Katalan

Wikipedia(e)tik

Katalan català, valencià
Ahoskera:	NAF: [kataˈlaː]
Non mintzatzen den:	Andorra, Espainia, Frantzia eta Italia
Eskualdea:	Andorra, Katalunia, Valentziako Erkidegoa, Balear Uharteak
Guztira hiztunak:	9 milioitik gora; haietako 7 milio hiztun aktiboak
Hizkuntza familia:	erromantzea
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofiziala:	Andorra, Valentziako Erkidegoa (Espainia), Balear Uharteak (Espainia), Katalunia (Espainia), Alger (Italia)
Araugilea:	Institut d'Estudis Catalans Acadèmia Valenciana de la Llengua
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	ca
ISO 639-2:	cat
ISO 639-3:	—
Katalana hitz egiten den eremua
Oharra: baliteke orri honek NAF fonetika ikurrak edukitzea Unicoden.

Katalana latinetik datozen hizkuntzetako bat da, 9.500.000 milioi lagunek hitz egiten dutena (4.5 milioi inguruk etxeko hizkuntza edukita). Hiztunen geografiak 68.000 km2 inguru hartzen du, Katalan Herriek hartzen dutena, eta Valentziera eta mallorkera ditu dialekto nagusiak.

Ofizialtasun maila desberdinak ditu lurraldeen arabera, eta hizkuntza gutxitua den arren, hauen artean munduko mintzatuenetarikoa da.

Eduki-taula 1 Historia 2 Katalanaren geografia 3 Lexikoa 3.1 Hizkuntza ofizialtzat duten eskualdeetan 3.2 Ofizialtasunik gabeko eskualdeetan 3.3 Guztira 4 Dialektologia 5 Literatura 6 Musika 7 Hedabideak 8 Ekimenak 9 Ikus, gainera 10 Kanpo loturak

[aldatu] Historia

XII. mendekoak dira hiztunen lehenengo lekukotza idatziak, zehazki "Forum ludicum" eta "Organyako Homiliak" izeneko testuen zati batzuk. Hurrengo mendeetakoak Ramon Llull eta Ausias March egile handiak azpimarratzekoak dira.

Erromantizismoaren garaian lehenengo eztanda kulturala gertatu zen, Pere Mata eta Joaquín Rubió i Ors bezalako idazleekin. Jarraian, Renaixença izeneko mugimendu handiak Jacint Verdaguer eta Bonaventura Carles Aribau modukoak parte-hartzaile nagusien artean zeudelarik.

XX. mendearen hasieran Pompeu Fabra hizkuntzalariak eredu batua sortzeko prozesua abiatu zuen, 1932an "Diccionari General de la Llengua Catalana" delakoa eginez. Literatura arloan Joan Maragall, Josep Carner, Joan Salvat-Papasseit, Carles Riba, Salvador Espriu, Josep Maria de Segarra, Josep Pla eta Mercè Rodoreda nabarmendu ziren.

Frankismoaren sasoian, "Nova Cancó" musika mugimenduak piztu zituen hainbat hiztun eta eragina eduki zuen Kataluniatik kanpo ere bai, Euskal Herrian. Izen handien artean Joan Manuel Serrat, Lluis Llach, Maria del Mar Bonet eta Raimon ditugu.

Espainiako Trantsizio Demokratikoaren ondoren, hizkuntza normalizatzeko legea egin zuten, hezkuntzan eta hedabideetan katalana sartuz. TV3 hasi zen emititzen 1983an, besteak beste.

Azkenik, 2005ean onartu zuten ".cat" izeneko Interneteko domeinua, munduko lehenengo hiztun komunitatea izanda horrelakorik lortuz.

[aldatu] Katalanaren geografia

Lau herrialdetan mintzatzen da:

• Andorra, bertakoa da eta hizkuntza ofizial bakarra da.

• Espainia:

• • Katalunia: bertakoa da eta gaztelaniarekin bat, koofiziala. Dialekto mota anitz daude erkidegoaren barruan.

• • Balear Uharteak: bertakoa da eta gaztelaniarekin bat, koofiziala. Dialekto balearra mintzatzen da baina batasunik gabekoa da, azpidialekto asko baititu.

• • Valentziar Erkidegoa: bertakoa da eta ofizialki eta generikoki, "valencià" edo "valentziera" dialektoaz hitz egiten da. Batasunik gabekoa da, erkidegoan hiru azpidialekto baitaude.

Berez, Castelló-n mintzatzen den valentzierak Lleida eta Tarragonako katalanarekin parekotasun handiak ditu. Eremu hartan, valentziera biztanleriaren % 40,1en ohiko hizkuntza da; aldiz, Valentziar Erkidego osoan, biztanleen % 25en ohiko hizkuntza da, gutxi gorabehera.

• • Aragoiko ekialdea(Sartaldeko Zerrenda): La Litera eta El Matarraña eskualdeek osatutako eremua da eta biztanleen % 90ek baino gehiagok darabil. Ez da ofiziala; hala ere, 1990etik onarpen handiagoa jaso du erkidegoko legeen arabera.

• • Murtziako El Carche eskualdea: ofizialtasunik gabea, 500 bat lagunek darabilte.

• Frantzia: Aintzinako Rosselló eta Cerdanya eskualdeetan (Ipar Katalunia moduan ezagunak halaber), gaur egungo Ekialdeko Pirinioak departamentuaren zatirik handiena osatzen duten lurraldeetan. 2008ko abenduaz geroztik, koofiziala da, frantsesarekin batera; dena dela, frantsesaren aurrean atzerapen handia pairatu du, biztanleen % 3.5ek soilik hitz egitn baitu.

• Italia: Sardiniako Alguer hirian; biztanleen % 13,9k hitz egiten du.

Eremu linguistiko osoa bildu nahi duen izena "Països Catalans" da, XIX. mendearen amaieran Joan Fuster idazle ospetsuak sortua, "Nosaltres, els valencians" (Gu, valentziarrak) bere liburuan.

[aldatu] Lexikoa

• Latinaren etortzea baino lehenagoko hitzak
• Grekotikako hitzak
• Araberaren ekarpena

[aldatu] Hizkuntza ofizialtzat duten eskualdeetan

Eskualdea	Ulertzen dute	Hitz egiten badakite
Katalunia	6.502.880	5.698.400
Valentziako Erkidegoa	3.448.368	2.407.951
Balear Uharteak	852.780	706.065
Andorra	62.013	57.395
Alguer	34.525	26.000
Ipar Katalunia	256.583	145.777
GUZTIRA	12.257.149	9.041.588

[aldatu] Ofizialtasunik gabeko eskualdeetan

Eskualdea	Ulertzen dute	Badakite hitz egiten
Sartaldeko Zerrenda	50.406	49.398
El Carxe (Murtziako Erkidegoa)	Daturik gabe	Daturik gabe
Munduko beste eskualdeak	Daturik gabe	350.000
GUZTIRA	404.406	399.398

[aldatu] Guztira

Eskualdea	Ulertzen dute	Badakite hitz egiten
Herri Katalanak	11.207.555	9.090.986
Munduko beste eskualdeak	+350.000?	350.000
GUZTIRA	11.557.555	9.440.986

[aldatu] Dialektologia

 Sakontzeko, irakurri: Katalanaren dialektoak

Mendebaldeko Dialektoak Ipar-mendebaldeko katalana Ribagorzarra Pallarera Lleidarra Hegoaldeko katalana edo Iparraldeko valentziera Tortosiera Matarrainera Maestrazgoko valentziera Valentziera Planako valentziera Erdialdeko valentziera Hegoaldeko valentziera Mallorkera

Ekialdeko dialektoak Iparraldeko katalana Capcirera Roselloera Erdiko katalana Salatera Bartzelonakoa Tarragonakoa Xipellarra Balearra Mallorkera Menorkera Eivissera Algerera

[aldatu] Literatura

 Sakontzeko, irakurri: Katalanezko literatura

Organyako Homiliak dira idatzitako dokumentu literariorik zaharrenak: adituen arabera, 1080 eta 1095 urte bitartekoak dira. Itun Berriaren predikura bideratutako sermoi-liburu bateko atalak dira.

Idazleen artean, ospetsuenak dira, beste batzuen artean, Ramon Llull, Ausias March eta Salvador Espriu.

[aldatu] Musika

 Sakontzeko, irakurri: Katalanezko musika

Azpimarratzekoak dira Raimon, Joan Manuel Serrat, Maria del Mar Bonet eta Lluis Llach abeslariak.

Taldeen artean, Els Pets eta Sopa de Cabra ezagunenak dira.

[aldatu] Hedabideak

• Egunkariak: "Avui", "El Periodico de Catalunya", "El Punt", "El Nou", "Regio 7", "Diari Segre", "Diari de Balears".
• Telebistak: "TV3".
• Irratiak: "Catalunya Radio".
• Webguneak: "VilaWeb".

[aldatu] Ekimenak

1993tik urtero antolatzen dute Correllengua izeneko lasterketa aldarrikatzailea, Korrikaren eredua hartuta.

[aldatu] Ikus, gainera

• Europako hizkuntza gutxituak
• Judukatalana
• Galeusca

[aldatu] Kanpo loturak

• Generalitateko Hizkuntza Departamendua
• Universitat Oberta de Catalunya
• Coordinadora d'Associacions per la Llengua Catalana

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz: Katalan

Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu.