Munich
|
Munich |
|||
|---|---|---|---|
 Bavaria |
|||
 |
|||
|
|||
| Izen ofiziala | München | ||
| Herrialdea Estatua Eskualdea |
 Alemania BavariaBavaria Garaia |
||
| Alkatea | Christian Ude (SPD) | ||
| Herritarra | munichar | ||
| Koordenatuak | 48°08′0″N 11°34′E / 48.13333°N 11.567°EKoordenatuak: 48°08′0″N 11°34′E / 48.13333°N 11.567°EInvalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function | ||
  Munich
|
|||
| Eremua | 310,43 km2 | ||
| Garaiera | 519 m | ||
| Posta kodea | 80000–81929 |
||
| Biztanleria | 1.296.150 bizt. (2006) | ||
| Dentsitatea | 4.175,34 bizt./km² | ||
| Sorrera | 1158 | ||
| Matrikula | M | ||
| http://www.muenchen.de | |||
Munich[1] (München alemanez, eta Minga bavarieraz) Alemaniako Bavaria estatuko hiriburua da. Biztanlegoari dagokionez, Alemaniako hirugarren hiria da, Berlin eta Hamburgoren ostean.
2009ko ikerketa baten arabera, Munich da Alemanian bizi-kalitaterik onena eskaintzen duen hiria[2].
Eduki-taula |
Etimologia[aldatu]
XI mendean monje beneditarrak etorri ziren inguru hauetara. Hiriaren izena Munichen hitzetik dator zeinak "monjeak" esan nahi duen.
Geografia[aldatu]
Isar ibaiak zeharkatzen du hiria 13,7 kilometrotan zehar. Ibaiak baditu hainbat uharte, hala nola Museumsinsel (Museoen uhartea) eta Praterinsel. Munich inguratu badaude hainbat laku ere; Ammersee, Wörthsee eta Starnberger See, batzuk aipatzearren.
Historia[aldatu]
Esan bezala aurrez monje beneditarrak bazeuden ere, 1158koa da hiriari egindako lehendabiziko aipamena. Urte hartan Saxonia eta Bavariako Dukea zen Henrike III.a Lehoiak (Heinrich der Löwe) Isar ibaia zeharkatzeko zubia eraiki zuen bertan. Gatzaren ibilbidean zegoenez azkar hasi zen aberasten hiria. 1175ean Munich hiribildu bihurtu zen.
1240an Habsburgotarra zen Enrike III.ak Bavaria galdu eta Otto II.a Wittelsbach (Otto II der Erlauchte) nagusitu zen Bavaria osoaz. Wittelsbach etxeak aginduko zuen ordutik eta 1918 arte lurralde guztian. Otto II.ak Bavaria bitan banatu zuen eta Munich bihurtu zen Goi Bavariako hiriburu. 1314ean Luis IV.a Bavariakoa Alemaniako errege eta 1328an Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore bihurtu zen eta Munich hiri garrantzitsu bilakatzen hasi zen.
Bilakaera handia bazen ere 1349an iritsi zen izurri beltza eta 150 urte behar izan ziren gaitza erabat desagertarazteko. Ordukoa da Schäfflertanz (upelarien dantza), izurria ez itzultzeko zazpi urtean behin egiten zena eta gaur egun Marienplatzeko erlojuan panpinek egiten dutena.
1506an Bavaria biak elkartu zirenean Munich bihurtu zen Estatu osoaren hiriburu. XIX mendearen hasieran Napoleonek Rhineko Konfederazioan sartu zuen eta bere inperioa erortzean Konfederazio Germanikoan sarturik gelditu zen Bavaria. 1871ean Alemaniako Inperioan barneratu zen. Mende honetan Munichen eraikuntza asko jaso ziren, gaur egun hiriari halako sona ematen diotenak. Italiar estiloko etorbide zabalak ere egin ziren.
Lehen Mundu Gerra oso gogorra izan zen Munichen. Aliatuek janaria eta erregaiak blokeatu zituzten eta gosea ikaragarria izan zen. Hori gutxi balitz frantziarrek hiria bonbakatu zuten. Versaillesko Itunak Alemaniari ezarritako baldintza gogorrak zirela eta, Langileen Alderdi Nazionalsozialista Alemaniarra berehala sortu zen eta 1923an Municheko Putscha izenaz ezagutzen den estatu-kolpe saiakera izan zen, Adolf Hitlerrek gidatu zuena. Bigarren Mundu Gerran 71 bonbaketa izan zituen hiriak, 1945ean aliatuek okupatu zuten arte. Munich erabat kaltetua gelditu zen.
1972an Munichek 1972ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituen. Joko hauetako gauzarik aipagarriena ordea palestinar komando batek israeldar jokalarien aurka eginiko atentatua izan zen. 17 pertsona hil ziren orduan.
Klima[aldatu]
| Datu klimatikoak (Munich) | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hilabetea | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 17.2 | 21.1 | 23.3 | 26.6 | 30.0 | 33.8 | 36.1 | 35.0 | 30.0 | 26.1 | 18.8 | 20.5 | 36.1 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 1.1 | 3.5 | 8.4 | 13.3 | 18.0 | 21.4 | 23.8 | 22.9 | 19.4 | 13.6 | 6.5 | 2.3 | 12.81 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -2.2 | -0.4 | 3.4 | 7.6 | 12.2 | 15.4 | 17.3 | 16.6 | 13.4 | 8.2 | 2.8 | -0.9 | 7.78 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa(°C) | -26.6 | -22.7 | -15.5 | -6.1 | -2.7 | -2.7 | 3.8 | 3.8 | 0 | -6.1 | -14.4 | -21.1 | -26.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -5.0 | -3.7 | 0.4 | 2.9 | 7.1 | 10.4 | 12.0 | 11.7 | 8.8 | 4.5 | 0.2 | -3.5 | 3.82 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 54.0 | 45.2 | 60.1 | 69.9 | 93.4 | 123.6 | 117.6 | 114.5 | 90.3 | 69.4 | 71.0 | 58.4 | 967.4 |
| Euri egunak (≥ 1 mm) | 10.0 | 8.6 | 10.5 | 10.9 | 11.6 | 13.8 | 12.0 | 11.4 | 9.6 | 9.1 | 10.7 | 11.2 | 129.4 |
| Eguzki orduak | 61 | 84 | 128 | 157 | 199 | 209 | 237 | 213 | 173 | 129 | 69 | 49 | 1708 |
| Hezetasuna (%) | 80 | 74 | 62 | 57 | 55 | 58 | 55 | 55 | 61 | 71 | 80 | 81 | 65.75 |
| Iturria: http://worldweather.wmo.int/016/c00058.htm World Meteorological Organisation | |||||||||||||
Banaketa administratiboa[aldatu]
- 1.Altstadt-Lehe
- 2.Ludwigsvorstadt-Isarvorstadt
- 3.Maxvorstadt
- 4.Schwabing-West
- 5.Au-Haidhausen
- 6.Sendling
- 7.Sendling-Westpark
- 8.Schwanthalerhöhe
- 9.Neuhausen-Nymphenburg
- 10.Moosach
- 11.Milbertshofen-Am Hart
- 12.Schwabing-Freimann
- 13.Bogenhausen
- 14.Berg am Laim
- 15.Trudering-Riem
- 16.Ramersdorf-Perlach
- 17.Obergiesing
- 18.Untergiesing-Harlaching
- 19.Fürstenried-Solln
- 20.Hadern
- 21.Pasing-Obermenzing
- 22.Aubing
- 23.Allach-Untermenzing
- 24.Feldmoching-Hasenbergl
- 25.Laim
Ondasun nabarmenak[aldatu]
- Udaletxe Berria (Neues Rathaus): 1908an estilo neogotikoan eraikia. Marienplatz plazaren erdian dago eta karilloi famatua dauka.
- Munichko katedrala (Munich Frauenkirche): 1494ean eraikitako katedrale gotikoa.
- Hofbräuhaus: Municheko garagardotegi famatuena, 1589an sortua.
- Viktualienmarkt: Municheko merkatua da.
- Residenz: Municheko Errege Jauregia da. Eraikinik zaharrenak 1358an jaso ziren.
- Nymphenburg jauregia: Bavariako dukeen udako egoitza izan zen jauregi barrokoa.
Musika[aldatu]
- Aretoak: Staatstheater am Gärtnerplatz.
- Orkestrak: Bayerischer Rundfunk eta Munchner Philharmoniker
- Musikagileak: Carl Orff (1895-1982).
Jaialdiak[aldatu]
Munich mundu osoan famatu bihurtu duena Oktoberfest garagardo jaialdia da. 1810. urtetik aurrera ospatzen da.
Kirolak[aldatu]
- FC Bayern Munich futbol taldea da nagusi. Bigarren futbol talde bat ere badago, TSV 1860 München, baina gaur egun bigarren mailan ari da.
Munichtar famatuak[aldatu]
- Sissi (1837-1898), Austriako enperadorearen emaztea eta Hungariako erregina
- Eduard Buchner (1860–1917), Kimikako Nobel Sariduna (1907)
- Richard Strauss (1864-1949), musikagilea
- Carl Orff (1895-1992), musikagilea
- Wassily Leontief (1905-1999), Ekonomiako Nobel Sariduna (1973)
- Feodor Felix Konrad Lynen (1911-1979), Medikuntzako Nobel Sariduna (1964)
- Ernst Otto Fischer (1918-2007), Kimikako Nobel Sariduna (1973)
- Rudolf Mössbauer (1927- ), Fisikako Nobel Sariduna (1961)
- Arno Allan Penzias (1933- ), Fisikako Nobel Sariduna (1978)
- Michael Haneke (1942- ), zinegilea
- Franz Beckenbauer (1945- ), futbolaria
- Lou Bega (1975- ), musikaria
Hiri senidetuak[aldatu]
Munich ondorengo hiriekin senidetuta dago:
Ikus, gainera[aldatu]
Erreferentziak[aldatu]
- ↑ Euskaltzaindia, 157. araua: Europako hiriak, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0157.pdf.
- ↑ Ongi bizitzeko: Dusseldoft, Frankfurt eta Munich
- ↑ Edinburgh - Twin and Partner Cities, © 2008 The City of Edinburgh Council, City Chambers, High Street, Edinburgh, EH1 1YJ Scotland, http://www.edinburgh.gov.uk/internet/city_living/CEC_twin_and_partner_cities. Noiz kontsultatua: 21 December 2008.
Kanpo loturak[aldatu]
- (Alemanez) Munich-eko webgune ofiziala
- (Alemanez) FC Bayern-en webgunea
- (Ingelesez) Munich City Panoramas
.svg){kind=small} |
Bavaria estatuko hiriak | |
|---|---|---|
|
|
||
 |
Alemaniako estatu hiriburuak | |
|---|---|---|
|
Estatu hibiburuak: |
||
