Erdi Aro Klasikoa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Tarteko Erdi Aroa» orritik birbideratua)
Parisko Notre Dameko katedrala.

Erdi Aro Klasikoa, Erdi Aro Betea edo Tarteko Erdi Aroa Europako historian historialariek XI., XII. eta XIII. mendeei ematen dieten izena da. Goi eta Behe Erdi Aroaren artean kokatzen da, beraz.

Gutxi gorabehera, 1000. urtez geroztik, Mendebaldeko Europan ez zen barbaroen inbasioak gehiagorik nozitu, mongolen salbuespen laburra izan ezik. Bikingoak Irlandan, Britainia Handian, Frantzian eta beste toki askotan finkaturik zeuden, eta Eskandinavian erresuma kristauak garatu ziren. Hungariarren erasoei X. mendean eman zitzaien amaiera, eta 1000rako, Hungariako erresuma kristaua sortu zen. Horri esker, egonkortasun politiko eta ekonomikoa lortu zen.

Erdi Aroa Klasikoaren gako historikoa, dena den, populazio-ugaltzea izan zen: horrek, aurreko garaiaren aldean, aldaketa politiko eta sozial nabaria ekarri zuen. Hain zen handia gorakada hori, non, aditu batzuen arabera, 1250erako, Europa gain-populaturik zegoen, eta XIX. mendera arte ez ziren berriro populazio-maila horiek erdietsi. Behe Erdi Aroan, gosete, izurrite (batik bat, Izurrite Beltza) eta gerra zela medio, gorako joera hori eten zen.

Erdi Aroko Garaiak

Goi Erdi Aroa

Erdi Aro Klasikoa

Behe Erdi Aroa


XI. mendean, Alpeen iparraldean, jendea lurralde berrietan finkatzen hasi zen. Izan ere, Erdi Europako baso eta oihan itzelak mozteari ekin zitzaion, nekazaritzarako lurrak lor zitezen. Aldi berean, populazioa Frankoen Inperiotik kanpo irten zen, Elbaz haratago. Horrela, lurralde alemaniarrak hirukoiztu ziren. Ekialde Hurbilera migratu zuten europar ugarik, Gurutzadei esker. Iberiar Penintsulan, mairuei lurrak kendu ahala, hegoaldera jotzen zuen iparraldeko populazioak. Italiako hegoaldean ere, normadiarrek konkistak burutu zituzten.

Garai honetan, hainbat erresuma nabarmendu ziren, batez ere Frantzia eta Ingalaterra, baina Italiako hiri-estatuek ere paper garrantzitsua jokatu zuten. Eliza Katolikoak gerra-deia egin zuen, Lurralde Santuak turkiarren mendetik kentzeko. Aita Santua Germaniako Erromatar Inperio Sainduaren aurka ere borrokatu zen, bien artean nagusitasuna nork zuen. Arabiarrekiko hartu-emanei esker, Antzinateko kultura berriro estalgabetu zen, batik bat Antzinako Erromako legedia eta Aristotelesen lana, zeinek eragin handia izan zuen Tomas Akinokoa eta beste adituen gainean Eskolastika izeneko filosofia-eskola garatzean.

Europako susperraldia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Europa 1092an.

Oro har, historialarien artean garai honen inguruan ikusmolde baikorragoa dago, aurreko eta ondorengo aroen aldean batez ere. Izan ere, Erdi Aro Klasikoan (Goi Erdi Aroa ere hainbatetan deituta) Europak bizitzako arlo gehienetan gora egin zuen. Hasteko eskandinaviarrak eta hungariarrak kristautu eta baketu ziren. Zenbait erresumak, Frantziakoak, Ingalaterrakoak, Gaztelakoak edo Aragoikoak, botere handia eskuratu zuten, estatuaren funtzionamendu garatuari esker. Mongolen inbasioak izan ezik, garai honetan Europak ez zuen kanpoko inbasiorik jasan behar.

Hala ere, ezaugarri behinena populazioaren handitzea izan zen, eta, lehengo mendeetan ez bezala, hiriak suspertzea eta zabalzea Europan zehar. Antzinaroko hiriak Mediterraneoaren inguruan kokatuta bazeuden, oraingo honetan Erdialdeko eta Iparraldeko Europan ere loratu ziren, itsasoz edo ibaiez elkarren artean lotuta. Epe honen amaierako, Parisek 200.000 biztanle inguru izanen zituen. Iparraldeko Italian zein Flandrian, hein batean edo bestean bere burua gobernatzen zuten hiriak izugarri handitu ziren, kontinente osoko ekonomia suspertuz. Itsaso Baltiko inguruko hiriak Hansan batu ziren, eta Italiako hiri-estatuek, Veneziak, Genoak edo Pisak esaterako, Mediterraneo osoan zehar zabaldu zuten merkatua.

Aro horretan, Europako zibilizazioa hedatu zen; gehienetan, era bortitzean. Iberiar Penintsulan eta Ekialde Hurbilean musulmanen kontra jo zen; baina kontinenteko ipar-ekialderaino ere Europako ezaugarri kulturalak iritsi ziren. Hor, Iparraldeko Gurutzadak eta erresuma kristauen aurrerapenak zirela eta, jatorrizko paganoak, baltiarrak eta finlandiarrak batik bat, europartu ziren.

Gatazkak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antiokiako setioa Lehenengo Gurutzadan.

Kanpoko inbasioak amaitu arren, Europan barneko borrokek iraun egin zuten. Ingalaterran, normandiarren inbasioak (Hastingseko gudua, 1066) daniarren agintaldia amaiarazi zuen. Normandiako kontea Ingalaterrako errege bihurtzeak Frantziarekiko gatazkak areagotu zituen. Izan ere, Normandiako kontea izanik, de jure, Frantziako erregearen menpe zegoen Ingalaterrakoa, baina praktikan, boteretsuagoa zen, ezkontza-politika zela-eta, Frantziako mendebaldeko zati handia bere meneko baitzen (Angevinar Inperioa deitu zaio zonalde horri). Nolanahi ere, zenbait errege ahaltsuri esker —Filipe Augustori (1180-1223) esaterako—, Ingalaterra garaitu (Bouvinesko gudua, 1214) eta herrialdea Europako indartsuena bilakatu zen, hala nola Saint Louis (1226-1270) edo Filipe Ederraren (1285-1314) agintaldiekin. Ingalaterran, Joan Lurgabea erregeak Magna Carta eman behar izan zion nobleziari eta hainbat eskubide bermatu.

Karolingiar Inperioa amaituta, Frantziak bere bidera jo zuen Hughes Capet erregearen garaietatik. Ekialdeagoan, Germaniako Erromatar Inperio Santua osatu zen 962an, Oton I.aren eskutik. Kristautasunaren nagusiarengatik Aita Santuekiko gatazka hasi zen, inbestidurak nork izendatuko zituen gainean hain zuzen ere. Heinrich IV.a (1084-1106) eskumikatu zuten, eta bakea ez zen lortu Wormseko Hitzarmena adostu zen arte (1122). Hurrengo enperadoreek Italian ematen zuten denbora gehiena, eta tokian tokiko printze alemaniarrek boterea bereganatu zuten. Ekialdera hedatzen hasi ziren orduan, eslaviar paganoen eremuetara, hainbatetan Gurutzada deituta.

Musulmanen kontrako borroka ere ohikoa izan zen, batez ere Iberiar Penintsulan, Sizilian eta Ekialde Hurbilean. Iberiar Penintsulan, Erdi Aro Klasikoaren epean konkista gehiena egin zen: 1300erako Granadako erresumak baino ez zirauen aske, Portugal eta Aragoi erresumek bere errekonkista amaituta. Sizilia ere musulmanen menpean egon zen harik eta XI. mendean, Roger I.a buru zuen armada normandiar batek konkistatu zuen 1091rako.

Garai horretako beste ezaugarri behinenetakoa Gurutzadak izan ziren. Ezagunenak Lurralde Santuak askatzera Ekialde Hurbilera zihoazenak izan ziren, baina Iberiar Penintsulan, Itsaso Baltikoan edo heresien aurka ere gertatu ziren. Palestinari dagokionez, Urbano II.a Aita Santuak deituta hasi zen lehenengoa. Jerusalem 1099an hartu zuten, eta kristauen esku segitu zuen, 1187an Saladinok berriro hartu zuen arte. Europako errege nagusiek (Frantziakoak, Ingalaterrakoak eta enperadoreak) Hirugarren Gurutzada (1190) burutu bazuten ere, ezin izan zuten hiria berriz konkistatu. Laugarren Gurutzada jarri zen martxan 1202an, baina Konstantinopla arpilatzea baizik ez zen lortu. Geroztik beste gurutzada batzuk egin arren, ez zeukaten lehenengoen arrakasta lortu, eta, azkenean, kristauak Ekialde Hurbiletik bota zituzten musulmanek Acre hiria hartutakoan (1291).

Pentsamoldea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «XII. mendeko Pizkundea»
Sokrates ikasleekin, islamdar eskuizkribu batean (XII. mendea).

Aurreko mendeetan Antzinateko filosofia eta kultura islamdar munduan gorde eta sakondu zen. Mendebaldeko mundu kristauan monasterioetara mugatuta geratu zen. Al-Andalus eta Sizilia musulmanetik bildutakoa eta sortutakoa (zenbaki-sistema berria, algebrako aurrerapausoak...) kristauetara heldu zen. Honela, Aristotelesen lana eta zientzia islamdarra hain erruz itzuli ziren latinera non XII. mendeko Pizkundeaz mintzatu den.

Gainera, XI. mendetik aurrera Europa osoan zehar ikasteko toki berria, unibertsitatea, zabaldu zen. Hor, filosofia berria, eskolastizismoa, garatu zen, Antselmo Canterburykoak lehendabiziz eraginda (1033-1109). Enpirismoan oinarrituta, eskolastikoek uste zuten Eliza Katolikoaren dotrina ikasketa, arrazoi eta logikaren bidez bultzatu behar zela, platondar eta augustinar pentsamoldetik aldenduz eta Aristotelesengana hurbilduz. Eskolastiko nabarmenduak Tomas Akinokoa, Alberto Handia, Bonaventura, Abelardo edo Petri Lombardo izan ziren. Beste aldetik, Duns Scoto, Gilen Ockhamgoa, edo Bernardo Clairvauxkoa beste pentsalari nabariak ere izan ziren.

Filosofian ez ezik, artean (eskulturan, musikan eta arkitekturan batik bat) aurrerapauso handiak egin ziren. Garai horretan katedral franko eraiki ziren Europa osoan zehar, hasieran estilo erromanikoan eta geroago, gotikoan.

Kultura eta pentsamendua Elizari lotuta zeuden ezinbestez, eta ikusmolde berriek Elizaren barnean ere eragina izan zuten. Lehen monasterio-erreforma nagusia X. mendekoa izan zen: Cluny (909an sortua) monasterioaren bitartez jatorrizko diziplinetara itzultzen saiatu zen. Izan ere, bizitza zuzena izan ezean, monjeen zeregin garrantzitsuak —Jaingoikoari bertutetsuentzako mundu hobea eskatzea, alegia—, haien izatearen beraren arrazoiak, funtsa galtzen zuen. Zistertar erreforma (1098an sortuta) berriro saiatu zen jatorrizko diziplinara itzultzen klunitarrek bizkarra eman ziotelakoan.

Nolanahi ere, erreforma batzuek elizen mugak gainditzen zituzten. Waldotarrak eta humiliati gaitzetsi zituzten kalostrapeko bizitza ez onartzeagatik. Kataroek beren burua baizik ez zuten garbitzat jotzen. Eskeko ordenak, ordea, onartu zituzten Aita Santuek XIII. mendean, eta horrela, frantziskotarrak, domingotarrak, karmeldarrak eta agustindarrak sortu ziren, domingotarren kasuan, hein handi batean heresia horren aurka borrokatzeko.

Kronologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]