Edukira joan

Donapaleu

Donapaleu
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Donapaleuko eliza.

Bandera


Armarria


Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Beherea
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaBidaxunerria, Amikuze eta Oztibarre
Izen ofiziala Saint-Palais
AuzapezaCharles Mazondo (independente+abertzale)Charles Mazondo (2020-2026) (independente+abertzale)
Posta kodea64120
INSEE kodea64493
Herritarradonapaleutar
Kokapena
Koordenatuak43°19′41″N 1°02′02″W / 43.3281°N 1.0339°W / 43.3281; -1.0339
Azalera7,54 km2
Garaiera67 metro
Distantzia30 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria1.840 (2018:  49)
alt_left 1.192 (%55,4) (%44,6) 958 alt_right
Dentsitatea292,31 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 27,75
Ugalkortasuna[1] 44,74
Ekonomia
Jarduera[1]% 63,01 (2011)
Desberdintasuna[1]% 1,56 (2011)
Langabezia[1]% 6,18 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 19,19 (2010)
Erabilera% 2,2 (2011)
Datu gehigarriak
SorreraXIII. mendeko herri berria
Webguneahttp://www.saint-palais.fr/

Donapaleu[2] ([donapaleu]) (frantsesez: Saint-Palais) Nafarroa Behereko ipar-ekialdeko udalerria da, Amikuze eskualdeko herriburua.

2021 urtean 2.052 biztanle zituen[3]. Probintziako herririk populatuena da, Baigorri eta Donibane Garazi aurretik.

Jatorrizko izena Iriberri bazuen ere, egungo Donapaleu izena 926an Kordoban martirizatutako Done Pelaio kristau santuaren izenetik datorkio.[4]

Egungo frantsesezko Saint-Palais izenak forma hauek izan ditu okzitanieraz, lehendabizi, eta frantsesez, gero:

Okzitanieraz Sent Palai izena du.

Iristeko bideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

A-64 autobidearen 4. irteera da Donapaleukoa. RD-8, RD-11, RD-302, RD-511, RD-933 eta RD-2933 errepideek ere zeharkatzen dute udalerria.

Hiruak-Bat, SNCF eta Bidegain konpainiek autobus zerbitzuak eskaintzen dituzte Donibane Garazi, Baiona, Akize eta Orthezeraino.

Donapaleu zeharkatzen dute, Arbailan jaiotako Biduzek ez ezik, haren ibaiadar diren Behotegi eta Eiheratxar errekek ere.[10]

  • Mendebaldea
  • Ekialdea

Garrüze Donapaleuko udalerriaren zati izan zen 1967ko urtarrilaren 1etik 1997ko urtarrilaren 1 arte.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko garbia du[11]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[12]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[13]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[14].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 13,8 °C-koa da, 13,4 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1370 mm-koa da, urtarrilean 12,5 euri-egun eta uztailean 8,4 egun izanik[11]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Aiziritze-Gamue-Zohazti udalerrian dago, 1,3 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 14,3 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1219,1 mm-koa delarik[15]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42 °C-koa da, 2022ko ekainaren 18an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -10,1 °C-koa da, 2001ko abenduaren 25an lortua[oh 1][15].

XIII. mendearen hasieran Nafarroako erregeak Iriberri izeneko hiribildua sortu zuen eskualdeko epaitegi eta kartzela ezartzeko (egungo Gambetta karrikan zeuden). Horrexegatik errege armarria eman zion. 1351an Karlos II.a Nafarroakoak hiribilduari moneta xehatzeko eskubidea eman zion, 1672 arte langia martxan izango zena. Joanes III.a Nafarroakoak 1472an foruak eman zizkion: ostiraletako azoka, ardi-azoka neguko asteazkenero eta Pazko astelehenean zaldi-azoka.

XVI. mendean Gaztelako Erresumak Nafarroa konkistatu zuenean, Henrike II.ak bertan Nafarroako Gorteen egoitza finkatu zuen 1523tik gerora, baita diru etxea ere XVII. mende erdialde arte, diru etxea lehenago ere existitu zen arren. Ia mende bat geroago, Luis XIII.a Frantziakoak 1620an Nafarroako Kantzilertza desegin eta Biarnoko Estatuekin bateratu zuen Paueko Nafarroako Parlamentuan.

Errege jauregia udaletxe bihurtu eta Donejakue bideari esker herria garatu zen. Luis XVI.a Frantziakoak 1784ko azaroan ediktu argitaratu eta Arrozen zegoen Utziat hospizioa, Izuran zegoen Haranbeltz hospizio eta Donapaleun bertan zegoena desegin eta Donapaleun ospitalea eraiki zuen, «Nafarroako gure Erresumaren hiriburua zelako».[16]

1790eko martxoaren 4eko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Era horretan, Ipar Euskal Herria eta Bearnok Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuten. Ipar Euskal Herrian hiru barrutiak sortu zituen: Maule, Donapaleu eta Uztaritze. Lapurdin egindako gehiegikeriak zirela eta egoitza Uztaritzetik Baionara aldatu zuten. Direktorioak izenen aldaketa bultzatu zuen iraultzaileak izan zitezen. Horrexegatik Donibane Garazi Nive-Franche, Uztaritze Marat-sur-Nive (Marat zela eta), Itsasu Union, Arbona Constante, Baigorri Thermopyles (Termopiletako gudua zela eta), Donapaleu Mont-Bidouze, Luhuso Montagne-sur-Nive, Donibane Lohizune Chauvin-Dragon, Ainhoa Mendiarte eta Zuraide Mendialde bihurtu ziren.

Donapaleuko barrutia[5] Bidaxune, Akamarre, Garrüze, Iholdi, Larzabale, Ortzaize, Baigorri, Donibane Garazi, Donamartiri eta Donapaleuko kantonamenduek osatu zuten. Bestetik, Donapaleuko Kantonamenduak Aiziritze, Amendüze-Unaso, Arberatze-Zilhekoa, Arboti-Zohota, Behaskane-Laphizketa, Gamue-Amikuze-Zohazti, Gabadi, Ilharre, Larribarre-Sorhapürü, Ostankoa, Donapaleu bera eta Uhartehiri udalerriek osatua izan zen.

AgintaldiaAlkateaAlderdiaLanbidea
1995-2014Jean-Jacques Loustaudaudine

BiztanleriaUrtea600900120015001800210024001750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 958 gizon, 1.192 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
95+
 
0.42
2.09
 
90-94
 
5.03
3.65
 
85-89
 
3.78
4.70
 
80-84
 
7.21
5.74
 
75-79
 
7.63
5.74
 
70-74
 
3.78
5.22
 
65-69
 
11.41
4.70
 
60-64
 
2.52
6.26
 
55-59
 
5.96
3.13
 
50-54
 
4.19
5.74
 
45-49
 
4.19
4.70
 
40-44
 
4.61
4.18
 
35-39
 
2.10
7.93
 
30-34
 
5.96
9.50
 
25-29
 
7.63
3.65
 
20-24
 
9.73
13.67
 
15-19
 
6.29
3.13
 
10-14
 
2.94
2.61
 
5-9
 
1.68
3.65
 
0-4
 
2.94
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[17].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Saint-Palais udalerrian 1.958 biztanle zeuden eta 1.104 elkarbizitza unitate[oh 2], hau da, 1,77 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena kide bakarreko elkarbizitza-unitateak ziren (% 51,7), Metropolitar Frantziako batez bestekoaren gainetik (% 39,2).[19]

1.958biztanle
1.104elkarbizitza-unitate
1,77lagun elkarbizitza-unitateko
502familia
Udalerria
% 12
% 24
% 52
Metropolitar Frantzia
% 24
% 26
% 10
% 39
Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 502 familia zeuden, eta horien artean etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren ugarienak (279). Guraso bakarreko 83 familietatik 67etan ama zen guraso bakarra. 336 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 83k seme-alaba bakarra zuten etxean, 57k bi, eta 26k hiru edo gehiago.[19]

279
140
83
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean336
Seme-alaba bat83
Bi seme-alaba57
Hiru seme-alaba26
Lau edo gehiago0

15 urte edo gehiago zituzten 1.976 biztanle zeuden. Horien artean 15-24 urtekoen % 24,0 bizi zen bakarrik eta 80 urte edo gehiagokoen % 35,8. Bikotean bizitzea ohikoagoa zen talde guztietan, 65-79 urteko taldean jotzen zuen gailurra (% 58,5). 80 urte edo gehiagoko 293 biztanleetatik 201 baino ez ziren elkarbizitza-unitateetan bizi; gainerako 92 kolektibitateren batean.[19]

Bakarrik bizi da
15-24% 24
25-39% 28
40-54% 24
55-64% 31
65-79% 30
80 +% 36
Bikotean bizi da
15-24% 11
25-39% 57
40-54% 54
55-64% 54
65-79% 58
80 +% 32

15 urte edo gehiagoko biztanleen % 33,5 ezkonduta zegoen, eta beste % 13,5 bikotean bizi zen ezkondu gabe (% 9,3 izatezko bikotean eta % 4,3 PACS bidez lotuta). % 34,7 ezkongabeak ziren, % 11,3 alargunak eta % 7,0 dibortziatuak.[19]

Ezkongabea% 34,7
Ezkonduta% 33,5
Alarguna% 11,3
Izatezko bikotean% 9,3
Dibortziatuta% 7,0
PACS bidez lotuta% 4,3

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 35,5), eskulangileak (% 14,5), enplegatuak (% 12,6), bestelakoak (% 12,6). Talde nagusia (erretiratuak, % 35,5) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) gainetik dago. 21 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 1,9).[19]

Udalerria
% 8
% 12
% 13
% 14
% 36
% 13
Pirinio Atlantikoak
% 11
% 16
% 15
% 12
% 34
Metropolitar Frantzia
% 13
% 16
% 15
% 14
% 30
NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

2023 erroldaren arabera, udalerrian 1.273 etxebizitza zeuden. Horietatik 1.097 egoitza nagusi ziren, 48 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 128 hutsik zeuden. Apartamentuak ziren nagusi (696), etxeak baino gehiago (570). Egoitza nagusietatik 467 beren jabearen bizilekuak ziren, 598 alokairuan zeuden, 79 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 32 doan lagata.[20]

1.273etxebizitza
1.097egoitza nagusi
570etxe
696apartamentu

Etxebizitza multzoa

1.097
128
Egoitza nagusia (1.097)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (48)Hutsik (128)

Etxe mota

570
696
Etxea (570)Apartamentua (696)

Jabetza egoera

467
598
Jabeak (467)Alokairuan (598)HLM (79)Doan lagata (32)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 1971-1990 artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (288).[20]

Eraikuntza garaia

1919 aurretik119
1919-194577
1946-1970191
1971-1990288
1991-2005181
2006-2020179

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (378). Elektrizitatea zen berogailu mota nagusia (796 etxebizitzatan). 721 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 613 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 313tan bi edo gehiago.[20]

Gela kopurua

1 gela55
2 gela171
3 gela280
4 gela212
5 gela edo gehiago378

Berogailu mota

142
796
120
Gas sarea (13)Fuel-olioa (142)Elektrizitatea (796)Gas botila (25)Bestelakoak (120)

Aparkalekua eta ibilgailuak

721aparkalekua
613ibilgailu 1
313ibilgailu 2+

Herri eta hiri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 1.257 biztanleetatik 886 aktibo ziren (% 70,5), horietako 783 lanean (% 62,3) eta 102 langabezian (aktiboen % 11,5).

1.25715-64 urteko biztanle
% 70,5aktibo
% 62,3lanean
% 11,5langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 40,9
25-54 urte% 88,9
55-64 urte% 62,0
Gizonak% 70,4
Emakumeak% 70,6

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 27,6
BEPC, brebeta% 15,4
CAP-BEP% 12,7
Batxilergoa% 14,7
Goi-mailako +2% 6,2
Goi-mailako +3/4% 4,8
Goi-mailako +5% 4,6

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 11,5). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

372 ez-aktibotik 181 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 48,7), 58 erretiraturik zeuden (% 15,6) eta 133 bestelako ez-aktibo ziren (% 35,8).

Ez-aktiboak

% 49
% 16
% 36
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria[oh 3]

% 14
% 9
% 24
% 24
% 27
NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 2.325 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 783 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.[oh 4]

2.325enplegu udalerrian
% 84,3soldatapeko
% 15,7ez-soldatapeko
NekazaritzaIndustriaEraikuntzaMerkataritza/zerbitzuakAdministrazioa/hezkuntza/osasuna

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 23.980 eurokoa zen.

23.980 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €

Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta, Lur-Berri kooperatiba nagusia izanik.[22] Turismoa ere bultzatzen da.[23]

Erakustaldiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Donapauleko Pettan Prebende.[25] Euskal Herriko Ahotsak proiekturako[26] [27] egindako elkarrizketa.

Donapaleuko euskara[28] Amikuzeko hizkera[29] da, nafar-lapurteraren[30] barnean sortaldekoa.[31] Euskararen erabilera oso apala da egun, 1968an ordea udalerriak 1.350 euskaldun zituen; erdigunean, biztanleen % 50, eta kanpoko auzoak kontuan hartuta, % 80.[22]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Pilota plaza

Udalerriak haur eskola bi, publiko bat eta pribatu bat (Etxekopar), ikastetxe bat (Léon Bérard[34]) eta nekazaritza-lizeo pribatu bat (Jean Errekarte lizeoa[35]) ditu.

Donapaleutar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. Estazioko erregistroak 1993ko abuztuaren 1an eta 2025ko urriaren 2an artekoak dira.
  2. INSEEren ménage kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon edo ez. Famille kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.
  3. Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
  4. Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia: 128. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia (II).
  3. «Dossier complet − Commune de Saint-Palais (64493) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2024-10-16).
  4. 1 2 3 4 5 (Frantsesez) Jean-Baptiste Orpustan, Nouvelle toponymie basque, Presses universitaires de Bordele, 2006, ISBN 2-86781-396-4
  5. 1 2 3 4 (Frantsesez) Paul Raymond, Dictionnaire topographique Béarn-Pays basque.
  6. Nabarrengoseko notarioakː Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  7. Lehuntzeko abadiaren paperakː Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  8. José Yanguasek argitaratutako paperak
  9. Direktorioak bultzatutako izenen aldaketa
  10. (Frantsesez) Sandre datu-basea[Betiko hautsitako esteka]
  11. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  12. (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  13. (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  14. (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  15. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Aicirits », fiche climatologique. .
  16. Jatorrizko hitzak, frantsesez: «étant la Capitale de notre Royaume de Navarre».
  17. «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  18. (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: 2016ko abuztuaren 10a).
  19. 1 2 3 4 5 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  20. 1 2 3 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  21. (Frantsesez) Frantziako hiri senidetuen urtekaria
  22. 1 2 (Gaztelaniaz) Ainhoa AROZAMENA AYALA: «Donapaleu», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
  23. Nafarroa Behereko turismo bulegoa[Betiko hautsitako esteka]
  24. Besta egunak[Betiko hautsitako esteka]
  25. «Prebende, Pettan» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  26. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  27. «Amikuze eskualdea» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  28. «Donapaleu» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  29. «Amikuzekoa» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  30. «Nafar-lapurtarra» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  31. «Sortaldekoa (NL)» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  32. Mérimée, Frantziako Kultura Ministerioa. église paroissiale Saint-Paul. .
  33. Mérimée, Frantziako Kultura Ministerioa. église paroissiale Sainte-Marie-Madeleine. .
  34. (Frantsesez) Léon Bérard ikastetxearen webgunea
  35. (Frantsesez) Jean Errekarte lizeoaren webgunea

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]