])
Erreferentziak [aldatu]
- ↑ The American Heritage Dictionary/ of the English Language
- ↑ a b c Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa
- ↑ Online Etymology Dictionary
- ↑ Jean-Louis eta Monique Tassoul "A Concise History of Solar and Stellar Physics" Londres: Princeton University Press, 1920
- ↑ Pattison, W.D. (1990) "The Four Traditions of Geography" Journal of Geography, 89. liburukia 5. zbk. 202–6. orr.
- ↑ Elements of Geography
- ↑ GeoRezo.net
- ↑ MacLeod, G. and Jones, M. (2001): "Renewing The Geography of Regions", Environment and Planning D, 16(9), 669-695. orr.
- ↑ Kimble, G.H.T. (1951): "The Inadequacy of the Regional Concept", London Essays in Geography, L.D. Stamp and S.W. Wooldridge, 1951-174. orr.
- ↑ Harley, J.B. eta David Woodward. "The History of Cartography" Chicago: University of Chicago Press, 1987
- ↑ Société de Géographieren webgunea
- ↑ Royal Geographical Societyren webgunea
- ↑ Русское Географическое Общество (основано в 1845 г.)
- ↑ The American Geographical Societyren webgunea
- ↑ National Geographicen webgunea
Ikus, gainera [aldatu]
