Hego Amerika

Hego Amerikaren kokapena munduan

Hego Amerika Amerikaren azpikontinente bat da, 17.870.218 km² luze-zabal. Hego hemisferioan dago kokaturik parte handiena. Ozeano Barea eta Ozeano Atlantikoaren artean kokaturik dago. XVI. mendetik XIX. mendera, Espainia eta Portugalen menpe zegoen Hego Amerika guztia.

Historia

Sakontzeko, irakurri: Hego Amerikako historia

Nahiz eta adituek Hego Amerikako jatorrizko biztanleak Asiatik Ipar Amerikaren bitartez etorritako etorkinak zirela uste, Hego Amerikako amerindiarrek Lurra sortu zenetik bertan daudela sinesten dute.

Europarrek Amerika ikusi baino lehengo biztanleak politikoki egitamu ezberdinetan banatuta ziren, talde txikietatik inperio handietara. Kontinentean Amazonetan bizi ziren ehiztari tribuak eta Inka aurreratuak.

XVI. mendetik XIX. mendeko hasieraraino, ia Hego Amerika osoa Espainiak eta Portugalek okupatua zen. 1809an hasi zen Hego Amerikan independentzia lortzeko gudak, Chuquisacako iraultza izeneko matxinadarekin Goiko Perun. Orduan agertu ziren José de San Martín edo Simón Bolívar independentziaren heroiak.

XX. mendean Hego Amerikan diktadura eta kanpoko eraso politiko eta ekonomikoak pairatu behar zirenez, une latzak bizi ziren.

Geografia

Sakontzeko, irakurri: Hego Amerikako geografia

Hego Amerika satelite irudian

Hego Amerikak 17.870.218 km² area ditu eta 34.500 kilometroko kostaldeak.

Orografia

Hauxe dira kontinentearen eskualderik interesgarrienak:

• Andeetako mendilerroa munduko mendilerrorik luzeena eta gazteena. Mendirik altuena 6.962 metrotako Aconcagua da.
• Brasiliako ezkutua edo Brasilgo ordokia (portugesaz: Planalto Brasileiro), lurraldeko lekurik antzienetariko bat.
• Guyanako ezkutua.
• Patagoniako ordokiak.
• Andeetako goi-ordokia, Bolivia, Peru, Argentina eta Txile artean kokaturik.
• Argentinako pampa.
• Orinokoko lauak.
• Amazonia
• Gran Chaco

Kostaldetan badaude uharte asko,

• batzuk azpi-kontinentearen barnean:
  • Suaren Lurraldea (Argentina eta Txile),
  • Marajó (Brasil),
  • Chiloeko uharte handia (Txile),
  • Malvinak (Erresuma Batua),
  • Trinidad (Trinidad eta Tobago),
  • Puná (Ekuador)
  • Margarita uhartea (Venezuela).
• besteak urrunago:
  • Galapagoak (Ecuador),
  • Pazko uhartea (Txile),
  • Aves uhartea (Venezuela),
  • Sala eta Gomez uhartea (Txile),
  • Malpelo, Gorgona uhartea eta San Andres eta Providencia uhartedia (Kolonbia).

Hidrografia

Lurraren ur gezatako %26a Hego Amerikan dago. Azpi-kontinenteak ibai multzo bi ditu:

• Ozeano Atlantikoa ahoratzen dutenak, luzeak eta emaritsuak direnak.
• Ozeano Barean edo Karibean ahoratzen dutenak, txikiak eta uholdezkoak direnak.

Hego Amerikako ibai nagusiak honako hauek dira:

• Amazonas.
• Orinoko.
• Paraná.
• Río de la Plata.
• Tocantins.
• São Francisco.
• Negro ibaia.
• Santa Cruz ibaia.
• Paraguai ibaia.
• Uruguai ibaia.
• Magdalena ibaia.

Hego Amerikako lakurik handienak hauek dira:

• Maracaibo lakua,
• Titicaca lakua,
• Poopó lakua eta
• Buenos Aires/General Carrera lakua.

Herrialdeak

Estatuak

• Argentina
• Bolivia
• Brasil
• Txile
• Kolonbia
• Ekuador
• Guyana
• Paraguai
• Peru
• Surinam
• Uruguai
• Venezuela

Beste herrialde baten menpeko lurraldeak

• Frantziar Guyana - Frantzia
• Falkland Uharteak - Erresuma Batua
• Hegoaldeko Georgiak eta Hegoaldeko Sandwich uharteak - Erresuma Batua

Hiri nagusiak

1. Sao Paulo (BRA): 10.927.985 biztanle (metropoli-barrutiak 20.500.000).
2. Rio de Janeiro (BRA): 6.000.000 biztanle (14.000.000).
3. Buenos Aires (ARG): 2.776.138 biztanle (12.046.799).
4. Lima (PER): 6.872.766 biztanle (8.187.398).
5. Bogota (COL): 7.321.831 biztanle (7.881.156).

Ikus, gainera

• Amerika Latinarra
• Erdialdeko Amerika
• Karibe
• Ipar Amerika

Munduko Kontinenteak