Aragoiera

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Aragoiera
aragonés
Non mintzatzen den: Espainia 
Eskualdea: Aragoi (Huescako Pirinioetako bailara batzuetan)
Hiztunak: ~12.000 
Rankina: Ez 100 mintzatuenen artean
Hizkuntza familia: Indoeuroparra
 Italikoa
  Erromantzea
   Mendebaldekoa
    Pirinioar-mozarabiarra
     Pirinioarra
      Aragoiera 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: Aragoiko berezko hizkuntza[2]
Erakunde araugilea: Proposamen desberdinak
2010eko otsailetik Academia de l'Aragonések proposamen berria plazaratu du[1]
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: an
ISO 639-2: arg
ISO 639-3: arg

 

Bariedaz lingüisticas d'Aragón.png
Aragoieraren hizkerak urdinez (arrosa argiz aragoiera eta katalanaren arteko trantsiziozko mintzaira den benasquera).
 

Aragoiera (aragonés edo luenga aragonesa) Aragoiko (Espainia) Piriniotako zati batzuetan mintzatzen den erromantze hizkuntza da. Erdi Aroko hizkuntza gisa nafar-aragoiera izenarekin da ezaguna mundu akademikoan.

Egile batzuk VIII. mendearen inguruan latinetik jaio zela kalkulatzen dute[erreferentzia behar]. Historikoki, euskararen eragina jaso zuen hastapenetan, bai eta ondoko katalanarena, okzitanierarena eta gaztelaniarena ere, azkenekoa eragile nagusia izanik.

2009ko azarotik, aragoiera eta katalana babesteko asmoz, Aragoiko hizkuntzak erabili, babestu eta bultzatzeko legea onartu zuen Aragoiko gobernuak. Lege horrek ez du aragoieraren koofizialtasunik jasotzen, baina hizkuntzaren lurraldean eskubide batzuk onartzen ditu[2].

Idaztarauari dagokionez, eztabaida izan da, bi idaztarau erabiliz: 1987ko Uescako arauak[3] (Consello d'a Fabla Aragonesak bultzatua), batetik, eta 2004tik Sociedat de Lingüística Aragonesak defendatutakoa[4] (Grafía SLA deitua), bestetik. 2010eko otsailean banaketarekin bukatzea xede zuen Academia de l'Aragonések Behin-behineko proposamen ortografikoa kaleratu zuen[5].

Hiztunen geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

10.000 hiztun aragoieradun inguru dago, Huescako hurrengo lekuetan bizi direnak batik bat: Graus, Monzón, Balbastro, Fonz, Hecho, Estadiella, Benás, Samianigo, Chaca, Plan, Ansó, Ayerbe, Broto eta Lo Grau.

Dialektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Aragoieraren dialektoak»

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Linguistic map Southwestern Europe.gif

X. mendekoa da aragoierazko lehen testu ezaguna, Glosas Emilianenses delakoak. XII. eta XIII. mendeetan lekukotza idatziak ugaritu ziren, eta XIV.enean lehen idazle azpimarratzekoa bizi izan zen, Juan Fernandez de Heredia alegia.

XVII. mendean Ana Abarca de Bolea lekaimeak testu batzuk utzi zituen, baina XX. mende arte ez dute hiztunek eduki hainbeste aukera euren hizkuntzaz irakurtzeko. 1977an Francho Nagorek lehen gramatika liburua kaleratu zuen, bai eta zenbait fikziozko liburu idatzi ere.

2005ean abiatu zuten "Chuntos por l'aragonés" izeneko egitasmoa, hizkuntza batua lortzeko helburuarekin eta hainbat elkarte eta hiritarrek sostengatua. Horren emaitza Academia de l'Aragonés erakunde araugilearen sorrera izan zen, urte bat geroago.

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Aragoierazko literatura»

Egile klasikoen artean Juan Fernandez de Heredia azpimarratzekoa da. Idazle garaikideen artean, bestela, Chuse Inazio Nabarro, Francho Nagore, Nieus Luzía Dueso, Chusé María Satué edo Ana Tena ezagunenetarikoak dira.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"Mallacan", "Biella Nuei", "Prau", "Lurte" eta "La Orquestina del Fabirol" taldeak, bakoitza bere estiloan, aipagarriak ditugu.

Elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oinarrizko esamoldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Buen día/Buen diya – Egun on
  • Buena tardi – Arratsalde on
  • Buena nueit – Gabon
  • Muitas gracias – Eskerrik asko
  • Adiós!/Vaiga bueno!/Au! – Agur
  • Por favor/Per favor – Mesedez
  • Biemplegato – Ongi etorri
  • No repleco/No acato/No entiendo – Ez dut ulertzen
  • Lun(e)s – Astelehena
  • Martes – Asteartea
  • Miércols – Asteazkena
  • Chueves – Osteguna
  • Viernes – Ostirala
  • Sabato – Larunbata
  • Domingo – Igandea

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Aragoieraz) Academia de l'Aragonés. Ortografia berria erabakitzeko prozedimendua
  2. a b (Gaztelaniaz) "10/2009 Legea, abenduaren 22koa, Aragoiko berezko hizkuntzak erabili, babestu eta bultzatzeko. Aragoiko Boletin Ofiziala, 252. zkia., 2009ko abenduaren 30a"
  3. (Aragoieraz) Normas graficas d l'aragonés, Aragoieraren Normalizaziorako I. Kongresua, Huesca, 1987.
  4. (Gaztelaniaz)De Lingva Aragonensi aldizkarirako ortografiari buruzko oharrak, Sociedat de Lingüística Aragonesa, 2006.
  5. (Aragoieraz) Propuesta Ortografica Provisional de l'Academia de l'Aragonés, 2010eko otsaila

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Aragoiera Aldatu lotura Wikidatan
Wikipedia
Hizkuntza honek bere Wikipedia du.
Bisita ezazu.