Bidaxune

Bidaxune
Nafarroa Beherea
Ikuspegi orokorra
Izen ofiziala	Bidache
Estatua Eskualdea Departamendua Barrutia Kantonamendua	Frantzia Akitania Pirinio Atlantikoak (64) Baiona Bidaxune (burua)
Alkatea	Michel Dallemane (2008-2014)
Herritarra	Bidaxundar
Koordenatuak	43°29′N 1°8′W
Eremua	30,43 km2
Garaiera	(0-160) m
Distantzia	54 km Donibane Garazira
Posta kodea	64520
INSEE kodea	64123
Biztanleria	1.066 bizt
Dentsitatea	35,03 bizt/km²
http://www.bidache.net/

Bidaxune Nafarroa Behereko udalerria da eta Bidaxuneko kantonamenduko burua da. Nafarroa Behereko Agramont eskualdean dago kokaturik. Bere frantsesezko eta gaskoierazko izenak Bidache eta Bidaishe dira hurrenez hurren.

1.066 biztanle zituen 1999an. Bertan dago kokatuta Agramondarren gaztelua.

Bidaxune kantonamendua eta beste lau herri Agramondarren dukerriko parte izan ziren, eta Bidaxune bera printzerri subiranoa 1570etik (Antonio I.a jauna zenean) XVIII. mendeko amaiera arte.

Bidaxuneko Agramondarren gaztelua

Etimologia

Bidaxune euskarazko toponimoa bide eta haitz hitzen lotunea izan daiteke. Frantsesezko Bidache itxura hauek izan ditu: Vidaxen eta Vidayxon (1312 eta 1329 hurrenez hurren, Comptos Ganberaren paperak), Bidaxen (1489, Paueko notarioak) eta Bidasche (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eskutitza).

Gaskoieraz Bidàishen da eta bertakoak Bidaishot. Aragoieraz, berriz, Bidaxon du izena.

Geografia

Ingurune naturala

Udalerria Aturriren ibaiadarra den Biduze eta bere ibaiadarrek zeharkatua da, hau da Lihurri (eta bere ibaiadarrak diren Patarena, Gelous, Oihantxuri eta Ménine) eta Lagrabe. Biduze ibaiean, historikoki oso garrantzitsua izan den ibai-portua du.

Etxeak eta Auzoak

• Barta
• Hiri
• Le Mèche
• Bourdettes
• Amikuze

Udalerri mugakideak

• Bardoze (Lapurdi) mendebaldean.
• Oragarre eta Arrueta-Sarrikota hegoaldean.
• Akamarre ekialdean.
• Landak iparraldean.

Historia

Sakontzeko, irakurri: Bidaxuneko printzerria

XVI. mendeko bukaeratik Frantziako Iraultzara arte, Bidaxune Agramondarrek zuzendutako printzerri txiki bihurtu zen. Bere burujabetza adierazteko bertako epaitegien epaiak ezin ziren Frantzia edo Nafarroako Parlamentuetara apelatu. Bestetik Bidaxune iheslarientzako badia bihurtu zen, batez ere juduentzat baina baita gaizkileentzat ere.

XVII. mendeko hasieran Agramondar jaunak aurreko mendearen bukaeran Baionan errefuxiatutako judu sefardiak hartu zituen.

1790eko martxoaren 4eko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Era horretan, Ipar Euskal Herria eta Bearnok Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuten. Era horretan, Donapaleuko barrutian zegoen Bidaxuneko Kantonamendua sortu zuten, hasieran Bidaxunek baino ez osatua.

Demografia

Biztanleriaren bilakaera 1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 2.242 2.017 2.068 2.190 2.640 2.722 2.869 2.777 2.711 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 2.625 2.706 2.760 2.567 2.596 2.597 2.644 2.564 2.538 1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 2.217 2.262 2.169 1.621 1.556 1.544 1.369 1.240 1.139 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2005 - - 1.113 1.067 1.033 1.015 1.039 1.066 1.167 - -

Oharra: 2005eko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da.

Politika

Alkateak, 1995tik aurrera

Urteak	Alkatea	Alderdia	Lanbidea
1995-2001	Jean-Jacques Lasserre	UDF-MoDem
2001-2008	Michel Dallemane	/
2008-2014	Michel Dallemane	/

Ekonomia

Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta. Hala ere, herrian harrobi famatua dago, bere harriak Aturriren bitartez eramanak, Angeluko Notre-Dame du Refuge komenturako erabiliak izan zirenak.

Hirigintza

Herria, kale nagusia den Donejakue karrikaren inguruan dago antolaturik. Kale honek aldetik aldera gurutzatzen du herria, gaur egun Haramboure etxea dagoen lekuan zeuden ateetatik elizaraino. Bertan daude kokaturik herriko eraikin garrantzitsu gehienak, Tanneur eta Haramboure etxeak, sinagoga zaharra...

Azpiegiturak

Bidaxune RD-936 (antzinako RN-636) errepideak zeharkatua da.

Kultura

Hizkuntza

Herrian, Gaskonia gertu duelako, gaskoieraz aritu ez ezik herriko eskolan ere ikasten da. Euskaraz ere aritzen da, baina euskaldunek gutxiengo bat besterik ez dute osatzen.

Gaskoierazko esaera zahar batek honela esaten du:

«	Que bas entau Bidache ? Pot de grache. Que bas entau Bardos ? Chuque aquét os.	»

Hau da:

«	Bidaxunera zoazela? Gurin-potea. Bardozera zoazela? Xurgatu hezur hau.	»

Musika

Bidache metal metal eta hard rock festibala da, 2003tik aurrera herrian antolatuta.

Hezkuntza

Udalerriak eskola publikoa eta haur-eskola du.

Ondasun nabarmenak

• Agramondarren gaztelua, XII. mendean eraikitzen hasia. Egun zaharberritze lanetan dago.
• Hilerri judua. Gaur egun ez dituzte ehorzketa gehiago egiten bertan, baina ondare gisa mantentzen dute.
• Lihurri zeharkatzen duen Agramondarren zubia XVII. mendekoa.
• Zubi erromatarra edo eiherakoa, XVII. mendekoa.
• XVII. mendeko gazteluaren hondarrak.
• Txanpina Etxea, XVIII. mendekoa.
• Herriko etxe zaharrak.
• Tanneur jauregia XVII. mendekoa.
• Maisuaren etxea XVII. eta XIX. mendeen artekoa.
• Hôtel restaurant basque izeneko etxea 1586koa.
• Kongresu Etxea XVIII. mendekoa.
• Agramondarren ehierakoa XVII. mendekoa.
• Donejakue Nagusiaren eliza neogotikoa. Eliza zaharra, Gixune, Akamarre eta Bidaxuneko harriekin berreraiki zen, Antoine III.a mariskal eta dukearen ardurapean. Zenbait mende beranduago, 1880. urtean, berriztatu zen guztiz. 1930 aldera bertako gurutzbidea, René Marie Castaing-ek eginiko fresko batzurekin apaindu zen. Koroko estatua eta beirate batek egiten diote erreferentzia Donejakueri..
• Antzinako sinagoga, egun Capdevielle Etxea dena, XVII. mendekoa.
• Ibai-portua. Aturri eta Biduze ibaietan ondasunak garraiatzeko erabiltzen zen, idiek tiratutako gabarrak erabiliz. Gaur egun baserri modura erabiltzen den etxaldea du alboan, antzina ibai-garraioaren kudeaketa eta biltegi modura erabiltzen zena.

Bidaxundar ezagunak

• Jean-Jacques Lasserre, euskal politikari eta alkate ohia.

Argazki-galeria

• 

  Bidaxuneko hilerri judua.

• 

  Bidaxuneko ibai-portua.

• 

  Donejakue elizaren barrualdea.

• 

  Sinagoga zaharra.

• 

  Tanneur etxea.

• 

  Haramboure etxea.

• 

  Barthe etxea.

• 

  Lihurrin dagoen Roby errota.