Funes

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Funes

 Nafarroa Garaia
Funesko bandera

Funesko armarria

Izen ofiziala Funes
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Erriberriko merindadea
Arga-Aragoiko Erribera
Alkatea Isidro Velasco Estarriaga (PP)
Herritarra funestar
Koordenatuak 42°18′45″N 1°48′06″W / 42.31250°N 1.80167°W / 42.31250; -1.80167Koordenatuak: 42°18′45″N 1°48′06″W / 42.31250°N 1.80167°W / 42.31250; -1.80167

Navarra - Mapa municipal Funes.svg

Eremua 52,99 km2
Garaiera 316 m
Distantzia 62 km Iruñera
Posta kodea 31360
Biztanleria 2.525 bizt. (2012)
Dentsitatea 47,65 bizt./km²
http://www.villadefunes.com/

Funes[1] Nafarroako hegoaldean dagoen udalerria da, Erriberan kokatutakoa. Iruñetik 62 kilometrora dago. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.525 biztanle zituen.

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragon ibaia Peñalengo amildegiaren ondotik igarotzen.

Funes, Erriberriko merindadearen hegoaldeko muturrean kokatzen da. Herrira heltzeko, Martzillatik hasten diren herri-errepideak hartu behar dira, NA-128 errepidea hartuz, edo Azkoiendik hasita, NA-115 errepidearen bitartez.

Funesko udalerri mugakideak honakoak dira: Iparraldean Azkoien, hegoaldean Errioxako Autonomia Erkidegoa eta Milagro, ekialdean Martzilla, Alesbes eta berriro Milagro eta mendebaldean Azagra. Ibaiei dagokionez, iparraldetik Arga, ekialdetik Aragoi eta mendebaldetik Ebro ibaiek udalerria zeharkatzen dute.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Funesko klimaren ezaugarri nagusia, tenperaturak izaten dituen aldaketa handiak dira, neguak hotzak diren bitartean, uda garaian tenperaturek maiz egiten dute 35 gradutik gora. Klima mediterraniar kontinental motakoa da, uda garaian lehorte nabarmena da eta zierzo haizeak maiz jotzen du udalerrian. Urteko batez besteko tenperatura 14 gradukoa da, eta prezipitazioak 400 et 450mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 65 baino ez dira, eta batez ere udaberri eta udazkenean izaten dira.

Aragon ibaiaren ondoko zuhaixkez eta birlandaturiko pinuez gain, ez da apenas zuhaitzik geratzen Funesen.

Estazio meteorologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrigunearen kanpoaldean, Raso, Las Suertes eta La Planako guneetan eta itsasoaren mailatik 391 metrora, Nafarroako gobernuak jarritako estazio meteorologikoa dago.[2]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Funestik gertu aurkituriko aztarnen arabera, herriaren sorrera Erromatar Inperioaren garaian ezarri daiteke. Aztarnen artean, Ebro ibaiaren ertzean aurkituriko upategi baten hondakinak, eta domus edo giza-kokaleku desberdinak daude. Horrez gain, duela 2000 urte inguruko hilobi ugari aurkitu dira.

Musulmanek Nafarroa Garaiaren erdialde eta hegoaldea konkistatzean, euren erresumaren esku geratu zen Funes. XI. mendean Alfontso I.a Bataiatzailea erregeak, Nafarroaren hegoaldea konkistatzean, Calahorrako forua eman zien Funestarrei, Peñalen eta Martzillarekin batera[3]. XII. mendean, zehazki 1171an, aljama judutar garrantzitsu bat existitu zen herrian, Antso Jakituna erregearen babespean. Eraikin hau 1328. urtean egondako istiluetan eraitsia izan zen.

1378ko gerran, Gaztelarrek herria eraso eta erabat birrindu zuten, eta horrela, herria hutsik geratu zen, bertako biztanle guztiek Azkoienera joan zirelako. 1430ean herria Piarres Azkoiengoari eman zitzaion dohaintza moduan, eta ondorengo mendean Faltzesko markesen jaurerriaren zati bihurtu zen.

Erdi Arotik XIX. mendera arte, petxa ordaintzen zuen jaurerria izan zen. XVIII. mendearen hasieran, Madrilera saldutako ardoaren salerosketa eten egin zen, eta bien bitartean Funesen zegoen gatz meategitik ateratako produktua inguruko herrietako biztanleek erosten zuten. Erriberako beste herrietan ez bezalako, zumar eta lizarren egurra erabiltzen jarraitu zuten XVIII. mendean ere, zuhaitz hauek oso ugariak zirelako herrian. 1793 eta 1795 urteen arteko Konbentzio Gerran, herriak, armak ekoizteko laguntza eman zion erregeari. 1800an herrian bi errota zeuden, bata irina eta bestea olioa ekoizteko.

1840ko hamarkadan udalerri independente bihurtu zen, estatu mailan egindako erreforma administratiboaren baitan. 1850ean Funesen 1.040 errealeko soldata jasotzen zuen mutilen eskola zegoen. Eskolako maisuak, elizako organoa ere jotzen zuen. Herri bideak onak ez ziren arren, Arga ibaia igarotzeko txalupa zegoen, eta bost bazkaleku zeuden[4]. 1920ko hamarkadan nekazal aurrezki kutxa, teileria, igeltsu labeak, txirrika tailerrak, eta ospitalea zeuden herrian.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Funesko biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
1.092 1.153 1.190 1.224 1.497 1.526 1.675 1.892 1.940 2.071 2.150 2.336 2.396

2008ko erroldaren arabera, 362 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %15,35a (Nafarroako batez bestekoaren gainetik).

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza da Funesko jarduera ekonomiko nagusia, 1990eko hamarkadaren amaieran biztanleriaren erdia aritzen zen lehen sektorean lanean. Dena den, nekazaritza bizibide nagusia duten funestarren kopurua txikiagoa da, eta jarduera osagarritzat dute. Herriko laborantza lur gehienak sekain lurrak dira, landu daitezkeen lurren hiru laurden. Lur ureztagarrietan, tomatea, artoa eta patata bezalako barazki eta zerealak lantzen dira. Sekain lurretan, zerealak dira nagusi, batez ere, XX. mendearen hasieran egondako lurren hedapenaren eraginez. Horrela, 1891ean 639 hektarea lantzen baziren ere, hamarkada batzuk beranduago 1935ean 2.602 hektarea lantzen ziren Funesen (gehienak zerelaka lantzeko). Filoxeraren gaitzaren agerpenak ia erabat desagerarazi zuen mahastien azalera (1891an 440 hektarea, eta 1906an bederatzi baino ez). Baina ondorengo hamarkadetan suspertuz joan zen eta 1982an 310 hektarea hartzen zituzten mahastiek.

1964ko otsailaren 28an Donejakue nekazal-kooperatiba sortu zen, baina hamar urte beranduago, 1974ko azaroaren 21ean bertan behera geratu zen. Lur amankomunek 4.362 hektarea hartzen dituzte (erroldaturiko lurren %83,8), eta lur horietatik, sekain lur moduan erabilitakoak 3.573 hektarea, lur ureztagarriak 171 hektarea eta mahastiak landatzeko erabilitakoak 150 hektarea dira.

Bardeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroan, Funesek, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Carcastillo, Melida, Kaparroso, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Azkoien, Cabanillas, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibarra eta Zaraitzuko ibarrekin batera, Nafarroako Bardeetako elkartea osatu zuen. Bardeetako lur amankomunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.

Parke eolikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Funes eta Azkoiengo udalerrien artean, Nafarroako gobernuak eraikitako "Caluengo" izeneko parke eolikoa dago. Instalaturiko potentzia 49,50 megawattekoa da, eta parkearen jabea Nafarroako gobernua da gaur egun.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Santiago parrokia: Eliza, jatorrizko Erdi Aroko parrokiaren ondarren gainean eraiki zen. Adreiluz egina, herriaren inguruetatik, ikusten den egitura nabarmena da. Kanpoaldean, oinarri karratuko dorrea nabarmentzen da. Duela mende asko, Funesko herritarrak lurperatu ziren elizaren barnean, eta horren seinale, lurrean ikus daitezkeen zenbakidun egurrezko xaflak. Elizak, gurutze latindarraren oinarri tipikoa dauka, hiru zatitan banaturiko nabe bakarra, gurutzadura, eta abside edo aldare nagusia.
  • Kalbarioaren Kristau santuaren baseliza: XVIII. mendean eraikitako baseliza, Camino Alto izeneko igarobidean kokatzen da. Eraikinaren barruan, egurrezko Kristo gurutziltzatu bat kokatzen da, aldare nagusiaren aurrean, eta alboetan Dolorosa eta San Joan Ebanjelariaren beste bi irudi. Baseliza 1950. urtean zaharberritzen hasi ziren, eta ondoren urteetan lanek jarraitu zuten, 1958ra arte.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nagusiki kontserbadorea den soziologia duen herri honetan alkate eskuindarrak egon izan dira. 2007an UPN alderdiko Antonio Ultzurrun Jiménez aukeratu zuten alkate. Udaleko hamaika zinegotzietatik sei lortu zituen Nafarroako Herriaren Batasunak eta hortaz gehiengo absolutua. Baliogabeko botoak 16 izan ziren (emandako guztien %1,09a) eta zurizko 17 boto izan ziren (botoen %1,17a). Abstentzioa %16,26koa izan zen.

Funesko Udala-2007
Alderdia Botoak Zinegotziak
UPN 770 6
AEI 445 4
PSN 220 1

2011n aldaketa egon zen udaletxean eta PPk (4 zinegotzi) Nafarroan lortutako alkatetza bakarra Isidro Velascok eskuratu zuen[5], zerrenda bozkatuena izan zelako. UPNk beste 4 zinegotzi eta Agrupación Progresista Independiente de Funes (APIF) taldeak 3.

Funesko Udala-2011
Alderdia Botoak Zinegotziak
PP 487 4
UPN 444 4
APIF 433 3


Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egungo udaletxea Foruen Plazan dago. Antzinako eraikina, toki berean zegoen, eta urteetako mantenu falta dela eta, eraitsi behar izan zuten. Eraikin berriak, antzinakoaren itxura berdina daukan hiru solairuko eraikuntza sendoa da. Beheko solairuan arkudun ataria dago. Antzinako udaletxea 1737an eraiki zen, adreilu, harri eta igeltsua erabiliz. Udala alkatea eta hamaika zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Foruen Plaza, 1

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003
2003-2007
2007-2011 Antonio Ultzurrun Jiménez UPN
2011- Isidro Velasco Estarriaga PP

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Funes eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,35ek zekien euskaraz hitz egiten.

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autobuses Olloqui autobus konpainiak Funes Calahorrarekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • San Isidro jaiak, maiatzaren 15aren inguruan ospatzen dira, hurbilen jausten den asteburuan. Jaiak XVIII. mendearen amaieratik antolatzen ditu San Isidro kofradiak.

Pertsonaia ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa