Victor Hugo

Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Victor Hugo
Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg
Q61677129 Itzuli

1876ko urtarrilaren 30a - 1885eko maiatzaren 22a
Q58462858 Itzuli

1871ko otsailaren 8a - 1871ko martxoaren 1a
Q58462858 Itzuli

1848ko ekainaren 4a - 1851ko abenduaren 2a
Frantziako par

1845eko apirilaren 13a - 1848ko otsaila
10. seat 14 of the Académie française (en) Itzuli

1841eko urtarrilaren 7a - 1885eko maiatzaren 22a
Népomucène Lemercier (en) Itzuli - Leconte de Lisle
3. president of the Société des gens de lettres (en) Itzuli

1840 - 1840
Honoré de Balzac - François Arago
Bizitza
Izen osoa Victor-Marie Hugo
Jaiotza Besançon1802ko otsailaren 26a
Herrialdea  Frantzia
Bizilekua Place des Barricades - Barricadenplein (en) Itzuli
rue Laffitte (en) Itzuli
Marine Terrace (en) Itzuli
Hauteville House (en) Itzuli
birthhouse of Victor Hugo (en) Itzuli
avenue Victor-Hugo
Calle de la Reina, Madrid (en) Itzuli
Maison du Pigeon (en) Itzuli
Maison du Moulin à vent (en) Itzuli
Vosges plaza
Rue Louise-Émilie-de-La-Tour-d'Auvergne (en) Itzuli
rue de La Rochefoucauld (en) Itzuli
Talde etnikoa Frantziarra
Lehen hizkuntza frantsesa
Heriotza Paris1885eko maiatzaren 22a (83 urte)
Hobiratze lekua Parisko Panteoia
Heriotza modua berezko heriotza: pneumonia
Familia
Aita Joseph Léopold Sigisbert Hugo
Ama Sophie Trébuchet
Ezkontidea(k) Adèle Foucher  (1822ko urriaren 12a -  1868ko abuztuaren 27a)
Bikotekidea(k) Juliette Drouet
Léonie d'Aunet (en) Itzuli
Seme-alabak
Anai-arrebak
Familia
Leinua Hugo family (en) Itzuli
Hezkuntza
Heziketa Parisko Unibertsitatea
Lycée Louis-le-Grand (en) Itzuli
Hizkuntzak frantsesa
Irakaslea(k) Louis Lefébure de Fourcy (en) Itzuli
Jarduerak
Jarduerak politikaria, antzerkigilea, eleberrigilea, marrazkilaria, libretista, saiakeragilea, oroitzapen-idazlea, idazlea, ilustratzailea, bidaia idazlea eta poeta
Lantokia(k) Paris
Lan nabarmenak Miserableak
Notre-Dame de Paris
Les Contemplations (en) Itzuli
L'Art d'être grand-père (en) Itzuli
The Man Who Laughs (en) Itzuli
Les Orientales (en) Itzuli
Toilers of the Sea (en) Itzuli
Laurogeita hamahiru (Victor Hugo)
Jasotako sariak
Influentziak John Owen (en) Itzuli
Kidetza Frantses Akademia
Serbian Learned Society (en) Itzuli
Académie des sciences, belles-lettres et arts de Besançon et de Franche-Comté (en) Itzuli
Société des gens de lettres (en) Itzuli
Q30738521 Itzuli
Mugimendua Librepentsalaria
Antiklerikalismoa
erromantizismoa
Genero artistikoa eleberria
olerkigintza
drama play (en) Itzuli
Panfletoa
Zerbitzu militarra
Parte hartutako gatazkak Frantzia-Prusia Gerra
Sinesmenak eta ideologia
Alderdi politikoa Parti de l'Ordre (en) Itzuli

IMDB: nm0401076 Allocine: 36981 Allmovie: p310601 IBDB: 8950
Musicbrainz: c0c99c8f-4779-4c35-9497-67d60a73310a Discogs: 271274 IMSLP: Category:Hugo,_Victor Allmusic: mn0000115922 Find a Grave: 1407 Edit the value on Wikidata
Victor Hugo Signature.svg

Victor-Marie Hugo (Besançon, Franche-Comté, Frantzia, 1802ko otsailaren 26a - Paris, Frantzia, 1885eko maiatzaren 22a) frantsesezko idazlea izan zen, Erromantizismo garaian lan egin zuena. Antzerkia, olerkiak, saioak eta drama-eleberriak landu zituen, eta liburu asko idatzi zituen. Frantsesezko egilerik garrantzitsuenetarikoa da: Les Misérables eta Notre-Dame de Paris ("Parisko konkorduna") haren lanik ospetsuenen artean daude. Hainbat bidaia egin zituen, batez ere Pikardian eta Normandian.

Politikaria ere izan zen, eta eraso egin zien bonapartismoari eta autoritarismoari. 1852an erbesteratu behar izan zuen Belgikara, Napoleonen aurkako jarrera zuela eta. Zahartuta hil zen (laurogeita hiru urte zituela), eta obra ikaragarri zabala osatu zuen. Lanerako ahalmen izugarria zeukan: haren lagunek ziotenez, prosazko hogei orri edo ehun bertso-lerro ontzen zituen goizero-goizero. Prosaz eta bertsoz idatzi zuen beraz, eta, adituek diotenez, hitz lauzko lanek, oro har, bertsozkoa esplikatzeko helburua dute. Hugoren lan erraldoian genero guztiak sartzen dira, hizkuntza maisuaren trebeziaz darabil eta poesiarako etorria irudimen handiz janzten du. Erretorika konplexuaz baliatuta, Hugoren irudiek jite fantastikoa ematen diote errealitateari. Bestalde, jeinuari dagokion eginbehar moralaz sinetsirik dago, eta Ederrera zein Egiara iristeko gidaritzat hartzen du bere burua, urrikia eta onginahia erakusten du jende xumearenganako eta begirunea naturarekiko.

Bizitza eta lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haurtzaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victor(-Marie) Hugo Besançonen jaio zen, 1802ko otsailaren 26an[1]. Aita Napoleonen armadako jenerala zuen, eta bidaian eman zuen Hugok haurtzaroa, Korsikara eta Espainiara aitarekin, Parisa amarekin. Haur ahula izanik, ama asko arduratu zen hartaz[2]. Hiru haurrideen arteko gazteena zen, eta haurtzaroa Parisen iragan zuen, Feuillantineseko komentu ohian. Hango lekuek eta lorategiek oroitzapen onak utzi zizkioten.

Hainbat aldiz joan zen Napolira, Espainiara eta Euskal Herrira, bere aita militarraren karguen arabera. 1811n, egotaldi bat egin zuen Hernanin, bere amarekin. Urte berean Madrilera joan zen, eta hango Real Colegio de San Antonio de Abad ikastetxeko ikasle izan zen[3]. Hurrengo urtean Parisera joan zen amarekin; ama, senarrarengandik bereizi berria zen, Victor Fanneau de la Horie generalarekin bizitzera joan baitzen[4].

1815ean hasi zen lehen bertsoak idazten, haren haurtzaroko lagun eta gerora emazte izanen zuen Adèle Foucherren arabera. Audoditakta moduan ikasi bide zituen neurria eta errima[5]. Irakasle batek testuak irakurri eta zuzentzen zizkion[5]. Amak bultzatuta, txikitan hasi zen idazten, eta orobat sariak jasotzen: errege-familiako poeta izendatu zuten, eta soldata moduko bat ere eman zioten. Erromantiko askoren antzera, Napoleonen balentrien eraginpean eman zuen heziketa-aroa. Ikasketak alde batera utzirik, literatura bideari ekin zion: Chateaubriand izan nahi dut zioen 15 urtean[6].

1817an Frantses Akademiak antolatutako olerki lehiaketa batean parte hartu zuen. Epaimahaia saria ematekotan egon zen, baina egilea gazteegia iruditu zitzaion eta iruzurra izan zitekeelako beldurra zuen; aipamen berezia eman zioten[7]. Hurrengo urteetan ere hainbat sarikeketatan parte hartu zuen; hasieran ez bazuen irabazi ere, 1819tik aitzina hasi zen sariak lortzen[8].

Frantses erromantiko handia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victor Hugo 1853an.

1819an aldizkari bat sortu zuen, Le Conservateur Litteraire, eta 1822an argitaratu zuen lehen liburua, Odes et poesies diverses (Zenbait oda eta poesia). Urte horretan bertan, ama hil zitzaion[9], eta Adele Foucherekin ezkondu zen. Orduan hasi zen eleberriak ere idazten -Hans d Islande (1823, Hans Islandiakoa)-, odak -Nouvelles odes (1824, Oda berriak), eta artikuluak. Aitarekin zenbait urtez haserre egon ondoren, garai hartan adiskidetu ziren, eta orduantxe hasi zen Hugo erromantizismoaren buruzagi gisa agertzen. Joera berri hori Bur Hargal eleberrian ageri da –Santo Domingoko beltzen matxinada bati buruzkoa da–, eta Odes et Ballades liburuan (1826, Odak eta baladak); bertan, aurreneko aldiz, Napoleonen irudia gogoratzen du egileak. Alabaina, antzezlan batean agertu zen argien Hugoren joera erromantikoa, Cronwell-en (1827). Aurreneko drama historiko erromantikoa izateaz gainera, egileak hitzaurrean agertzen du literaturaren historiaren filosofia, eta drama –eta gizon modernoaren dramarako zaletasuna– definitzeko saio bat[10]; kontrasteetan oinarritua egonik, bizitzaren irudia da drama Hugorentzat. Neurri batean esperimentalak dira garai horretako lanak; era berean, nabarmena dute Sortaldearen erakarmena –garai hartan arkeologoek, margolariek (Delacroix) zabaldua–, Les Orientales-ekin (1828) gorena jotzen duena.

Historiaren olertia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Borboien monarkiaren azken urtean argitaratu zuen Hugok, heriotza-zigorraren kontra, Les Derniers jours d'un condemne (1829, Kondenatu baten azkeneko egunak), sozialismo utopikora jotzen duen doktrina morala harturik abiapuntutzat. Antzerkian ere bide horrixe heldu zion, hausnarketa politiko-historikoari alegia, zentsurak debekatuko zuen Marion de Lorme-rekin (1829). Antzerki instituzionalaren kontra, klasikoen errepikatzea baitzuen helburua, Hernani drama ondu zuen Hugok (1830); lehen emanaldian, Hugok irabazi zuen erromantiko gazteen eta klasikozale tradizionalisten arteko gudu literarioa. Alabaina, lanaren arrakasta gehiago etorri zen, argumentutik baino, bertsoaren soinu eta indarretik. Dena den, Hernani-z geroztik, erromantiko gazteen belaunaldi batek beretu zuen Comedie Francaise-ko talde kontserbadorearen feudoa.

1830. urtea oso inportantea izan zen Hugorentzat, gauza asko gertatu baitziren: Luis Feliperen estatu kolpea –haren aldekoa zen idazlea–; emaztearengandik urrundu zen (azken honek bikotearen adiskide batekin hasi zuen harremana[11]); Notre-Dame de Paris hasi zen idazten (hurrengo urtean argitaratuko zen). Eleberri hori konkordun batek eta apaiz batek maite duten Esmeralde izeneko neska eder baten istorioa da; baina, aldi berean, Parisko erdiguneko katedralaren istorio bizia da.

Obraren asmoa, hain zuzen ere, paper eta harri azpian ezkututarik dauden mitoak irakurlearen irudimenean piztea da, hiriko monumentuen arima agerian ipintzea. Poesia idazten jarraitu zuen: Feuilles d'automne (1831, Udazkeneko orriak), Les Chants du crepuscule (1835, Ilunabarreko kantuak), bere barneko bizikizunak eta politikoak aldizkatzen dituena, eta orobat antzerkia, historikoa gehienbat: Le Roi samuse (1832, Erregea jostatzen ari) –lan horren operako bertsioa da Verdiren Rigoletto–, Lucrece Borgia (1883), Angelo, tyran de Padoue (1835, Angelo, Paduako tiranoa) eta Ruy Blas (1838).

Poeta morala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victor Hugo Jerseyn (Normandia), 1853-55ean.

Bitartean, etengabe lantzen zuen Hugok poesia morala. Claude Gueux obran (1834), gizon batek miseriatik gillotinara egindako ibilbidea agertzen da, babesgabeei laguntzen dien eta biktima errugabeak irensten dituen gizarte bati buruzko hausnarrean.

Bere ezkontza erdi desegina zuela, Juliette Drouet antzezle gazteari lotu zitzaion (hil arte izango zuen lagun leiala). Maitasun horren ondorio da Les Voix interieures bilduma lirikoa (1837, Barne-ahotsak). Les Ravons et les ombres (1840, Errainuak eta itzalak) liburuak erakusten du nola hizkuntza poetaren bizitzaren berridazketa den, moral sozial baten oinarriak agertzen dituena aldi berean. Edozein gertaerak aurkitzen zuen Hugorengan oihartzuna: Napoleonen errautsak itzuli zirenean Le Retour de l Empereur (1840, Enperadorean itzulera) idatzi zuen; Le Rhin (1842) lanean agertu zuen Julietterekin Rhin ibaian barna egin zuen bidaia.

Alaba maiteena, Leopoldine, istripu batean itota hil izana (1843), eta Les Burgraves obraren porrota (1842), aipatzen dira, oro har, Hugoren bizitzaren beheraldi baten eta poesia utzi izanaren arrazoitzat. Hala ere, politikagintzan jarraitu zuen bete-betean, eta baita Akademiako lanetan ere. Izan ere, Hugoren literaturaren arrakastak 184lean lortu zuen ezagutza ofiziala, hiru saioren ondoren Académie Francaise-n onartu baitzuten, eta 1845ean, berriz, Pareen Ganberako kide egin zuten. Alabaina, berehala sortuko zizkion arazoak bere pentsamolde politiko eta sozialak, 1848ko iraultzaren ondoren.

Erbestealdia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

II. Errepublika sortu ondoren (1848) -errepublikarren alde egin zuen Hugok-, Luis Napoleonek (Napoleon III.a) estatu-kolpea jo zuenean, 1851n, alde egin behar izan zuen idazleak Frantziatik; izan ere, berriro heldu zion miseriaren gaineko eta sufragio unibertsalaren eta prentsa-askatasunaren aldeko bere diskurtso zaharrari; lehengo erregimenaren ukoa matxinada bihurtu zen estatu-kolpearen aurrean. Frantziatik alde eginda, Belgikan erbesteratu zen aurrena, eta Ingalaterran gero. Frantziatik urrun, Hugok barregarri jarri zuen enperadorea Napoleon le Petit obran (1852, Napoleon txikia), eta babesa eta dieta eskaini zien errepublikazale abertzale eta erbesteratuei.

Les Chatiments (1853, Zigorrak) obra gogorra da, diktadorearen bortizkeriari bortizkeriaz erantzuten diona. Obra horren ondorengoan, Les Contemplations (1856), aurrekoaren bide beretik, giza patu oro beretzen duen morala bihurtzen da idazkera, barne-bizitzaren adierazpen eta memoriaren dimentsio mitikoaren kosmologia.

Les misèrables eta Komuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victor Hugo 1876an.

La Legende des siècles idazten ari zela (Mendeetako elezaharra), Hugok berriz hartu zituen Misères (Miseriak) titulupean bilduak zeuzkan zirriborroak, Les Miserables izango zen eleberria osatzeko (Miserableak).

Argitaratu zenean, 1862an, izugarrizko arrakasta izan zuen, era guztietako irakurleen artean gainera; sekulako ospea eman zion, Frantzian ez ezik, baita atzerrian ere, segituan itzuli baitzen kanpoko hizkuntzetara.

Miserableak Parisko mundu ezkutuan gertatzen da, eta detektibe-istorio baten suspensea du; Frantziako historiaren zati bat ere bada, Errestauraziotik Luis Filipe arte.

Liburu horren arrakastak irakurle-kopuru zabal baten mundu-ikuskera adierazten du, Hugoren espiritualtasunean jokabide moral baten oinarria aurkitu baitzuten, eta haren fantasian beren irudimeneko mamuak. Les Travailleurs de la mer eleberrian bere mezua osatu zuen (1866, Itsasoko langileak): horixe da, dudarik gabe, Hugoren lanik poetikoena eta osatuena, irudi fantastiko eta irrealetan oparoa. Proletarioen egoera gero eta gehiago da Hugoren eleberrigintzaren ardatza, eta idazlea gero eta gehiago aurkitzen da halabeharraren mende (itsasoaren, izadiaren halabeharraren mende), eta orobat gizakiaren bihotzean beti nagusitzen den halabeharraren mende.

Erbestea, Hugok betiko zela uste zuena, bat-batean amaitu zen 1870ean. Napoleon III.aren abdikazioarekin, Parisa itzuli zen idazlea. Sekulako harrera egin zioten, eta sinbolo baten balioa hartu zuen. Parisko Komuna eta ondorengo zapalkuntza gai historiko eta mitiko bihurtu ziren L Anee terrible obran (1872, Urte izugarria), hain zuzen ere Frantzia atzerakoiak gutxiesten zuen artean. Komuneroen matxinada izan zen halaber, zeharka bada ere, Quatrevingt-Treize eleberriaren inspirazio iturri (1894, Laurogeita hamairu): gaia Frantziako Iraultza eta Vendée-ko zapalkuntza da, Hugoren aitak parte hartu zuena.

Azken urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hil arte (1885) jarraitu zuen Hugok poesia idazten. 1883an amaitu zuen Mendeetako elezaharra. Bertan epopeia mitologiko handi baten moduan lantzen da historia, Genesitik hasi eta XX. mendearen hasiera arte, sinbolo ugarirekin, aipamen metafisiko, erlijioso eta kulturazkoekin; hizkera- eta erritmo-baliabide oparoz dago idatzia, ikuspuntu fantastiko guztiz indartsu batez.

Ezaugarri horiek ematen diote Hugori modernotasuna. Azken egunak arte joan zen Senatuko biltzarretara (han komuneroei amnistia ematearen alde borrokatu zen, besteak beste) eta Akademiara. 83 urte zituela hil zen, Parisen. Frantziako poeta nazionala bihurtuta, ohorezko hileta nazionala egin zioten, Garaipen Arkuan ipini zuten zerraldoa, eta Pantheon-en hilobiratu zuten.

Hil ondoren, Hugoren obra anitz agertu dira; haien artean, egunkariak eta oroitzapen-liburuak.

Iritziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victor Hugo idazle konprometitua zen. 1848an, Uztaileko Monarkian Parekoen Ganberako hautetsi izan zen, eta Frantziako Bigarren Errepublikako Asanblea Konstituziogileko eta Asanblea Nazionaleko hautetsi. Frantziako Bigarren Inperioan erbesteratu zen, eta hemeretzi urte geroago itzuli, 1871n, Frantziako Hirugarren Errepublika sortu zenean. Orduan ere Asanblea Nazionaleko diputatu izan zen, eta senatari 1876an.

Haren ibilbide politikoa oso aldakorra izan da, eta oportunista izatea leporatu izan zioten. Erregezalea zen Borboien berrezarkuntza garaian. Gero, eskuin kontserbadorea izan zen, aurrerago liberalismoarekin bat egin zuen, geroago Louis-Napoléon Bonaparteren jarraitzaile izan zen eta handik hiru urtera haren aurkari[12]. Azkenik, ezkerrarekin bat egin zuen. Hugoren hitzetan, "iritzi politiko guztien ibilbidea osatu" zuen[13].

Victor Hugo eta Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victor Hugo SESBeko 1952ko zigilu batean.

1811n Napoleonek Hugoren aita Madrila bidali zuen gobernadore. Euskal Herria orduan bisitatu zuen lehen aldiz. 1843an errepikatu zuen bisitaldia, bereziki Pasai Donibanen ibiliz (berari dedikatutako museoa dago bertan). Euskaraz poliki moldatzera iritsi omen zen. Euskal Herriaz gauza interesgarri asko kontatu zituen Pirinioak lanean.

2002an Koldo Izagirre idazle pasaitarrak "Idi orgaren karranka. Euskal Herrian gaindi, 1843" liburua argitaratu zuen (Elkar), frantziar idazlearen idazkietan oinarrituta. 1997an, bestela, "Non dago Basque harbour?" liburuan "Victor Hugoren pleinua" poema dedikatu zion. Olerkiaren pasarte bat da hau:


"San Pedrotik San Juanera itsasoa da labur

Igerian pasatzeko ni ez naiz haren beldur

Batelari beltzaranak

Mesié esan dit maltzur


San Pedrotik San Juanera itsasoa da hotza

Bertara jaurtita ahal zait epelduko bihotza

Batelari beltzaranak

Askatu du mototsa".

Lanen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzerkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Cromwell (1827)
  • Hernani (1830)
  • Marion Delorme (1831)
  • Le Roi s'amuse (1832)
  • Lucrèce Borgia (1833)
  • Marie Tudor (1833)
  • Angelo, tyran de Padoue (1835)
  • Ruy Blas (1838)
  • Les Burgraves (1843)
  • Torquemada (1882)
  • Théâtre en liberté (1886)

Eleberriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olerkiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Odes et poésies diverses (1822)
  • Nouvelles Odes (1824)
  • Odes et Ballades (1826)
  • Les Orientales (1829)
  • Les Feuilles d’automne (1831)
  • Les Chants du crépuscule (1835)
  • Les Voix intérieures (1837)
  • Les Rayons et les ombres (1840)
  • Les Châtiments (1853)
  • Les Contemplations (1856)
  • La Légende des Siècles Hiru sorta, (1859, 1877 eta 1883)
  • Les Chansons des rues et des bois (1865)
  • L'Année terrible (1872)
  • L'Art d'être grand-père (1877)
  • Religions et religion (1880)
  • Les Quatre Vents de l'esprit (1881)
  • La Fin de Satan (1886)
  • Toute la Lyre (1888 eta 1893)
  • Dieu (1891)
  • Les Années funestes (1898)
  • Dernière Gerbe (1902)
  • Océan. Tas de pierres (1942)

Beste batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Étude sur Mirabeau (1834)
  • Littérature et philosophie mêlées (1834)
  • Le Rhin (1842)
  • Napoléon le Petit (1852)
  • Lettres à Louis Bonaparte 1855)
  • William Shakespeare (1864)
  • Paris-Guide (1867)
  • Mes Fils (1874)
  • Actes et paroles - Avant l'exil (1875)
  • Actes et paroles - Pendant l'exil (1875)
  • Actes et paroles - Depuis l'exil (1876)
  • Histoire d'un crime - 1re partie (1877)
  • Histoire d'un crime - 2e partie (1878)
  • Le Pape (1878)
  • L'Âne (1880)
  • L'Archipel de la Manche (1883)
  • Œuvres posthumes
  • Choses vues - 1re série (1887)
  • Alpes et Pyrénées (1890)
  • France et Belgique (1892)
  • Correspondances - Tome I (1896)
  • Correspondances - Tome II (1898)
  • Choses vue] - 2e série (1900)
  • Post-scriptum de ma vie (1901)
  • Mille Francs de récompense (1934)
  • Pierres(1951)
  • Mélancholia

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Frantsesez) Escholier, Raymond. (1932-01-01). Victor Hugo raconté par ceux qui l'ont vu: Souvenirs, lettres, documents réunis, annotés et accompagnés de résumés biographiques. FeniXX réédition numérique ISBN 978-2-402-22401-7. Noiz kontsultatua: 2021-04-19.
  2. Victor Hugo : la face cachée du grand homme
  3. Diario de Madrid. 1811ko urriaren 11.
  4. Anne-Martin Fugier, «Victor Hugo : la face cachée du grand homme», Secrets d'histoire telebista saioa, France 2 (2012ko uztailaren 10a).
  5. a b Adèle Hugo, Victor Hugo (1863), Victor Hugo raconté par un témoin de sa vie, Paris, Bursela, Leipzig: Librairie Internationale A. Lacroix, Verboeckhoven et Cie. 233. or.
  6. Adèle Hugo, Victor Hugo (1863). 339. or.
  7. Adèle Hugo, 1863, Ibid. 331-347.
  8. Adèle Hugo, 1863, Ibid. 362. or.
  9. Adèle Hugo, 1863. chap. XXXV
  10. Picon, Gaêtan. (1980). Dictionnaire biographique des auteurs de tous les temps et de tous les pays.. Laffont, 550 or. ISBN 2-221-50150-0. PMC 301619607. Noiz kontsultatua: 2021-04-19.
  11. «Biographie de Victor Hugo» groupugo.div.jussieu.fr Noiz kontsultatua: 2021-04-19.
  12. Lan kolektiboa - Henri Guillemin (1967), Victor Hugo, Paris: Hachette. 185. or.
  13. Stapfer, Paul. Victor Hugo à Guernesey. Forgotten Books, 247 or..

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]