Aragoiera

Wikipedia(e)tik

Aragoiera Aragonés
Non mintzatzen den:	Espainia
Eskualdea:	Aragoi
Guztira hiztunak:	12.000
Rankina:	Ez 100 mintzatuenen artean
Hizkuntza familia:	Indoeuroparra Italikoa Erromanikoa Mendebaldeko italikoa Pirinioar-mozarabiarra Pirinioarra Aragoiera
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofiziala:	-
Araugilea:	Academia de l'Aragonés
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	`an`
ISO 639-2:	`arg`
ISO/FDIS 639-3:	`arg`
Oharra: baliteke orri honek NAF fonetika ikurrak edukitzea Unicoden.

Aragoiera (Aragonés, Fabla edo Luenga Aragonesa) Aragoiko (Espainia) Piriniotako zati batzuetan mintzatzen den hizkuntza gutxitua da.

Hizkuntz erromanikoa da, eta egile batzuk VIII. mendearen inguruan Latinetik jaio zela kalkulatzen dute. Historikoki, euskararen eragina jaso zuen hastapenetan, bai eta ondoko katalanarena, okzitanierarena eta gaztelaniarena ere, azkenekoa eragile nagusia izanik.

Estatus ofiziala ez dauka, katalanak Aragoiko ipar-ekialdeko eskualdeetan ez daukan bezala.

[aldatu] Hiztunen geografia

10.000 hiztun aragoieradun inguru dago, Huescako hurrengo lekuetan bizi direnak batik bat: Graus, Monzón, Balbastro, Fonz, Hecho, Estadiella, Benás, Samianigo, Chaca, Plan, Ansó, Ayerbe, Broto eta Lo Grau.

Aragoieraren hizkerak urdinez (arrosa argiz aragoiera eta katalanaren arteko trantsiziozko mintzaira den benasquera).

[aldatu] Dialektoak

Mendebaldeko aragoiera edo Aragonés Ozidental: Bost aldaerarekin Ansotano (Ansoko ibarra), Cheso (Hechoko ibarra), Aragüesino (Aragues eta Chasa), Aisino (Aisa) eta Chaqués (Chaca).

Erdialdekoa edo Zentral: Alto Gallego eta Sobrarbeko (Bielsa) eskualdeetan.

Hegoaldekoa, Meridional edo Semontanés: Semontano eta Ayerben.

Ekialdekoa edo Oriental: Ribagorza eta Sobrarbeko (Chistauko ibarra eta A Fueba) eskualdeetan.

[aldatu] Historia

X. mendekoa da aragoierazko lehen testu ezaguna, Glosas Emilianenses delakoak. XII. eta XIII. mendeetan lekukotza idatziak ugaritu ziren, eta XIV.enean lehen idazle azpimarratzekoa bizi izan zen, Juan Fernandez de Heredia alegia.

XVII. mendean Ana Abarca de Bolea lekaimeak testu batzuk utzi zituen, baina XX. mende arte ez dute hiztunek eduki hainbeste aukera euren hizkuntzaz irakurtzeko. 1977an Francho Nagorek lehen gramatika liburua kaleratu zuen, bai eta zenbait fikziozko liburu idatzi ere.

2005ean abiatu zuten "Chuntos por l'aragonés" izeneko egitasmoa, hizkuntza batua lortzeko helburuarekin eta hainbat elkarte eta hiritarrek sostengatua. Horren emaitza Academia de l'Aragonés erakunde araugilearen sorrera izan zen, urte bat geroago.

[aldatu] Literatura

Sakontzeko, irakurri: Aragoierazko literatura

Egile klasikoen artean Juan Fernandez de Heredia azpimarratzekoa da. Idazle garaikideen artean, bestela, Chuse Inazio Nabarro, Francho Nagore, Nieus Luzía Dueso, Chusé María Satué edo Ana Tena ezagunenetarikoak dira.

[aldatu] Musika

"Mallacan" taldea.
"Orquestina del Fabirol" taldea.

[aldatu] Elkarteak

Consello d'a Fabla Aragonesa: 1976an jaiotako Kultur Erakundearen webgunea. Francho Nagore ezaguna bertako Consello Asesor azpitaldearen presidentea da.
Ligallo de Fablans de l'Aragonés: 1982an sortutako Kultur Erakundea.
Sociedat de Lingüística Aragonesa: 2004an abiatutako Kultur Erakundea. Xavier Tomás Arias bertako idazkaria da.
Academia de l'Aragonés: 2006an sortua.

[aldatu] Hedabideak

"Portal de l'aragonés": Direktorio digital gaurkotua eta zabala erakunde, argitalpen eta hedabideei buruzkoa.
"Llengües Vives": Europako hego-mendebaleko hizkuntza gutxituei buruzko buletina, Bartzelonatik koordinatua, aragoieraren gaurkotasuna ere jorratzen duena.