Galiziera

 

Galiziera edo galegoa Galego
Ahoskera:	NAF: /ɡaˈleɡo/
Non mintzatzen den:	Espainia
Eskualdea:	Galizia, Bierzo eta As Portelas (Gaztela eta Leon), Eo-Navia (Asturias), Jalimako bailara (Extremadura) (eztabaidatua)
Hiztunak:	3 milioi
Hizkuntza familia:	Indoeuroparra  Erromantzea   Mendebaldeko italikoa    Galo-iberiarra     Ibero-erromantzea      Galaiko-portugesa       Galiziera edo galegoa
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak:	Galizia
Erakunde araugilea:	Real Academia Galega
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	gl
ISO 639-2:	glg
ISO 639-3:	glg

Galiziera edo galegoa hizkuntza erromantzea da. Galizian (Espainia) hitz egiten da eta bertan izaera koofiziala du gaztelaniarekin batera. Halaber, Asturiaseko mendebaldean (asturieraren eragin handiarekin, besteren artean eonaviera deituz) eta Gaztela eta Leongo erkidegoko Bierzo (Leon) eta As Portelas/Las Portillas (Zamora) eskualdeetan ere hitz egiten da, estatus koofizialik izan gabe. Horrekin batera, Extremadurako Jalimako bailarako (Caceres) hiru herritan hitz egiten den mintzaira (Extremadurako fala) galizieratzat jotzen dute hizkuntzalari batzuek.

Hiru milioi lagun inguruk hitz egiten dute galiziera.

Portugesarekin batera, sistema linguistiko bakarra osatzen du, galego-portugesa, bi hizkuntza hauen arteko antzekotasunak handiak izanik. Zentzu horretan, zenbait autorerentzat Portugal iparraldean mintzatzen dena ere galizieratzat jo beharko litzateke.

Zenbait sektorek (erreintegrazionista edo lusista deituak) galizierarentzako beste idaztarau bat proposatzen dute, portugesetik gertuago dagoena. Sektore hauek Associaçom Galega da Língua elkartean biltzen dira batik bat.

Historia

Galizieraren hiru hizkuntza multzoak.

• 1906ko irailaren 30ean Real Academia Galega (RAG) sortu zuten. Manuel Murguia lehenengo presidente izan zen 1923 arte, tarte hartan guztian Rosalia de Castro poeta nabarmenduz. Sorrera baino lehen, Emilia Pardo Bazan izan zen aitzindari nagusietakoa.
• 1942etik 1977ra RAG erakundeak ia klandestinitatean ibili behar izan zuen, Francoren diktadura zela eta.
• 1982an akordioa lortu zuten arautze lanetan, "Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego" kaleratuz.
• 1983an aurreko urteko arautzearekin ados ez zegoen AGALek "Estudo crítico das normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego" argitara eman zuen.
• 2003an 1982ko arau ofizialak berrikusi zituzten.
• 2007an Galiziako Xuntak martxan ipini zituzten galescola izeneko zentroak, 0-3 urteko haurrei zuzendutakoak.

Hizkuntza multzoak

Galizieraren aldaerak.

Real Academia Galega (RAG) eta Instituto da Lingua Galega (ILG) erakundeek zehaztutako galizieraren banaketa dialektologikoaren arabera, hiru hizkuntza multzo bereiz daitezke galizieraren barruan, eta bakoitzak bere berezitasuhnak ditu. Mendebaldeko multzoak Rias Baixas barne hartzen du eta Santiago Compostelakoara iristen da. Erdiko multzoa Galiziako lurraldearen zatirik handienean hedatzen da. Ekialdeko multzoak, berriz, Galiziako ekialdeko eskualdeak eta Asturiasko (Eo-Navia), Leongo (Bierzoko herri batzuk) eta Zamorako (As Portelas/Las Portillas) lurralde mugakideak biltzen ditu.

Multzo hauen arteko desberdintasunik nabarmenetakoa -n bukaera duten hitzekin plurala sortzeko modua da. Banatzen dituzten isoglosak cans/cas dira (ekialdeko eta erdiko multzoetan, hurrenez hurren) eta cas/cais (erdiko eta mendebaldeko multzoak, hurrenez hurren ere bai).

Lindley Cintra filologo portugaldarrak galizieraren dialektoak galiziar-portugaldar diasistemaren parte gisa ikertu zituen. Portugalen egile erreferentziala den honek galiziera bi zonaldetan banatu zuen: mendebaldekoa, non gheada (/g/ fonemaren aspirazioa, ingelesaren antzeko /h/ aspiratu bihurtuz) ematen den, eta ekialdekoa, non fenomeno hori ez den gertatzen.

Hezkuntza

Galescola izeneko eskolak 2007-08 ikasturtean abiatu zituzten, 0 eta 3 urte arteko haurrei begira eta Galiziako Xuntak sustatuta (PSG eta BNG).

Egoera soziolinguistikoa

Galiziako Estatistika Institutuaren arabera, galiziera jatorrizko hizkuntza gisa duten galiziarren portzentaia, biztanleria eta etxebizitza erroldak kontuan hartuz.

Galizian

Galizieraren erabilera (2001)
	Osotara	Beti		Batzuetan		Inoiz ez
Osotara	2.587.407	1.470.836	%56’84	783.780	%30’29	332.791	%12’86
5 urtetik 9ra	101.840	38.329	%37’63	48.651	%47’77	14.860	%14’50
10 urtetik 14ra	122.747	50.891	%41’46	60.430	%49’23	11.426	%9’30
15 urtetik 19ra	156.950	69.760	%44’44	66.343	%42’27	20.847	%13’28
20 urtetik 24ra	207.341	95.008	%45’82	77.044	%37’15	35.289	%17’01
25 urtetik 29ra	213.402	96.059	% 45’01	79.586	%37’29	37.757	%17’69
30 urtetik 34ra	201.392	94.785	%47’06	72.506	%36’00	34.101	%16’93
35 urtetik 39ra	193.342	96.992	%50’16	65.641	%33’95	30.709	%15’88
40 urtetik 44ra	191.180	104.074	%54’43	60.615	%31’70	26.491	%13’85
45 urtetik 49ra	174.056	100.166	%57’54	51.965	%29’85	21.925	%12’59
50 urtetik 54ra	168.473	102.227	%60’67	46.607	%27’66	19.639	%11’65
55 urtetik 59ra	163.029	106.103	%65’08	39.920	%24’48	17.006	%10’43
60 urtetik 64ra	135.040	94.459	%69’94	27.844	%20’61	12.737	%9’43
65 urtetik gorakoak	558.615	421.983	%75’54	86.628	%15’50	50.004	%8’95

Galizieraren ezagutza (garapena)
Data	Ulertzen dute	Hitz egiten badakite	Irakurtzen badakite	Idazten badakite
1991ko errolda	%96’96	%91’39	%49’30	%34’85
2001eko errolda	%99’16	%91’04	%68’65	%57’64

Iturria: Plano Xeral de Normalización da lingua galega

Galiziatik at

Galiziatik kanpo (Gaztela eta Leongo ingurune galizieradunetan eta Asturiasko Eo-Navian) galiziera ez da ofiziala, eta hortaz, berari buruzko ikerketak urriak dira lurraldeotan. Asturiasen kasuan, eonavierak koofizialtasunera iristen ez den nolabaiteko onarpen instituzionala du, baina galizieratzat jo gabe.

Hiztegia

• Bo día / Bos días = Egunon
• Como te chamas? = Nola deitzen zara? / Nola izena duzu?
• Quérote / Ámote = Maite zaitut.
• Desculpe = Barkatu.
• Grazas = Eskerrik asko.
• Benvido / Benvida = Ongietorri.
• Si = Bai.
• Non = Ez.
• Can = Txakur.
• Avó /aˈbo/ = Aitona.
• Periódico / Xornal = Egunkari.
• Espello = Ispilu.
• Terra = Lur.
• Ceo = Zeru.
• Auga = Lur.
• Lume = Su.
• Home = Gizon.
• Muller = Emakume.
• Xantar = Gosaldu.
• Grande = Handi.
• Pequeno = Txiki.
• Noite = Gau.
• Día = Egun.
• Morriña/saudade = Herrimin
• Laranxa = Laranxa

Erakunde ofizialak

• Real Academia Galega

Hedabideak

• Galiziako Irrati-Telebista Konpainia (CRTVG): Hedabide publikoa, Galiziako Xuntak kudeatuta eta 1984an sortua.
  • Telebista publikoa: "TVG".
  • Galiziako Irrati publikoa: "Radio Galega".

• Egunkariak: "Galicia Hoxe".

• Beste batzuk:
  • Llengües Vives buletina.

Literatura

• Galizierazko literatura
• Galizierazko Idazleen Elkartea
• Galeusca

Ikus, gainera

• Galaikoportugesa
• Lusofonia
• Eonaviera (edo Asturiasko galiziera)
• Extremadurako fala (edo Extremadurako galiziera)
• Castrapo
• Erreintegrazionismoa
• Lusismoa

Kanpo loturak

Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu.

Elkarte eta erakundeak

• (Galizieraz) Galiziako Xuntako hizkuntza politikako zuzendaritza
• (Galizieraz) Mesa pola Normalización Lingüística
• (Galizieraz) Associaçom Galega da Língua
• (Galizieraz) Movimento Defesa da Língua

Ekimenak

• (Galizieraz) Correlingua

Literatura

• (Galizieraz) Galizierazko idazleen elkartea
• (Galizieraz) Gaur egungo galegoaren korpusa

Galiziatik kanpo

• (Galizieraz) Asociación Berciana da Lingua "Xarmenta"
• (Portugesez) Comunidade dos Países de Língua Portuguesa
• (Galizieraz) Amizade Galiza-Portugal
• (Galizieraz) A mesa prá Defensa del Galego de Asturias e da Cultura da Comarca
• (Galizieraz) Fala Ceibe, colectivo pola normalización do galego no Bierzo

Ikasteko

• (Gaztelaniaz) Galizierazko ikastaroa
• (Galizieraz) RAGen hiztegia
• (Galizieraz) CRTVGren hiztegia