Habana

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Habana

Habana
Habanako bandera

Habanako armarria

Izen ofiziala Ciudad de la Habana
Izen arrunta
Historikoa
La Habana
San Cristobal de la Habana
Estatua KubaKuba
Probintzia Habanako probintzia
Herritarra habanar</ref name= "Euskaltzaindia">
Koordenatuak

23°8′N 82°23′W / 23.133°N 82.383°W / 23.133; -82.383Koordenatuak: 23°8′N 82°23′W / 23.133°N 82.383°W / 23.133; -82.383

Habana non dagoen adierazten duen Cuba-ko/-go/-eko mapa
Habana
Eremua 728,26 km²
Garaiera 15 m
Ordu eremua UTC-5 (udan -4)
Biztanleria 2.135.498 bizt. (2010)
Dentsitatea 2.932,33 bizt./km²
Sorrera 1515

Habana[1] (gaztelaniaz: La Habana, la aˈβana ahoskatua) Kubako hiriburua da eta Karibeko hiri populatuena. Hiriak berak Kubako 14 probintzietako bat osatzen du, hau da, Habanako probintzia.

Diego Velazquez de Cuellar espainiarrak sortu zuen 1515an San Cristóbal de La Habana izenarekin eta zentroa UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu du.

Habanako malekoia

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habanako hiria, Kubako ipar kostaldearen mendebaldean kokaturik dago. Bere kokapena, Mexikoko golkoaren sarreran, hego Ameriketatik Estatu Batuetara doan itsas bidean, urte askoren buruan, bere kaia, Karibeko handienetarikoa izan da.

Habanako kai naturala, oso segurua da itsasontzietarako, hasieran, kai natural hau, Habanako badia Hego ekialdetik ixten zuen lur mihiak babesa ematen zion, baina ondoren, eta kai honen garrantzia handitu zen heinean, badia itxi zuten zenbait eremutatik itsasontzien segurtasuna handitzeko.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habanan, klimak bi sasoi nabarmen ditu, euri sasoia zazpi hilabetekoa, eta sasoi lehorra , bost hilabetekoa.

Urtearen batez besteko prezipitazioa 1310 litro metro karratukoa da, eta sasoi euritsuan batez besteko hezetasuna %82koa da, sasoi lehorrean berriz %70koa da.

Urtean zehar, Habanan tenperaturak oso egonkorra da, beti 20 eta 25 graduen artean. (Urteko batez bestekoa 24.6ºkoa da; neguan batez beste 22º egiten ditu, udan berriz batez beste 25º ).

Datu klimatikoak (Habana)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 25.8 26.1 27.6 28.6 29.8 30.5 31.3 31.6 31.0 29.2 27.7 26.5 28.8
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 18.6 18.6 19.7 20.9 22.4 23.4 23.8 24.1 23.8 23.0 21.3 19.5 21.6
Euria (mm) 64.4 68.6 46.2 53.7 98.0 182.3 105.6 99.6 144.4 180.5 88.3 57.6 1189.2
Euri egunak (≥ 1.0 mm) 5 5 3 3 6 10 7 9 10 11 6 5 80
Hezetasuna (%) 75 74 73 72 75 77 78 78 79 80 77 75 913
Iturria: World Meteorological Organisation (NBE),[2] Climate-Charts.com[3]

Hiriaren garapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hasieran (1513. urtean), Habana, izen bereko probintziaren hego kostaldean kokatu egin zen, Surgidero de Batabanotik gertu. Baina urteak joana, jendeak, ipar kostalderantz mugitu zen, gaur egungo kokalekurantz, Habanako badia itsasoarekin lotzen duen kanalaren mendebal urbazterrean.

Gaur egun, Habanako hiriaren alde zaharrak (Habana vieja izenez ezaguna), jatorrizko kale estuak mantentzen ditu. Gune zahar honen inguruan, XVIII. mendean hiria garatu egin zen mendebal eta hegoalderantz, eta kanalaren beste urbazterrean Reglako herria hazten hasi zen.

XIX. mendean, hiria nabarmen zabaldu zen mendebalderantz eta hegoalderantz, La Vivora, Luyano eta beste auzo berriak sortzen.

XX. mendeko lehenengo hamarkadetan aldaketa nabarmen jasan zituen hiriak, nagusiki Estatu Batuen goi klaseen aisialdi leku bilakatu baitzen. Hotel, gune komertzial eta luxuzko auzoak garatzen ziren bitartean, baita ere txabola gune handiak sortu ziren. 1970. urtetik, Habanako hiriaren kanpoaldean nekazaritza sustatu egin da, 30.000 hektareako "Cordon de la Habana" sortuz; landaketa hauetan kafe, fruitu tropikalak, barazkiak eta abar landatzen dira. Ekintza hau bultzatzeko Kubako gobernuak ureztatze sarea eraiki zuen.

Barrutiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiria 15 udalerritan[4] (municipio) banaturik dago. Era berean, hauek 105 auzotan[5] (consejo popular) banaturik daude. Hona hemen:

Havana Municipalities.png
  1. Playa: Santa Fé, Siboney, Cubanacán, Ampliación Almendares, Miramar, Sierra, Ceiba, Buena Vista.
  2. Plaza de la Revolución : El Carmelo, Vedado-Malecón, Rampa, Príncipe, Plaza, Nuevo Vedado-Puentes Grandes, Colón-Nuevo Vedado, Vedado.
  3. Centro Habana: Cayo Hueso, Pueblo Nuevo, Los Sitios, Dragones, Colon.
  4. Habana Zaharra : Prado, Catedral, Plaza Vieja, Belén, San Isidro, Jesús Maria, Tallapiedra.
  5. Regla : Guacanimar, Loma Modelo, Casablanca.
  6. La Habana del Este : Camilo Cienfuegos, Cojimar, Guiteras, Alturas de Alamar, Alamar-Este, Guanabo, Campo Florido, Alamar-Playa.
  7. Guanabacoa : Mañana-Habana Nueva, Villa I, Villa II, Chivas-Roble, Debeche-Nalon, Hata-Naranjo, Peñalver-Bacuranao, Minas-Barreras.
  8. San Miguel del Padrón: Rocafort, Luyanó Moderno, Diezmero, San Francisco de Paula, Dolores-Veracruz, Jacomino.
  9. Diez de Octubre : Luyanó, Jesús del Monte, Lawton, Vista Alegre, Acosta, Sevillano, Vibora, Santos Suárez, Tamarindo.
  10. Cerro: Latinoamericano, Pilar-Atares, Cerro, Las Cañas, El Canal, Palatino, Armada.
  11. Marianao : CAI-Los Ángeles, Pocito-Palmas, Zamora-Cocosolo, Libertad, Pogoloti-Belén-Finlay, Sta Felicia.
  12. La Lisa : Alturas de La Lisa, Balcón Arimao, Cano-Bello26-Valle Grande, Punta Brava, Arroyo Arenas, San Agustín, Versalles Coronela.
  13. Boyeros: Santiago de Las Vegas, Nuevo Santiago, Boyeros, Wajay, Calabazar, Altahabana-Capdevila, Armada-Aldabo.
  14. Arroyo Naranjo: Los Pinos, Poey, Víbora Park, Mantilla, Párraga, Calvario-Fraternidad, Guinera, Eléctrico, Managua, Callejas.
  15. El Cotorro: San Pedro-Centro Cotorro, Santa Maria del Rosario, Lotería, Cuatro Caminos, Magdalena-Torriente, Alberro.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren lehen urratsak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1514. urtean Diego de Velazquezen aginduz, San Cristobal de la Habana herria sortu zen irlaren hego kostaldean Batabanotik gertu. Baina herri beraren kokalekua, ez zen oso aproposa bizitzeko, eta oso arriskutsua zen itsas nabigazioa, arrazoi hauek direla eta, 1518. urtean berrogei eta hamar kolonoak, ipar aldera mugitu egin ziren, gaur egun Almendares bezala ezagutzen den ibaiaren uhubiaren ondoan. Hurrengo urtean, berriro kokalekuz aldatu zen, gaur egun ezagutzen dugunera, badiaren babespean.

Indiako flotak, bere bidaian Habanan gelditzen ziren, eguraldi aproposa azal zedin bere bidaia hasteko, beraz, denbora luzea eman behar zuten hirian, eta garraiatzen zituzten bitxiak eta merkantziak, jende mordoa erakarri zuen.

Jende gehiago etortzen zen heinean, kultiboak handituz joan ziren, batez ere esklabo beltzak erabiltzen zituzten lan gogor honentzako. Kultiboetatik, Tabakoarena nabarmendu zen, eskari handia baitzegoen.

Hiria, garatuz joan zen eta beste industriak sortu ziren, hala nola ontzitegiak eta ontziak konpontzeko industriak.

Habana hiriburu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1553an, Habana, Kubako hiriburu bihurtu egin zen, bere hazkundea bizkortuz.

Hazkunde honek, hiria, piraten objetibo bihurtu zuten, 1555. urtean Jaques de Sores pirata frantziarrak, hiria suntsitu eta uztak erre zituen. Egoera honek, Kubako gobernadoreek Habanan gotorlekuak eraikiarazi zuen. Zenbait gotorleku eta harresi eraiki ziren hirian piratetatik babesteko.

Habanako hiriburuak, handitzen joan zen heinean, zenbait izurrite jaso zituen:

Baina hala eta guztiz ere, populazioa handitzen joan zen (1600. urtean 4000 biztanle, 1700an, berriz 30.000).

Ingalaterraren okupazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1762. urtean hiria tropa britainiarrek bere eskutan hartu zuten hiria, zenbait hilabete hiria setiatu ostean. Baina hiria ez zen denbora gehiegirik egon ingelesen eskutan, Versaillesko Ituna zela eta, espainiarren eskuetara bueltatu baitzen.

XX. mendean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1898. urtean Kuba Espainiako parte izateari utzi zion, eta Habanak bere hedakuntzarekin jarraitu zuen, orain, Estatu Batuen eraginpean. Hiriaren ondoan, gune industrial handiak sortu ziren, eta bere populazioa handituz joan zen (1960. urtean 1.500.000 biztanle). Hiriak zabalkunde handia izan zuen Batistaren agindupean, estatubatuarren aisialdi leku gisa.

1968. urtean hiriaren erreforma aurrera eraman zen langileentzako auzoak eraikiz eta gizartearen organizazio zibilak (Comites de manzana) direla eta.

Eraikin nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habana Zaharra eta gotorlekuak1
UNESCOren gizateriaren ondarea
250px
Mota Kulturala
Irizpideak iv, v
Erreferentzia (ID) 204
Kokalekua KubaKuba
Eskualdea2 Latinoamerika eta Karibea
Koordenatuak 23°08′09.4″N 82°21′30.0″W / 23.135944°N 82.358333°W / 23.135944; -82.358333
Izen ematea 1982 (VI. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

Eraikin militarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habanako hiriaren garapena bere kaiaren garapenari oso lotura egon da, XVI eta XVII. mendeetan, harresi eta gotorlekuak eraiki ziren piratetatik babesteko. Hiria babesten zituen gotorlekuak ondorengoak dira:

  • Fortaleza Vieja - 1537
  • Castillo de la Real Fuerza - 1568-1589
  • San Salvador de la punta
  • Castillo del Morro
  • San Carlos de la Cabaña - 1763-1774

Eraikin zibilak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jose Martin memoriala, arkitektura iraultzailearen adibidea

Hiriaren lehen urteetan, hiria lastoz eta buztinezko eraikinez osatuta zegoen, harrizko lehen eraikina (aduana) 1582 arte ez zen amaitu. Baina ondorengo urteetan, hiriaren garrantzia handituz joan zen heinean, eraikin garrantzitsu asko eraiki ziren.

Eraikin zibilen artean, gobernuaren jauregia, posta etxea (Gaur egun Justizia sailaren egoitza), Katedrala, apaizgaitegia eta San Frantzisko komentua aurki dezakegu. Habanaren interes turistiko handia du, bere eraikin kolonialak direla eta.

1950. urtetik aurrera, beste eraikuntza korrontea ageri zen aldaketa politikoekin bat, eraikuntza multzo handiak eta miresgarriak eraikiz.

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Habana