Espainiako Gerra Zibila

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Espainiako Gerra Zibila
Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg
Gernika bonbardaketaren ondoren
Data 1936ko uztailaren 17a1939ko apirilaren 1a
Lekua Espainia penintsularra, Espainiar Maroko, Espainiar Sahara, Kanariak, Balear Uharteak, Espainiar Ginea
Emaitza Nazionalen (frankisten) garaipena, Bigarren Errepublika desagertzea, Espainian demokrazia galtzea eta Francoren diktadura ezartzea
Gudulariak
Flag of the Second Spanish Republic.svg Espainiako Errepublika
Flag of Spain (1945 - 1977).svg Nazionalak
Buruzagiak
Manuel Azaña
Julián Besteiro
Francisco Largo Caballero
Juan Negrín
Indalecio Prieto
Vicente Rojo Lluch
José Miaja
Juan Modesto
Juan Hernández Saravia
Buenaventura Durruti
Francisco Franco
José Sanjurjo
Gonzalo Queipo de Llano
Emilio Mola
Juan Yagüe
Manuel Goded Llopis
Miguel Cabanellas
Indarrak
450.000 gudari
350 hegazkin
200 bateria
(1938)
600.000 gudari
600 hegazkin
290 bateria
(1938)
Galerak
~500.000 hildako, bi aldeen artean (300.000 gudari eta 200.000 zibil)[1]

Espainiako Gerra Zibila 1936 eta 1939 urteen artean Espainian, Hego Euskal Herria barne, jazotako gerra izan zen. Espainiako armadako militar batzuek Bigarren Errepublikako gobernu demokratikoaren aurka eginiko estatu kolpe batez hasi zen. Gerra hartako aldeek Altxamendu Nazionala, matxinada faxista, Gerra Nazional-Iraultzailea eta abar ere deitu izan diote gerrari.

Gerra haren sorburua izan zen Espainiako eskuindarrek ez zutela onartu ezker alderdien Fronte Popularrak, 1936ko otsailaren 16ko hauteskunde orokorren bidez, Espainiako agintea eskuratu izana. Uztailaren 17an eta 18an, Espainiako armadaren zati handi batek estatu kolpea jo zuen Errepublikaren gobernuaren aurka, eta, porrot egin zuenez, Espainia bitan zatitu zen. Hurrengo hiru urtean, milioi erdi bat gizabanako hil ziren: guda zelaian 300.000 eta errepresioaren ondorioz 200.000. Guda zelaietatik at gertatutako hilketa horietatik, 50.000 errepublikanoen kontrolpeko eremuan izan ziren (gerra zibilaren lehen bost hilabetean izan zen kontrolik gabeko garaian, gehienak) eta gainerakoak frankistek kontrolatutako eremuan gertatu ziren. Errepublikako agintariek, beren kontrolpeko eremuan, hilketa horiek gerarazteko ahalegin handiak egin zituzten. Agintari frankisten aldetik, berriz, aurkariak eta aurkari izan zitezkeenak hiltzea, beren gobernua sendotzeko erabilitako estrategia izan zen.[1] Gerraren ondoren, Francisco Franco jeneralak bereganatu zituen estatuko aginpide guztiak, Caudillo titulua hartuta.

Gerra hark Hego Euskal Herria ere zatitu zuen. Alde batetik, eusko abertzaleak eta ezkerreko alderdiak errepublikaren alde agertu ziren. Bestetik, Euskal Herriko zenbait gunetan oso indartsua zen Alderdi Karlistak eskuindarren alde jo zuen eta berehala Nafarroa eta Arabaren gehiena eskuindarren ondoan lerrokatu ziren. Bizkaian, Gipuzkoan eta Arabaren zati txiki batetan, EAJk gidatuta, Eusko Jaurlaritza eratu zen. Urtebete geroago Mola jeneralaren indarrek militarki okupatu zuten Hegoalde osoa. Euskal Herrian, gerra hartako gertaera ezagunena Gernikako bonbardaketa izan zen. Gernika foruen ikur garrantzitsua izateak eta Picassoren Gernika margolanak eman diote ospea bonbardaketa hari.

Gerraren ondoren Bizkaia eta Gipuzkoa "probintzia traidoreak" (provincias traidoras) izendatu zituen Francok eta ordura arte izan zuten ekonomia ituna ezeztatu zien (Arabak eta Nafarroak atxiki zuten).

Aurrekariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Espainiako Bigarren Errepublika»
1931ko Konstituzioaren azala.

1931n Espainia Errepublika bihurtu zen. Errepublika aldarrikatu zuen lehendabiziko udalerria Eibar izan zen, 1931ko apirilaren 13an[2]. Laster, Konstituzioa onartu zen, eskuinaldeko alderdien gustukoa ez zena.

Espainian gizarte-asaldura garai hartako ezaugarrik nabarmena izan zen. Ezkerreko alderdiek Elizaren aurka azaldutako jarrerak eskuineko alderdiak mindu zituen. Gainera eskuindarrek beren gizarte estatusa kolokan ikusi zuten, ezker iraultzaileen eragina zela eta. 1932ko irailaren 9an Kataluniak bere autonomia-estatua lortu zuen. Hego Euskal Herriak, berriz, ez zuen lortu halako estatusik.

1936ko otsailaren 16an, hauteskundeak egin ziren eta Fronte Popularra, ezkerreko alderdiek (tartean Eusko Abertzale Ekintza) osatutako koalizioa nagusitu zen[3]. Horren ostean, Emilio Mola jeneralak egitasmo zehatz bat prestatu zuen gobernuaz jabetzeko, eta Fronte Popularraren eskuinaldera zeuden talde guztiak, Euzko Alderdi Jeltzalea izan ezik, bildu zituen bere inguruan. Konspirazioaren buru José Sanjurjo jenerala izatekoa zen, Portugalen erbesteratua zegoena. Molaren egitasmoak armada buruzagitzako gehienak zituen aldeko, brigadako jeneral gutxi batzuk, dibisioko jeneral asko, eta ofizial ugari. Konspirazioaren helburua gobernua botatzea baino ez zen hasieran, eta mezu politiko zehatzik ez zuen, haren alde ahalik eta indar gehienak biltzearren. Alabaina, Manuel Goded jenerala izan ezik, armadako beste buruzagiak eta polizia buruak edo zalantzan egon ziren edo errepublikaren alde iraun zuten.

Matxinada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estatu kolpea egun eta erdi aurreratu zen, halabeharrez, eta 1936ko uztailaren 17an hasi zen Marokoko Protektoratu Espainiarrean, jeneral buruzagirik gabe. Hilaren 18an, Franco jenerala, garai hartan Kanarietako komandante nagusia zena, errepublikaren kontra altxatu zen. Aldi berean, Gonzalo Queipo de Llanok armadako buruzagi kargutik kendu zuen Villa-Abrile jenerala Sevillan. Errebelatuek, Marokotik presaka etorritako oste batzuen laguntzarekin, Cadiz eta Algeciras hartu zituzten. Itsas armadako ofizialek matxinadaren alde egin zuten, baina marinelek gerra ontziez jabetu eta errepublikaren alde jarraitu zuten. Marokoko armada bakarrik eta bereiz geratu zen, eta Iberiar Penintsulako matxinatuei laguntzeko aireko zubi ahul bat besterik ez zuen, oso hegazkin gutxirekin. Madrilen errepublikaren aurka altxatu ziren militarrek ez zuten beren helburua lortu. Aldiz, Asturias, Bizkaian, Gipuzkoan eta Katalunian izan ezik, militarren matxinadak arrakasta izan zuen penintsulako iparralde guztian.

Aldeak eta nazioarteko laguntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bi alde nagusi izan ziren elkarren aurka gerra-borrokan. Espainiako Bigarren Errepublikaren legea eta gobernu demokratikoa mantentzearen (edo Errepublikak ekarri zituen aldaketetan sakontzearen) aldeko alderdiari errepublikazalea deitu izan zaio nagusiki. Gobernu demokratikoa kendu eta Espainiara errepublikak ekarritako aldaketa nagusiak ezeztatu nahi zituen alderdiari, berriz, nazionala deitzen zaio.

  • Errepublikazaleen alderdian, Bigarren Errepublikako legea mantentzearen aldekoekin bat egin zuten zenbait talde iraultzailek, komunistek eta anarkistek, esate baterako. Demokraziaren aldekoak eta errepublikak egindako zenbait ekarpen balioesten zuten beste zenbait talde ere izan ziren alde horretan, kristau demokrazia ideologiakoak, EAJ kasu. Errepublikazaleek zailtasun handiak izan zituen kanpotik laguntza lortzeko. Stalinek bakarrik bidali zituen armak, gerrako materiala eta gizonak, baina Alemaniak eta Italiak baino askoz ere gutxiago. Beste estatu bakar batzuek ere bidali zituzten armak, baina oso gutxi.

Espainiako gatazka nazioarteko arazo bilaka ez zedin, ez parte hartzeko batzorde bat eratu zen, eta borrokan ari ziren bi aldeetako bati nola edo hala laguntza ematen zioten estatu guztiek parte hartu zuten bertan. Hala ere, batzorde hura alemaniarren eta italiarren eskakizunetara makurtu zen beti, eta errepublikaren kalterako izan zen.

Espainiako gotzainen eskutitza gerrari buruz, 1937ko uztailak 1[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Batez ere Euskal Herriko apaizak eta gotzainak ados ez zeudelako, ezin izan zuten Espainiako gotzainek gutun bateratu bat idatzi, iparraldeko frontea desagertu zen arte. Hala eta guztiz, behean agertzen den gutuna, 1937ko Espainiako Eliza Katoliko zati handienaren adierazgarri da.

"(...)Eta gaur, arazo zaila izanik ere, Espainiako gerrari buruzko iritzi kolektiboa ematen dugu, batetik, gerra izaera politiko edo sozialekoa izan bada ere, eragin kaltegarriak izan dituelako arazo erlijiosoan eta, gainera, oso argi geratu delako hasieratik borrokako alde batek erlijio katolikoa desagerrarazi nahi zuela Espainiatik. Beraz, horren aurrean, gotzain katolikoak ezin ginen uzkurtu (...).

Honako hauek baieztapen horren ondorioak dira:

1. Eliza, bake-jarrera izanda ere, gerrarik nahi ez arren eta kolaboratu ez duen arren, ezin zen borrokan ezer egin gabe geratu: doktrinak eta espirituak, irauteko senak eta Errusiako esperientziak geldiarazten zuten. Alde batetik, Jainkoa ezabatzeko arriskua zegoen, baina Eliza munduan Haren lana egiteko dago; gainera, Historia osoan erakunde batek pairatutako min guztia baino handiagoa egingo zitzaien jendeari, gauzei eta eskubideei; bestetik, gizakiaren akatsak edozein izanda ere, antzinako espiritu espainola eta kristaua gordetzeko ahalegina zegoen.

2. Eliza, hala ere, ezin izan da jarri gaur egun edo etorkizunean mugimendu nazionalaren eite jatorriagatik, ekintzengatik eta helburuengatik zintzoa dena desnaturalizatu lezaketen jarrera, joera edo helburuen alde.

3. Matxinada zibil-militarrak herritarren gogoan sustrai sendo bi egin dituela baieztaztzen dugu: batetik, aberri-sena, Espainia altxatu eta betiko hondamenditik ateratzeko bide bakarra omen delako eta, bestetik, erlijio-sena, Jainkoaren etsaien ezintasuna zapaltzeko indarra delako eta fedea eta erlijioa praktikatzen jarraitzeko bermea ematen duelako (...).

(48 gotzainek sinatzen dute, Isidró Gomá kardinala, Toledoko apezpikua, buru dutela)".

Bi alderdien bilakaera politikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Militarren matxinadarekin batera José Giralen gobernua erori zen eta haren atzetik Francisco Largo Caballeroren bi gobernu etorri ziren eta Juan Negrínen beste bi. Azkenik, gerra bukaeran, Segismundo Casado koronelak estatu kolpea eman zuen. Errepublikaren gobernu haiek guztiek ezin izan zituzten talde politikoak (alderdiak eta sindikatuak) behar bezala menderatu eta hura izan zuten arazo nagusia, izan ere, alderdiek eta sindikatuek talde armatuak zituztenez, bakoitzak aginpide apur bat baitzuen bere esku. Negrínen bi gobernuek eginahal guztiak egin zituzten estatuaren aginpidea antolatzen eta administrazioa, armada eta ekonomia egituratzen eta gidaritza bakar baten mende jartzen. Katalunia eta Euzkadiko gobernu autonomoek hobeto menderatu zituzten gauzak beren lurraldeetan.

Militar errebelatuen alderdian, berriz, buruzagirik gabe geratu ziren Sanjurjo jenerala 1936ko uztailaren 20an hegazkin istripuz hil ondoren. Hala, matxinatuen buruzagiek eratu zuten Nazio Defentsarako Junta izeneko batzar baten esku gelditu zen aginpidea. 1936ko irailean errebelatuen jeneral buruzagiek bi bilera egin zituzten, hilaren 21ean eta 28an, eta haietan erabaki zuten Franco hautatzea armadako jeneralísimo eta estatu berriko gobernuburu. Estatu kolpea bultzatu zuten taldeak (monarkiazaleak, falangistak eta karlistak) bere alde jar zitezen lortu zuen Francok, eta tradizionalismoan eta katolizismoan oinarri hartuta, ideologia lauso eta batere zehaztasunik gabekoa sortu zuen.

Ekintza militarren nondik norakoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Gerra Zibilaren (1936–1939) mapa orokorra.

   Hasierako Eremu Nazionala – 1936ko uztaila

   Nazionalen aurrerabidea 1936ko iraila arte

   Nazionalen aurrerabidea 1937ko urria arte

   Nazionalen aurrerabidea 1938ko azaroa arte

   Nazionalen aurrerabidea 1939ko otsaila arte

   Errepublikaren kontrolpeko azken eremua

 Solid blue.png   Nazionalen gune nagusiak
 Red-square.gif   Errepublikazaleen gune nagusiak
Panzer aus Zusatzzeichen 1049-12.svg Lehorreko guduak
Vattenfall.svg Itsas guduak
Icon vojn new.png Bonbardatutako hiriak
City locator 4.svg Kontzentrazio esparruak
Gatunek trujący.svg Sarraskiak
   Red dot.svg   Iheslarientzako eremuak
Sakontzeko, irakurri: «Iparraldeko frontea (Espainiako Gerra Zibila)»

Militar matxinatuen asmoa estatu kolpe azkar bat ematea zen berez. Baina ikusi zutenean gatazka luzerako zihoala, hegoaldeko eta iparraldeko armadak bateratzea izan zuten aurreneko helburua, eta horretarako Extremadura hartu zuten lehenik. Madril hartzea izan zuten bigarren helburua; Madrilek, ordea, gogor eutsi zion erasoari eta guduak 1937. urtearen hasiera arte iraun zuen. Francok Madril azkar ez zela eroriko konturatu eta Iberiar Penintsulako iparraldea mendean hartzeari ekin zion. Batetik, oso eskualde interesgarria zen frankistentzat, Bizkaiko industria-ekoizpena eta Asturiasko mineral baliabideak zirela eta. Bestetik, bertako errepublikanoak politikoki banatuak eta txarto hornituak ziren. Hori zela eta, Francok Madrilgo frontean zuen armadak defentsa posizioa hartzea eta zituen baliabide erabilgarri guztiak iparraldera eramatea erabaki zuen[4]. Haiekin batera, italiarren eta alemaniarren osteak eta armak ere bidali zituen. Euskal gudarosteek gogor egin zuten borroka, baina soldadu frankistek eta karlistek askoz ere arma egokiagoak zituzten, eta nahi adina gainera. Hala, armen aldetik zegoen alde ikaragarriak garaipena eman zien errebelatuei.

Errepublikako buruzagiek Brunete eta Teruelgo erasoak jo zituzten, eta hasieran arrakasta handia izan bazuten ere, atzera egin behar izan zuten berehala. Francoren hurrengo helburua Mediterraneoa izan zen. Francoren gudarosteen erasoak bitan banatu zuen errepublikaren lurraldea, eta Katalunia eta Valentzia bereizirik geratu ziren. Alderdi hartan Franco egiten ari zen presioa lasaitzearren, 1938an Rojo jeneral errepublikazaleak erasoaldi gogor bati ekin zion Ebroko frontean. Ebroko guduak hiru hilabete eta erdi iraun zuen eta bi alderdietako soldadu asko hil ziren. 1938ko azaroan gauzak lehenean zeuden, errepublikarrek erasoaldia egin aurretik zeuden bezalaxe alegia. Orobat, 1938ko bukaera aldean buruzagi errepublikanoek beste eraso bat jo zuten Extremaduran, baina hark ere ez zuen ondorio aipagarririk ekarri. Hala, errepublikar armada indarrak ahituta geratzen ari zen, eta horrek bidea erraztu zien Francoren gudarosteei Katalunia hartzeko. Aldi berean, Municheko Konferentzian Frantziak eta Ingalaterrak amore eman zioten Hitler-i, eta Francoren garaipena onartu zuten, isilean izan bazen ere.

1939ko martxoan Casado koronelak estatu kolpea eman zuen Negrínen errepublikar gobernuaren kontra. Hark beste gerra berri bat piztu zuen lehengoaren barruan, eta errepublikaren eta gerraren amaiera ekarri zuen. Martxoaren 28an Francoren armada Madrilen sartu zen eta apirilaren 1ean Francok bukatutzat eman zuen gerra

Gerrako taktikak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako armadak ez zuen parte hartu Europako Lehen Gerra Handian. Zuen esperientzia guztia Marokon izandako gerretatik zetorkion, eta hango etsaiak gaizki armatuta zeuden eta gerrako taktikarik ez zuten ezagutzen. Hala, soldaduek oldeka erasotzen zioten etsaiari, usadio zaharraren arabera. Tankeak eta gerrako blindatuak oinezko gudarosteen laguntza gisa erabiltzen zituzten, horien abantailak nola baliatu jakin gabe. Bigarren Mundu Gerran gertatu zenari aurrea hartuz, hegazkinak erabili ziren eraso guztietan. Alemaniarren eta italiarren laguntza funtsezkoa izan zen horretan, eta airean errebelatuek izan zuten nagusitasuna gerraren hasiera hasieratik. Sobietar Batasunak errepublikari bidali zizkion hegazkinak hobeak ziren berez, baina gutxi batzuk baino ez ziren iritsi.

Zapalkuntza eta izua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bi aldeetan izan zen zapalkuntza, baina 1936ko udakoa bereziki gogorra izan zen. Bi eragile nagusik piztu zuten matxinadaren sua; batetik arrazoi politikoak zeuden eta bestetik mendeku hartu nahia. Errepublikaren aurka matxinatu ziren errebelatuek eman zioten hasiera errepresioari. Aurreneko egunetan matxinadarekin bat etorri ez ziren jeneralak eta gobernadore zibilak hil zituzten. Ondoren herriko jendea hiltzen hasi ziren: eskola maisuak, langileak, errepublikazaleak, abertzale nazionalistak, etab. Bereziki gogorra eta odoltsua izan zen errepresioa Badajozen, 4.000 preso inguru hil baitzituzten han, zibilak gehienak. Errepublikaren aldetik alderdi politikoek eta sindikatuek eragin zuten zapalkuntza, eta estatua ez zen gai izan hura kontrolatzeko. Aristokraziak, aginpide ekonomikoa bere esku zuen burgesiak eta Fronte Popularreko kide ez ziren militarrek eta politikoek pairatu zuten, batik bat. Apaizen eta Elizaren aurkako zapalkuntza ere izan zen: 283 moja, 6.549 apaiz eta fraide eta 12 apezpiku hil zituzten.

Gerraren ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerraren ondorioz 300.000 pertsona inguru hil ziren. Gerra bukatu zenean, 270.000 preso zeuden kartzeletan, kontzentrazio esparruetan gatibu zeudenak kontatu gabe. Horrez gainera, 300.000 pertsona erbesteratu ziren zapalkuntzari iheska. Gerra irabazi zuen erregimen frankistak 30.000 pertsona inguru hil zituen 1939. eta 1950. urteen artean, eta zapalkuntza politiko arrunt gogorra ezarri zuen. Pentsamendua eta ideologia zapaltzeko Eliza Katolikoaren laguntza izan zuen.

Gerra Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gabiriako gudariak Gernikako arbolaren aurrean. 1936ko urria.
Sakontzeko, irakurri: «Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian»

Gerra Zibila Euskal Herrian ere izan zen 1936 eta 1937 urteen artean. Bertan, Espainian eztabaidan zeuden printzipio sozio-ekonomikoei eta ideologikoei gehitu behar zaio abertzaletasunaren inguruko eztabaida.

Estatu kolpea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uztailaren 19an Emilio Mola matxinatu zen Iruñean eta aginpideaz jabetu zen karlisten laguntzarekin. Nafarroan ezkerrak zapalkuntza guztiz gogorra nozitu zuen (2.500 hildako), eta berehala isilarazi zuten. Araban militarren matxinadak oso erresistentzia gutxi izan zuen; hala ere, ezkerrak oso zapalkuntza gogorra pairatu zuen han ere. Gipuzkoan uztailaren 21ean oldartu ziren militar errebelatuak, baina Donostiako kaleetan egun gutxi batzuetan borrokan aritu ondoren, errepublikako soldaduek menderatu zituzten. Aginpidea, ordea, askoren artean banatua geratu zen, alderdi politikoen eta sindikatuen mende zeuden junta armatuek bakoitzak bere gudarostea baitzuten; junta edo batzar bakoitzak barruti jakin bat zuen bere esku, baina ez zuten koordinaziorik beren artean. Bizkaian ez zen matxinadarik izan, armadako eta poliziako buruzagi gehienek errepublikaren alde iraun baitzuten leial, eta matxinatuen aldeko ofizialak garaiz atxilotu baitzituzten

Bilakaera politikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1936ko urriaren eta uztailaren artean alderdi eta sindikatu ezkertiarren esku egon zen batez ere gerra Gipuzkoan eta Bizkaian, eta politikan ere haiek izan zuten benetako indarra. 1936ko urriaren 7tik aurrera, ordea, euskal gobernu autonomoa eratu zen, Jose Antonio Agirre abertzalea buru zela. Egun hartatik aurrera euskal nazionalismoak bere gain hartu zituen gerraren eta politikaren erantzukizun guztiak gobernu berriaren esku zeuden lurraldeetan. Eusko Gobernuak hornidura ziurtatu zuen, ordena mantendu zuen herrian, euskara bultzatu zuen, medikuntza fakultate bat sortu zuen. Ez zituen enpresak eta bankuak nazionalizatu. Itsas merkataritza eta janarien banaketa, ordea, bere gain hartu zituen. Elizak zabalik egon ziren eta 1937ko aste santuko elizkizunak gorabeherarik gabe egin ziren. Eusko Gobernuak armada bat antolatu zuen, Eusko Gudarostea, 1936ko azaroan 40.000 gudari bildu zituena. Itsas armada, Eusko Itsas Gudarostea, ere eratu zuen. Euskal gudarien osteek Gasteiz eta Legutiotik barrena Mirandaren kontrako erasoaldian parte hartu zuten.

Errebelatuen alderdian berriz sistema militarista eta diktadura ezarri zen. Alderdi politiko eta sindikatu guztiak debekatuak izan ziren eta ezkertiarrak eta sindikalistak kartzelan sartu eta asko fusilatuta hil zituzten. Dena den, herriaren parte handi batek onartu eta laguntza eman zion Francoren sistema berri hari, eta asko izan ziren errekete delakoekin bere borondatez joan zirenak.

Ekintza militarren nondik norakoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Gipuzkoako kanpaina», «Legutioko gudua», «Durangoko bonbardaketa», «Intxortetako gudua», «Gernikako bonbardaketa» eta «Bilboko gudua»

Gipuzkoako kanpainaren hasieran, Emilio Mola jeneralak, Espainiako Gobernuari Frantziatik zetorkion laguntza eteteko, Irun konkistatzea zuen helburu, eta baita Donostian setiaturik zeuden matxinatuei laguntzea. Baina kanpaina desbideratu egin behar izan zuen errepublikazaleek Endarlatsako zubia bota zutenean. Gipuzkoan miliziano errepublikanoek Nafarroatik sartutako erreketeen kontra egin zuten borroka. Oso gizon gutxik parte hartu zuten ekinaldi hartan eta arma sotilak erabili zituzten bi alderdietan. Erreketeen beste oste batzuek, matxinatuen armadako ofizialak buru zituztela, Oria ibaiari jarraituz sarturik, Beasain (uztailaren 25ean) eta Tolosa (abuztuaren 11) hartu zituzten. Nazionalak ez ziren, hala ere, garaiz iritsi Donostiako matxinadari laguntza emateko, Oiartzundik Irunerainoko bidea oso makal eta neke handiz egin baitzuten, milizianoek gogor egin zietelako aurre. Irailaren 5ean erori zen Irun, borroka latz baten ondoren (Irungo gudua, abuztuaren 19tik irailaren 4era iraun zuena)[5]; irailaren 13an Donostia, eta irailaren bukaerako Gipuzkoa osoa zegoen matxinatuen esku.

Borroka gogorren ondoren, Gipuzkoaren eta Bizkaiaren arteko mugan eutsi zieten errebelatuei gudaroste errepublikarrek eta nazionalistek arma txekiarrei esker. 1936ko azaroaren 30ean euskal gudarosteek erasoaldi bati ekin zioten Legution, Araban. Atzera egin behar izan zuten, ordea, eguraldi txarraren erruz batetik eta euskal osteak zailduak ez zeudelako eta buruzagien artean koordinaziorik egon ez zelako bestetik. Azkenik, 1937ko martxoaren 31n Mola eta Franco jeneralen soldaduek erasoari ekin zioten Bizkaian. Matxinatuen armada oso indartua zegoen italiar soldaduekin eta alemaniar Kondor Legioa izeneko osteekin. Alemaniarrek, batez ere, artilleria eta gerrako hegazkinak ekarri zituzten eta horiek funtsezko armak gertatu ziren gerra irabazteko, euskal armadak ez baitzuen batere. Taktika ere, berria erabili zuten matxinatuek: aurrena hegazkinek bonbardatzen zituzten etsaiaren lerroak, ondoren artilleria bidaltzen zuten eta haren atzetik oinezko soldaduak, infanteria. Aldi berean, airez ere izua eragin zuten herritarren artean; hala, Durango eta Gernika bonbardatu zuten, eta 2.000 herritar inguru hil ziren bonbardaketa haietan.

Francoren osteak 1937ko ekainaren 19an sartu ziren Bilbon. Santanderrerako errepidea ihesean zihoan jendez bete zen eta hegazkin frankistek tiro egin zioten jende multzo hari. Gudaroste nazionalistak, berriz, errenditu ziren Santanderren (Santoñako hitzarmena). Hala ere, euskal ezkertiarren gudarosteek borrokan segi zuten Asturiasen, harik eta probintzia hura urrian erori zen arte.

Gerraren eragina Euskal Herriko iparraldean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerraren hasieratik bertatik, iparraldeko apaizgoa, politikariak eta herriaren gehiena Agirreren aurka jarri ziren eta matxinatuen alde. Komunikabide gehienek, baita euskaraz argitaratzen zuen Eskualduna egunkariak ere, Francoren erregimenaren bertuteak goraipatzen zituzten aho batez. Baionako Sud-Ouest izan zen errepublikaren alde egin zuen egunkari bakarra. Hala, iparraldean, oro har, oso harrera txarra egin zieten gerratik iheska muga igarotzen zutenei. Agintariek ere neurri zorrotzak hartu zituzten hegoaldeko erbesteratuen kontra: 1937ko urriaren 1ean erabaki zuten 1936ko uztailaren 18az geroztik Espainiatik etorritako guztiak mugaz bestaldera bidaltzea berriro, etxeetan edo elkarte baten babesean zeudenak edota erietxean gaixo zeudenak izan ezik.

Kronologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1936[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1937[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Gerra Zibileko azken guda-agiria, Francok izenpetua (1939-04-01).

1938[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1939[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Tereixa CONSTENLA: «España masacrada», El País, 2011-03-27.
  2. Toribio Etxebarria, "Viaje por el país de los recuerdos" (1968) ISBN 84-7173-54-1
  3. 1936ko Espainiar Hauteskunde Orokorretako emaitzak Guerracivil.sabanet.es
  4. Hugh Thomas, "The Spanish Civil War", (2001)
  5. Pedro BARRUSO: La Guerra Civil en Gipuzkoa Gipuzkoa1936.com

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Espainiako Gerra Zibila Aldatu lotura Wikidatan