Sumendi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Pu‘u ‘Ō‘ō sumendia, Hawaii (AEB).

Sumendi bat Lurraren gainazalean edo lurrazalean dagoen irekidura bat da, barnean dagoen arroka urtu eta beroa, errautsak eta gasak ateratzen uzten duena lurbarnetik. Sumendien aktibitateak arrokaren estrusioarekin harremanetan dauden ekintzak barne hartzen ditu eta honekin lotzen diren mendien formazioak.

Sumendia Lurraren gainazaleko arrail mota bat da; horretatik, material goriak ateratzen dira kanpora. Sarri, kono formako mendi aldapatsuak dira. Baina sumendi guztiak ez dira mendi garaiak, ez eta kono perfektuak ere. Sarritan, itsasoaren azpian daude, eta kanpotik arrail luze baten itsura dute.

Bulkanologia da sumendiak aztertzen dituen zientzia.

Sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sumendi baten eskema
1-Magma ganbera
2-Harri ama
3-Hodia
4-Oinarria
5-Sill
6-Albo hodia
7-Sumendiak sortutako errauts geruzak
8-Magala
9-Sumendiak sortutako laba geruzak
10-Eztarria
11-Kono bizkarroia
12-Laba isuria
13-Galdara
14-Kraterra
15-Errauts hodeia

Sumendiak orokorrean bi edo hiru plaka tektoniko elkartu edo bereizten diren lekuetan daude. Ozeano erdiko gandorretan "dibergentziaz sortutako sumendiak" daude eta subdukzio eremuetan "konbergentziaz sortutako sumendiak". Sumendiak ez dira sortzen faila transformakorrak dauden lekuetan (San Andres faila). Sumendiak ere lurrazala txikiagotzen denean sortzen dira, hotspotekin loturarik gabe.

Azkenik, beste sumendi batzuk mantuko lumen ondorioz sortzen dira, hotspot deritzonetan. Hauek plaken mugetatik urrun gerta daiteke, Hawaiin bezala. Sumendi mota hauek beste leku askotan daude Eguzki Sisteman.

Harri urtua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Laba eta Magma

Lurraren barruan zenbat eta sakonago joan, orduan eta gehiago igotzen da tenperatura. 100 kilometroko sakoneran 1300 Â°C egiten ditu jada batez beste[erreferentzia behar]. Gainazalean, tenperatura hori nahikoa da harriak urtzeko baina sakonera horretan ez da horrela gertatzen presio handiak baitaude.

Faktore hauek dira beharrezko:

  • Tenperatura batez bestekoa baino handiagoa izatea.
  • Presioa jaistea harriaren tenperatura urtzeko nahikoa bihurtuz.
  • Ura gehitu, harria urtzea errazten du.

Urtutako materialei magma deritze

Jarduera motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jarduera bolkanikoaren leherkotasun-maila hainbat faktoreen mende dago:

  • Gas-edukia: Gasak magma-ganberan edo irteera-hodietan pilatzen badira, handiagoa da jarduera bolkanikoaren leherkotasuna.
  • Sumendi-erakinaren forma eta ezaugarriak: Sumendi-erakinak tximinia estua badu, gasak pilatu egingo dira, eta, ondorioz, leherketak eragingo dituzte.
  • Labaren biskositatea: Likido baten biskositateak adierazten du likido horrek zenbateko erresistentzia duen irrist egitean. Erraz egiten badu irrist oso jariakorra dela esaten da; aurkako kasuan likatsutzat jotzen da. Faktore hori da jarduera bolkanikoaren ezaugarrietan eragin handiena duena. Aldi berean, beste faktore hauek baldintzatzen dute biskositatea:
    • Labaren konposizioak: Silize ugariko labak dira likatsuenak.
    • Tenperatura: Zenbat eta handiagoa, orduan eta jariakorrago izango da laba; aldiz, zenbat eta txikiagoa izan, zenbat eta likatsuagoa.
    • Material solidoen edukiak: Esekitako kristalak badaude, handiagoa da biskositatea.

Batzuetan, sumendien jarduera oso bortitzak izaten dira, beste batzuetan, berriz, oso lasaiak izaten dira. Bi jarduera bolkaniko mota bereizten dira: lehorkorra eta efusiboa.

Jarduera efusiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira ezaugarri nagusiak:

  • Laba basaltikoa da eta oso tenperatura handian ateratzen da; hortaz, ez da likatsua.
  • Gasak ez dira pilatzen: Labaren biskositate txikiari esker, pixkanaka atera daiteke. Ondorioz, murriztu egiten da leherketa kopurua eta horien indarra.

Labak tenperatura handia duenez, eta leherketa gutxi daudenez, piroklasto gutxi ateratzen dira.

Bi mota daude: hawaiiarra (ohikoa Hawaii uharteetako sumendietan) eta stromboliarra (Stromboli uhartea dela-eta).

Jarduera leherkorra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erupzioak oso bortitzak dira. Ezaugarri hauek ditu:

  • Laba oso likatsua da, solidotu egiten da eta irteera-hodiak ixten ditu.
  • Gasak pilatu egiten dira, presioa egiten da leherketa handiak eragiten dituzte. Ondorioz, piroklasto ugari jaurtitzen dituzte.
  • Piroklasto ugari sortzen dira: Hodei behe batzuk eratu daitezke, lurzoruaren gainean azkar mugitu eta parean aurkitutako guztia suntsitzen dutenak.

Lau mota daude: vulkaniarra (Vulcano uharte italiarraren mota berekoa), peléearra (Pelée eredu duena), pliniarra (Plinio Gazteak egin zuen Vesuvio sumendiaren deskribapenaren omenez) eta surtseyarra (Surtsey ur azpiko sumendia, 1970ko hamarkadan azaleratua).

Sumendi ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hamarkada sumendiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hamarkada sumendiak IAVCEI elkarteak sailkatutako 16 sumendi dira, zainketa berezi eta jarraitua merezi dutenak, erupzio suntsigarriak eragin dutelako eta biztanle askoko ingurunean kokatua daudelako.

Hauek dira egungo 16 hamarkada sumendiak:

Beste batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sumendi Aldatu lotura Wikidatan