Galiziera

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

 

Galiziera edo galegoa
Galego
Ahoskera: NAF: /ɡaˈleɡo/
Non mintzatzen den: Espainia 
Eskualdea: Galizia, Bierzo eta As Portelas (Gaztela eta Leon), Eo-Navia (Asturias), Jalimako bailara (Extremadura) (eztabaidatua)
Hiztunak: 3 milioi
Hizkuntza familia: Indoeuroparra
 Erromantzea
  Mendebaldeko italikoa
   Galo-iberiarra
    Ibero-erromantzea
     Galaiko-portugesa
      Galiziera edo galegoa 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: Galizia
Erakunde araugilea: Real Academia Galega
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: gl
ISO 639-2: glg
ISO 639-3: glg

 

Galiziera edo galegoa[1] hizkuntza erromantzea da. Galizian (Espainia) hitz egiten da eta bertan izaera koofiziala du gaztelaniarekin batera. Halaber, Asturiaseko mendebaldean (asturieraren eragin handiarekin, besteren artean eonaviera deituz) eta Gaztela eta Leongo erkidegoko Bierzo (Leon) eta As Portelas/Las Portillas (Zamora) eskualdeetan ere hitz egiten da, estatus koofizialik izan gabe. Horrekin batera, Extremadurako Jalimako bailarako (Caceres) hiru herritan hitz egiten den mintzaira (Extremadurako fala) galizieratzat jotzen dute hizkuntzalari batzuek.

Hiru milioi lagun inguruk hitz egiten dute galiziera.

Portugesarekin batera, sistema linguistiko bakarra osatzen du, galego-portugesa, bi hizkuntza hauen arteko antzekotasunak handiak izanik. Zentzu horretan, zenbait autorerentzat Portugal iparraldean mintzatzen dena ere galizieratzat jo beharko litzateke[2].

Zenbait sektorek (erreintegrazionista edo lusista deituak) galizierarentzako beste idaztarau bat proposatzen dute, portugesetik gertuago dagoena. Sektore hauek Associaçom Galega da Língua elkartean biltzen dira batik bat.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galizieraren hiru hizkuntza multzoak.

Hizkuntza multzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galizieraren aldaerak.

Real Academia Galega (RAG) eta Instituto da Lingua Galega (ILG) erakundeek zehaztutako galizieraren banaketa dialektologikoaren arabera, hiru hizkuntza multzo bereiz daitezke galizieraren barruan, eta bakoitzak bere berezitasuhnak ditu. Mendebaldeko multzoak Rias Baixas barne hartzen du eta Santiago Compostelakoara iristen da. Erdiko multzoa Galiziako lurraldearen zatirik handienean hedatzen da. Ekialdeko multzoak, berriz, Galiziako ekialdeko eskualdeak eta Asturiasko (Eo-Navia), Leongo (Bierzoko herri batzuk) eta Zamorako (As Portelas/Las Portillas) lurralde mugakideak biltzen ditu.

Multzo hauen arteko desberdintasunik nabarmenetakoa -n bukaera duten hitzekin plurala sortzeko modua da. Banatzen dituzten isoglosak cans/cas dira (ekialdeko eta erdiko multzoetan, hurrenez hurren) eta cas/cais (erdiko eta mendebaldeko multzoak, hurrenez hurren ere bai).

Lindley Cintra filologo portugaldarrak galizieraren dialektoak galiziar-portugaldar diasistemaren parte gisa ikertu zituen. Portugalen egile erreferentziala den honek galiziera bi zonaldetan banatu zuen: mendebaldekoa, non gheada (/g/ fonemaren aspirazioa, ingelesaren antzeko /h/ aspiratu bihurtuz) ematen den, eta ekialdekoa, non fenomeno hori ez den gertatzen.

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galescola izeneko eskolak 2007-08 ikasturtean abiatu zituzten, 0 eta 3 urte arteko haurrei begira eta Galiziako Xuntak sustatuta (PSG eta BNG).

Egoera soziolinguistikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galiziako Estatistika Institutuaren arabera, galiziera jatorrizko hizkuntza gisa duten galiziarren portzentaia, biztanleria eta etxebizitza erroldak kontuan hartuz.

Galizian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galizieraren erabilera (2001)
Osotara Beti Batzuetan Inoiz ez
Osotara 2.587.407 1.470.836  %56’84 783.780  %30’29 332.791  %12’86
5 urtetik 9ra 101.840 38.329  %37’63 48.651  %47’77 14.860  %14’50
10 urtetik 14ra 122.747 50.891  %41’46 60.430  %49’23 11.426  %9’30
15 urtetik 19ra 156.950 69.760  %44’44 66.343  %42’27 20.847  %13’28
20 urtetik 24ra 207.341 95.008  %45’82 77.044  %37’15 35.289  %17’01
25 urtetik 29ra 213.402 96.059  % 45’01 79.586  %37’29 37.757  %17’69
30 urtetik 34ra 201.392 94.785  %47’06 72.506  %36’00 34.101  %16’93
35 urtetik 39ra 193.342 96.992  %50’16 65.641  %33’95 30.709  %15’88
40 urtetik 44ra 191.180 104.074  %54’43 60.615  %31’70 26.491  %13’85
45 urtetik 49ra 174.056 100.166  %57’54 51.965  %29’85 21.925  %12’59
50 urtetik 54ra 168.473 102.227  %60’67 46.607  %27’66 19.639  %11’65
55 urtetik 59ra 163.029 106.103  %65’08 39.920  %24’48 17.006  %10’43
60 urtetik 64ra 135.040 94.459  %69’94 27.844  %20’61 12.737  %9’43
65 urtetik gorakoak 558.615 421.983  %75’54 86.628  %15’50 50.004  %8’95


Galizieraren ezagutza (garapena)
Data Ulertzen dute Hitz egiten badakite Irakurtzen badakite Idazten badakite
1991ko errolda  %96’96  %91’39  %49’30  %34’85
2001eko errolda  %99’16  %91’04  %68’65  %57’64

Iturria: Plano Xeral de Normalización da lingua galega

Galiziatik at[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galiziatik kanpo (Gaztela eta Leongo ingurune galizieradunetan eta Asturiasko Eo-Navian) galiziera ez da ofiziala, eta hortaz, berari buruzko ikerketak urriak dira lurraldeotan. Asturiasen kasuan, eonavierak koofizialtasunera iristen ez den nolabaiteko onarpen instituzionala du, baina galizieratzat jo gabe.

Hiztegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Bo día / Bos días = Egunon
  • Como te chamas? = Nola deitzen zara? / Nola izena duzu?
  • Quérote / Ámote = Maite zaitut.
  • Desculpe = Barkatu.
  • Grazas = Eskerrik asko.
  • Benvido / Benvida = Ongietorri.
  • Si = Bai.
  • Non = Ez.
  • Can = Txakur.
  • Avó /aˈbo/ = Aitona.
  • Periódico / Xornal = Egunkari.
  • Espello = Ispilu.
  • Terra = Lur.
  • Ceo = Zeru.
  • Auga = Lur.
  • Lume = Su.
  • Home = Gizon.
  • Muller = Emakume.
  • Xantar = Gosaldu.
  • Grande = Handi.
  • Pequeno = Txiki.
  • Noite = Gau.
  • Día = Egun.
  • Morriña/saudade = Herrimin
  • Laranxa = Laranxa

Erakunde ofizialak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak, Euskaltzaindia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0053.pdf. Noiz kontsultatua: 2010-12-14 .
  2. Galiziera Ethnologue-n (2008ko maiatzaren 19an ikusia)

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Galiziera Aldatu lotura Wikidatan
Wikipedia
Hizkuntza honek bere Wikipedia du.
Bisita ezazu.

Elkarte eta erakundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekimenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galiziatik kanpo[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikasteko[aldatu | aldatu iturburu kodea]