Adolf Hitler
Wikipedia(e)tik
Adolf Hitler (Braunau, Austria Garaia, 1889ko apirilaren 20 - Berlin, 1945eko apirilaren 30) politikari austriar-alemaniarra zen, nazional-sozialismo izeneko ideologiaren sortzaile eta bultzatzaile nagusia.
Jarraitzaileek "Der Führer" (buruzagi edo gidari) esaten zioten, beren ustez, haren moduko jende gutxi baitzegoen, agindu eta gidatzeko egina.
Eduki-taula |
[aldatu] Bizitza
Lehen Mundu Gerran gudukatu zen eta bertan hainbat misio arriskutsuren protagonista heroikoa izan zen. Kaporal soila izan arren, Alemaniako burdinazko gurutzea eman zioten bitan (erabat ezohikoa zen armadako maila apaleko gudari bati sari hura ematea). Horrek guztiak zeharo izen ona eskuratu zion alemaniarren artean.
Ospitalean zegoela -ez zen hura zauritu zuten aldi bakarra- kapitulazioa izenpetu izanak erabat erresumindu zuen, uste zuelako orduantxe hasiak zirela gauzak aldatzen Alemaniaren alde, guda batzuk irabazi berriak zituzten-eta. Hitzarmen hark zeharo nahigabetu zuen eta umiliazio eta traizio ezin onartuzkotzat eduki zuen beti ere. Nolanahi ere, Alemaniako gudalostean segitu zuen: armadan eman zioten hurrengo ardura Alderdi Nazional Sozialista espiatzea izan zen. Ondo zelatatu zuen, baina ez armadakoek uste zuten moduan: izan ere, handik gutxira partidu hartako buruzagi bakarra izan zen.
1923an, porrot egin zuen estatu-kolpea jo zuen Munichen. Hala ere, epaitu zutenean ezarri zioten espetxealdia urtebetekoa baino ez zen izan. Kartzelan zegoela, "Mein Kampf" ("Nire Borroka") diktatu zion bere jarraitzaile Rudolph Hess-i. Bertan nazismoaren hezur-mamiak azaldu zituen argi eta garbi.
SA eta, geroago, SS taldeak sortu zituen aurkari eta etsai politikoak suntsitzeko. Hizlari sutsu eta etorri handikoa izan zen ("gidarigai" baten ezinbesteko dohainetako bat, berak esaten zuenez).
[aldatu] Hirugarren Reich-a
1933an kantzelari izendatzea lortu zuen: berehala, botere guztiak —Reichsführer— bereganatu zituen, beste alderdi guztiak legez kanpo jarri, demokrazia ezabatu eta Gestapo (polizia berezia) eratu. Lehenagotik ahoz eta idatziz egin zituen iragarpenak bete egin zituen, hasieran apurka-apurka, baina gero eta arinago.
Juduak (mikrobioak bezalako azpi-gizaki higuingarri eta ezin zitalagoak, bere esanetan) eta ezkertiarrak (bere ustetan, komunistak eta boltxebikeak ez ziren egiazko sozialistak: benetako sozialistak naziak ziren) jazarri zituen, bi taldeok Versailleseko kapitulazioaren eta alemaniarren ezbehar guztien errudunak zirelakoan.
Handik gutxira, Franco diktadoreari lagundu zion Espainiako gerran eta bere agindupeko hegazkinek Gernika Bizkaia) bonbaz josi zuten. Ekintza hura probalekua izan zen Mundu Gerrarako. Garai hartan eta hurrengo bi urteetan, bere handinahi asezinari gogor lotu zitzaion: Versaillesko hitzarmenaren aurka, ahal beste arma asmatu eta ekoiztarazi zituen eta baita alemaniar armada etengabe emendatu ere.
Bizkitartean, Frantziako eta Erresuma Batuko gobernuek ez zuten ezer egin, amore eman baino: hala, 1936an Renanian tropak berriz ezarri zituen eta 1938an, gerlara jo gabe, Austria eta Txekoslovakia mendean hartu, han ere alemaniar arioak bizi zirelako aitzakiaz.
[aldatu] Bigarren Mundu Gerra
1939an, argudio berbera aitzakiatzat erabilita, Polonia ere inbaditu zuenean, Frantziak eta Erresuma Batuak gerra aldarrikatu zioten Alemaniari. Berehala frogatu zuen Hitlerrek noraino prestatuta zegoen borrokarako: bost astean Frantzia menderatu zuen harrigarriki, "tximista-gerra" izenez ezagutu zen taktika militarraz baliatuz. Estrategia hartan, tankeen eta hegazkinen egitekoa giltzarri gertatu zen.
Hitlerrek oso mendeku eta umiliazio zale jardun zuen artean ere: Lehen Mundu Gerrako errendizio ituna izenpetu zeneko tren bagoi berberean izenpearazi zien kapitulazioa frantesei eta jarraian, bagoia lehertzeko agindu zuen. Okupazioak iraun zuen bitartean, besteak beste, Lapurdiko kostalde guztian bunker ugari altxarazi zituen, aliatuak hortik lehorreratuko zirelakoan.
Franco espainiar agintari faxistarekin elkarrizketa bat izan zuen Hendaiako tren geltokian. Inoiz ez zen ondo argitu bilera hartan zer eztabaidatu zuten eta, gerra amaitutakoan, erregimen frankistak beti esan izan zuen Francok ezezko biribila eman ziola Hitlerren gerran sartzeko gonbitari. Aurrerago jakin da, Espainiako Serrano Súñer (batzarrean bertan izan zen) politikari frankistak berriki argitua, Francoren eskakizunak gehiegizkoak izan omen zirela (batez ere, Afrikako iparraldeako zenbait lurralde eskatu baitzituen laguntzaren ordainetan) eta, gainera, ordu erdiz itxaronarazi omen ziotela Alemaniako buruzagiari. Hura guztia, antza, soberakoa izan zen Hitlerrentzat eta ero moduan oihuka hasi omen zitzaion Espainiako diktadore berriari. Francok gutxieneko kolaborazioa agindu zion eta esku hutsik irten batzarretik.
1940an, Hitlerrek Errusiari eraso egiteko agindu zuen, bere aspaldiko iragarpena betez (ekialdea da alemaniarrek hedatzeko duten Lebensraum edo espazio naturala), Britainia Handiaren kontrako guda irabazita zeukalakoan. Dena dela, huraxe izan zen haren hondamendi eta gainbeheraren hasiera.
1940ko ekialdeko kanpaina erdi-porrota izan zen, baina are handiagoa 1941ekoa, batik bat Stalingrado (Stalinen hiria zanpatzea erabat umiliagarritzat omen zeukan) garaitzearekin tematu zelako. XX. mendeko negu gorriena egin zuen Errusian eta alemaniarren armak eta uniformeak ezegokiak ziren hotzari aurre egiteko. Bitartean, Stalinek errusiar gudalosteak arma fabrikatu berriz hornitu, alemaniarrak inguratu eta hesian hartu zituen: milioi laurdenetik gora soldadu irten ezinik geratu ziren. Handik aurrera, Hitlerren gudalosteek atzeraka egin zuten etengabe eta urtebete geroago, britainiar, kanadar eta estatubatuarrek Normandian lehorreratzea lortu zuten.
Hitlerren izakera oldarkorrak ezin zuen inondik inora galtzea onartu, eta hortaz, inoiz ez zuen defendatzeko estrategia sendo eta hausnarturik antolatu. Azken egunak bere jauregiaren azpian berariaz eraiki zioten bunker erraldoian eman zituen, alemaniarrek bonbardaketa amaigabeak pairatu behar zituzten bitartean (Dresden egin zuten odoltsuena, bertan arma fabrikak zeudelakoan).
Hitlerrek bere pentsakerari muturreraino eutsi zion: ez zitzaion inoiz ere kapitulaziorik izenpetzea bururatu. Hori baino, nahiago izan zuen "lur errearen" estrategiari eman (esana zuen "Hondora gaitezke, baina mundu osoa eramango dugu gurekin") eta bere buruaz beste egitea. Hil aurretik, agindu zorrotzak eman zizkien hurbileko menpekoei hilotza erabat errauts zezaten, etsaiek bere gorpuari egingo ziotenaren beldur baitzen, bi egun lehenago haren adiskide min Mussoliniri gertatua gogoan izanda.
Besteak beste, 7 milioi judu eta ijitu hilarazi zituen Adolf Hitlerrek: inoiz izan den hiltzaile nagusia da.
