Bidaxune

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Bidaxune

 Nafarroa Beherea
Ikuspegi orokorra
Ikuspegi orokorra
Izen ofiziala Bidache
Estatua
Eskualdea
Departamendua
Barrutia
Kantonamendua
Frantzia
Akitania
Pirinio Atlantikoak (64)
Baiona
Bidaxune (burua)
Auzapeza Michel Dallemane (2008-2014)
Herritarra Bidaxundar
Koordenatuak 43°29′N 1°8′W / 43.483°N 1.133°W / 43.483; -1.133Koordenatuak: 43°29′N 1°8′W / 43.483°N 1.133°W / 43.483; -1.133

Bidaxune kokapena.png

Eremua 30,43 km2
Garaiera (0-160) m
Distantzia 54 km Donibane Garazira
Posta kodea 64520
INSEE kodea 64123
Biztanleria 1.066 bizt.
Dentsitatea 35,03 bizt./km²
http://www.bidache.net/

Bidaxune Nafarroa Behereko udalerria da eta Bidaxuneko kantonamenduko burua da. Nafarroa Behereko Agramont eskualdean dago kokaturik. Bere frantsesezko eta gaskoierazko izenak Bidache eta Bidaishe dira hurrenez hurren.

1.066 biztanle zituen 1999an. Bertan dago kokatuta Agramondarren gaztelua.

Bidaxune kantonamendua eta beste lau herri Agramondarren dukerriko parte izan ziren, eta Bidaxune bera printzerri subiranoa 1570etik (Antonio I.a jauna zenean) XVIII. mendeko amaiera arte.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bidaxune euskarazko toponimoa bide eta haitz hitzen lotunea izan daiteke. Frantsesezko Bidache[1] itxura hauek izan ditu: Vidaxen eta Vidayxon (1312 eta 1329 hurrenez hurren, Comptos Ganberaren paperak[2]), Bidaxen (1489, Paueko notarioak[3]) eta Bidasche (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eskutitza).

Gaskoieraz Bidàishen da eta bertakoak Bidaishot. Aragoieraz, berriz, Bidaxon du izena.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerria Aturriren ibaiadarra den Biduze eta bere ibaiadarrek zeharkatua da[4], hau da Lihurri (eta bere ibaiadarrak diren Patarena, Gelous, Oihantxuri eta Ménine) eta Lagrabe. Biduze ibaiean, historikoki oso garrantzitsua izan den ibai-portua du.

Etxeak eta Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Barta
  • Hiri
  • Le Mèche
  • Bourdettes
  • Amikuze

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Bidaxuneko printzerria

XVI. mendeko bukaeratik Frantziako Iraultzara arte, Bidaxune Agramondarrek zuzendutako printzerri txiki bihurtu zen. Bere burujabetza adierazteko bertako epaitegien epaiak ezin ziren Frantzia edo Nafarroako Parlamentuetara apelatu. Bestetik Bidaxune iheslarientzako badia bihurtu zen, batez ere juduentzat baina baita gaizkileentzat ere[5][6].

XVII. mendeko hasieran Agramondar jaunak aurreko mendearen bukaeran Baionan errefuxiatutako judu sefardiak hartu zituen.

1790eko martxoaren 4eko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Era horretan, Ipar Euskal Herria eta Bearnok Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuten. Era horretan, Donapaleuko barrutian zegoen Bidaxuneko Kantonamendua sortu zuten, hasieran Bidaxunek baino ez osatua.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851
2.242 2.017 2.068 2.190 2.640 2.722 2.869 2.777 2.711
1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896
2.625 2.706 2.760 2.567 2.596 2.597 2.644 2.564 2.538
1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954
2.217 2.262 2.169 1.621 1.556 1.544 1.369 1.240 1.139
1962 1968 1975 1982 1990 1999 2005 - -
1.113 1.067 1.033 1.015 1.039 1.066 1.167 - -

Oharra: 2005eko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateak, 1995tik aurrera
Urteak Alkatea Alderdia Lanbidea
1995-2001 Jean-Jacques Lasserre UDF-MoDem
2001-2008 Michel Dallemane /
2008-2014 Michel Dallemane /

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta[5]. Hala ere, herrian harrobi famatua dago[7], bere harriak Aturriren bitartez eramanak, Angeluko Notre-Dame du Refuge komenturako erabiliak izan zirenak.

Hirigintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herria, kale nagusia den Donejakue karrikaren inguruan dago antolaturik. Kale honek aldetik aldera gurutzatzen du herria, gaur egun Haramboure etxea dagoen lekuan zeuden ateetatik elizaraino. Bertan daude kokaturik herriko eraikin garrantzitsu gehienak, Tanneur eta Haramboure etxeak, sinagoga zaharra...

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bidaxune RD-936 (antzinako RN-636) errepideak zeharkatua da.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrian, Gaskonia gertu duelako, gaskoieraz aritu ez ezik herriko eskolan ere ikasten da. Euskaraz ere aritzen da, baina euskaldunek gutxiengo bat besterik ez dute osatzen.

Gaskoierazko esaera zahar batek honela esaten du:

« Que bas entau Bidache ? Pot de grache.

Que bas entau Bardos ? Chuque aquét os.

 »

Hau da:

« Bidaxunera zoazela? Gurin-potea.

Bardozera zoazela? Xurgatu hezur hau.

 »

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bidache metal metal eta hard rock festibala da, 2003tik aurrera herrian antolatuta.

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak eskola publikoa eta haur-eskola du.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bidaxundar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argazki-galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Paul Raymond, "Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque"
  2.   Yanguas y Miranda, José (1840), Diccionario de Antiguedades del reino de Navarra, Iruñea .
  3. Paueko notarioak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  4. Sandre datu-basea
  5. a b Auñamendi Entziklopedia: Bidaxune
  6. Principauté de Bidache
  7. Bidaxuneko historia
  8. Hiru.com: Bidaxuneko gaztelua
  9. Mérimée datu-basea: Agramondarren gaztelua
  10. Mérimée datu-basea: Agramondarren gaztelua
  11. Mérimée datu-basea: Agramondarren gaztelua
  12. Mérimée datu-basea: judu hilerria
  13. Mérimée datu-basea: Agramondarren zubia
  14. Mérimée datu-basea: Erromatar zubia
  15. Mérimée datu-basea: XVII. mendeko gazteluaren hondarrak
  16. Mérimée datu-basea: Txanpina Etxea
  17. Mérimée datu-basea: Herriko Etxe Zaharrak
  18. Mérimée datu-basea: Herriko Etxe Zaharrak
  19. Mérimée datu-basea: Herriko Etxe Zaharrak
  20. Mérimée datu-basea: Tanneur jauregia
  21. Mérimée datu-basea: Maisuaren etxea
  22. Mérimée datu-basea: Maisuaren etxea
  23. Mérimée datu-basea: Maisuaren etxea
  24. Mérimée datu-basea: Maisuaren etxea
  25. Mérimée datu-basea: hôtel restaurant basque
  26. Mérimée datu-basea: Kongresu Etxea
  27. Mérimée datu-basea: Agramondarren eihera
  28. Mérimée datu-basea: Donejakue Nagusiaren eliza
  29. Palissy datu-basea: Donejakue Nagusiaren eliza
  30. Palissy datu-basea: Donejakue Nagusiaren eliza
  31. Palissy datu-basea: Donejakue Nagusiaren eliza
  32. Mérimée datu-basea: Capdevielle Etxea
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Bidaxune Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko Wikiatlasa