Ainhize-Monjolose

Wikipedia, Entziklopedia askea
Ainhize-Monjolose
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Ainhice-Mongelos église (2).jpg
Ainhizeko Jasokuntzeko eliza eta hilerria
Bandera Navarra.svg
Bandera

Blason Royaume Navarre.svg
Armarria


Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Beherea
EskualdeaGarazi
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaEuskal Mendialdea
Izen ofizialaBlason Royaume Navarre.svg Ainhice-Mongelos
Auzapeza
(2004-2026)
Jean-Pierre Irigoin
(independente)
Posta kodea64220
INSEE kodea64013
Herritarraainhiztar, monjolostar
Geografia
Azalera10,30 km²
Garaiera195-546 metro
Distantzia9,1 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria172 (2018: Red Arrow Down.svg −1)
Dentsitatea15,63 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 19,54
Ugalkortasuna[1]‰ 41,67
Ekonomia
Jarduera[1]% 81,48 (2011)
Desberdintasuna[1]% 4,88 (2011)
Langabezia[1]% 0 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 77,44 (2010)
Erabilera% 51,87 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera1841ko abuztuaren 16a (uztarketa)


Ainhize-Monjolose[2][a] (goi-nafarreraz: Aintza-Monjolose)[b] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Garazi eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 9,1 kilometrora. Altuera 195 eta 546 metro artekoa da, eta 10,30 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 172 biztanle zituen.

Bertako biztanleak ainhiztarrak eta monjolostarrak dira.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ainhize-Monjolose edo Aintza-Monjolose beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Udalerria osatzen duten hiru herrien izenen gidoien bidez, elkarren ondoan jartzea besterik ez da: Ainhize eta Monjolose.

Ainhize goi-nafarreraz Aintza bezala ezagutzen denez, udalerria Aintza-Monjolose bezala ere idatzia ikus daiteke.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ainhize-Monjolose Arzubiko ibarran dago.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriko lurretan jaiotzen da Lakako erreka.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ainhize-Monjoloseko klima
  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Irulegi, 1981-2010)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 24.8 27.0 30.0 32.6 35.0 40.0 41.0 42.0 39.2 34.0 27.0 26.0 42.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 11.9 12.9 15.6 17.1 20.8 23.7 25.9 26.2 24.4 20.5 15.2 12.5 18.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 7.5 8.0 10.3 11.7 15.2 18.2 20.3 20.5 18.3 15.3 10.6 8.3 13.7
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 3.0 3.2 5.0 6.4 9.7 12.7 14.7 14.8 12.3 10.1 6.0 4.0 8.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -15.4 -10.5 -9.5 -3.2 -0.2 2.8 5.8 4.0 2.0 -2.5 -8.5 -9.8 -15.4
Batez besteko prezipitazioa (mm) 146.0 129.8 124.7 139.3 106.9 77.0 65.6 76.1 92.5 112.1 164.8 153.4 1398.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 96.7 115.5 128.9 78.8 70.1 66.2 103.2 80.3 69.3 88.1 124.1 110.2 128.9
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua[5]

Herriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Monjolose, Erdi Aroko bastida, 1240an sortu zuen Tibalt I.a Nafarroakoak, eta Nafarroako erregeen mende zegoen.[6][7]

1512ko udazkenean, Joanes III.a Nafarroakoa Fernando II,a Aragoikoaren aurkako lehen erasoaldi bat egiten saiatu zen, ia Nafarroa osoa konkistatu zuena. Luis XII.a Frantziakoak eta nafarrek bidalitako tropa frantsesek lagunduta, bere armadak Zuberoa zeharkatu zuen (Maule eta Larraine zeharkatuz) Zaraitzun sartzeko. Aldi berean, Frantzisko I.a Frantziako izurdeak Biarnotik egin zuen erasoa, Donibane Garazitik sartuz. Bere bidean, Monjolose okupatu zuten gaztelarren aurkako gudu bat gertatu zen. Bere hurrengo porrota ikusita, Fernando II.a Aragoikoaren tropa inbaditzaileek Monjolose erre zuten Donibane Garazirantz ihes egin aurretik.[8]

1841eko abuztuaren 16an, Ainhize eta Monjolose udalerriek bat egin zuten Ainhize-Monjolose udalerri berria sortzeko. Era berean, udalerri horren eta Lakarraren arteko lur-trukea egin zen.[9]

Kristobal Kolonen jatorriari buruzko teoria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jose Mari Ertzilla mediku oriotarrak proposaturiko teoria batek Kristobal Kolonen jatorria Ainhize-Monjolose udalerrian kokatzen du, zehazkiago Monjolose herrian.[10]

Bere arabera, bere tesian puntu erabakigarri bat Kolonek HLA-B27 antigenoa zeramala da, agoten gene bereizgarri bat.[11] Horrela, Kolonek Reiter sindromea izatea antigeno horrekin lotuta egongo litzateke. Gainera, Granadako Unibertsitateko analisi forentse eta genetikoek frogatu zuten Diego Kolonek, Kristobal Kolonen anaiak, espondilitis ankilosatzailea zuela, hau da, kako-formako esku bat.[12] Ondorioz, Kolon eta bere familia Baztango eta Erronkaribarreko agoten Okzitaniako eskualde beretik etorriko lirateke. Agotak Okzitaniako Donejakue bideetatik zihoazen etorkinak ziren, denak Monjolosetik oso gertu dagoen Izuran elkartzen direlarik.[13]

Bere teoria babesteko, Ertzillak XV. mendean Garazin bizi ziren Kolon batzuk erakusten ditu. Era berean, Kolonek bere jatorria ezkutatzeko erabili zituen bi arrazoietako bat, garai hartako Monjoloseko biztanle gehienak agot izatea zela dio.[14] Horregatik, Monjolosekoa zela esatea, albitar, heretiko eta agot salatzearen parekoa izango zen.

Monjoloseren aldeko beste argudio bat Bartolome Kolon Kristobal Kolonen beste anaietako baten sinadura da. Bartolome Kolonek Henrike VII.a Ingalaterrakoa erregearen aurrean bere mapamundi proiektu bat aurkeztu zuen, latinez «pro auctore sive pictore, Ianua cui patria est, nomen cui Bartholomeus Columbus de Terra Rubra» (euskaraz "pintoreak sinatzen du, bere aberria Ianua da, bere izena Bartolome Kolon da, Lur Gorrikoa" bezala itzulia) sinatuz.[15] Ertzillak dioenez, Terra Rubra ("Lur Gorria") lekuri buruzko aipamena Baigorriko Bizkonderriari buruzkoa da (ikus Baigorriko etimologia), zeinari Monjolose baitzegokion 1447an. Halaber, adierazi du Ianua toponimoa ez dela Genovarekin lotzen uzten duena, baina bai Donibane Garazirekin, modu erromantzatuan euskal toponimoa izango bailitzateke, Unanua (Unanu gaztelaniaz) kasuarekin gertatzen den bezala.

Ertzillaren teoriaren hurrengo interesgunea Kolonen armarria da. Errege-erregina Katolikoek bat eman zioten arren, Kolonek berea erabiltzen jarraitu zuen. Iturri askoren arabera, Kolon familia oso apal batetik etorriko litzateke, "armarririk gabe". Hala ere, Kolonek bat erabili behar izan zuen, horretarako, gertu zegoen Iholdi herrikoa aukeratuz. Ertzillaren arabera, Monjolose bere herriarena ez izatea Nafarroako Erresumaren armarri bera delako da. Monjolose Nafarroako erregeek sortutako Erdi Aroko bastida bat zenez, hartu zen armarria Nafarroakoa izan zen, Donapaleuko kasuan bezala.[16][17]

Kolonek hitz egindako hizkuntzei dagokienez, Ertzillak dioenez, ziurrenik bere ama hizkuntza gaskoia izan zen, Nafarroako Erresumako bastida frankoen berezko hizkuntza (Monjolose, San Zernin edo Bastida kasuak).[18] Horrela, gaskoiaren eta gaztelaniaren arteko nahasketa bat hitz egingo zuen, segur aski Donibane Garaziko gaztelaniak eraginda, herri horretan hizkuntza komuna baitzen. Euskararekin lotura izan zezakeela ere adierazi zuen, hitz egiten ez bazuen ulertzen zuela esanez, Kristobal Kolonek Amerikan euskal toponimoak zituzten 100 leku baino gehiago izendatu baitzituen. Gainera, erregistratuta dago "makala" edo "berrikera" hitzak erabiltzen zituela.[19]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 1901
427 379 363 415 398 510 549 500 474 430 417 406 412 388 395 390 354 330 327
1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2005 2010 2015 2018
333 355 310 286 276 275 268 249 230 226 199 179 173 175 164 161 170 172

    Oharra: 1841. urtera arte, errolda egiteko, Ainhize eta Monjolose udalerrien erroldak batu ziren.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleek nekazaritza eta abeltzaintzako lan tradizionalak egiten dituzte, baita nolabaiteko landa-artisautza ere. Udalerrian dago kokaturik Euskal Herriko Laborantza Ganbera.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auzapezak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hasiera Amaiera Auzapeza Alderdia
1995 2004 Guillaume Eyharts
2004 karguan Jean-Pierre Irigoin
falta diren datuak osatu egin behar dira

Erakunde publikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017ko urtarrilaren 1era arte, Ainhize-Monjolose Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.[20]

Garraio[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.[21]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Garazi eskualdeko herri guztiak sailkatu zituen, Arnegi izan ezik, ekialdeko behe-nafarrera euskalkian, Amiküze eta Oztibarre eskualdetan hitz egiten zena.[22]

Koldo Zuazok, 2010ean, Ainhize-Monjolosek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.[23]

Ainhiztar eta Monjolostar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. /a.inhis̻e monjolos̺e/ ahoskatua (laguntza)
  2. /a.ints̻a monjolos̺e/ ahoskatua (laguntza)

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
  3. Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).
  4. (Okzitanieraz) Diccionari toponimic occitan de las Lanas e deu Baish Ador. lo Congrès.
  5. Irulegiko estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  6. «Ainhize-Monjolose» www.pop.culture.gouv.fr (Noiz kontsultatua: 2021-06-22).
  7. (Gaztelaniaz) Noticias, Diario de. «Granadako Unibertsitateak Kristobal Kolonen jatorri nafarra ezagutu nahi du» www.noticiasdenavarra.com (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  8. (Gaztelaniaz) Kurutxarri, Antton. (2013-01-14). «1512 – 1522: Hamar urte Nafarroa konkistatzeko» Nabarralde (Noiz kontsultatua: 2021-06-22).
  9. (Frantsesez) texte, France Auteur du. (1841-07). «Frantziar ERrepublikako legeak» Gallica (Noiz kontsultatua: 2021-06-22).
  10. (Gaztelaniaz) Gipuzkoa, Noticias de. «Kristobal Kolon nafarra eta Agote izan zen?» www.noticiasdegipuzkoa.eus (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  11. (Gaztelaniaz) MedlinePlus, osasungo entziklopedia. «HLA-B27 antigenoa» medlineplus.gov (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  12. (Gaztelaniaz) «HLA B27ren balioa espondiloartropatia seronegatibo izenez ezagutzen diren gaixotasun autoimmune batzuei lotuta dago» Cibic Laboratorios 2013-04-17 (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  13. (Gaztelaniaz) «Agotak, herri madarikatua» historia.nationalgeographic.com.es 2020-08-07 (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  14. Michel, Francisque. (©2006-). Histoire des races maudites : de la France & de l'Espagne. PyréMonde/Princi Negue ISBN 2-84618-319-8. PMC 122916519. (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  15. Nebenzahl, Kenneth. (1990). Atlas de Colón y los grandes descubrimientos. Magisterio ISBN 84-265-3915-7. PMC 26035374. (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  16. (Gaztelaniaz) H, Creada 22-09-2019 | 04:53 H/Última actualización 22-09-2019 | 04:53. (2019-09-22). «Kristobal Kolonen jatorria argituko duen armarria» La Razón (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  17. (Gaztelaniaz) Aizpún, Inés. «Hau al da Kristobal Kolonen ezkutua?» www.diariolibre.com (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  18. (Gaztelaniaz) Zierbide Martinena, Ricardo. Okzitaniera languedoziarra eta gaskoia Nafarroa Erdialdean, Ipar Euskal Herrian eta Gipuzkoan. .
  19. (Gaztelaniaz) Auñamendi Eusko Entziklopedia. «Euskaldunak Amerikaren konkistan eta kolonizazioan» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
  20. Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
  21. (Frantsesez) «Ipar Euskal Herriko TXIK TXAK sarea: garraio publikoaren gorakada handia hilabetean.» France Bleu 2019-10-21 (Noiz kontsultatua: 2021-04-22).
  22. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  23. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]