Estatistika

Wikipedia(e)tik

Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Euskarazko wikipediari buruzko estatistikak: Wikipediak berak sortzen dituen datu multzo itzelak aztertzeko erabil daiteke estatistika.

Estatistika errealitateko fenomeno aldakor eta ziurgabeei buruzko datu multzoak bildu, sailkatu, irudikatu, laburtu eta aztertu egiten dituen zientzia da, fenomeno hauei buruz erregulartasunak hatzeman, aurresanak egin eta konklusio zehatzak ematearren. Bere ereduak eratzeko, matematika, probabilitate teoria eta erabaki-teoria oinarritzat hartzen ditu estatistikak. Estatistikaren teknikak erabilera maila bitan kokatzen dira: estatistika deskribatzailean teknika sinple eta errazak erabiltzen dira datuak irudikatu eta laburtzeko, inferentzia estatistikoan azterketa konplexuagoa eta zorrotzagoa egiten da, datuak eredu matematiko batera egokitu eta berarekin duten errore maila neurtuz. Egun funtsezko metodologia da ikerketa zientifikoan eta alor guztietan zabaltzen da bere erabilera, ekonomian, medikuntzan, soziologian eta fisikan esaterako. Estatistikak terminoa edonolako datu multzoak, baina gehienetan erakunde publikoek argitaratutako datu ofizialak, adierazteko ere erabili ohi da (langabetuen estatistikak eta osasun estatistikak, esaterako) baina esan behar da estatistika ez dela mugatzen datuak jasotzera, hau da, estatistikak biltzera; harago doa eta datuen azterketarako metodologia ere hartzen du.

Eduki-taula

[aldatu] Etimologia

Hermann Conring alemaniarrak 1660. urtean Staatenkunde izenez lezioak ematen ditu unibertsitatean, estatuen datu bilketari buruz.Gottfried Achenwall irakasleak sortu zuen Statistik hitza 1749an [1] , italierazko statista (estatuaz arduratzen den pertsona) hitzetik.Termino honen bitartez estatu baten deskribapen zehatza eta osotua, bere gizarte, politika eta ekonomiari buruz, adierazi nahi zuen. Estatistika gaur ulertzen den moduan, ordea, XVII. eta XVIII. mendean Europan garatu zen Aritmetika Politikoa delakoaren oinordekoa da, Statistik kontzeptuaren jarraitzaileek datuen bilduma hutsa egiten baizuten, datuak aztertu gabe utziz. (ikus Estatiskaren historia artikulua). Ingelesera Sir John Sinclair politikoak ekarri zuen bere Statistical Account of Scotland liburu bilduman, XVIII. mendearen bukaeran.

[aldatu] Historia

Artikulu nagusia: Estatistikaren historia

XVII. eta XVIII. mendeetan estatistika terminoa sortu eta zientzia bihurtu aurretik, anitzetan burutzen ziren datu bilketak. Antzinako Egipton eta beste zibilizazio zaharretan ohizkoak ziren zentsuak. Erdi Aroan ere ezagunak dira egindako datu bilketa batzuk, Ingalaterran egindako Domesday Book delakoa esaterako. Estatistika datuen azterketa moduan ikusi zuen lehenengo bidegilea John Graunt ingelesa izan zen XVII. mendean. Londreseko datu demografikoak erabiliz, aurresanak eta beste ondorioak ateratzen ditu datuetatik. Demografiari buruzko ikerketak ugaltzen dria XVIII. mendean. Aldi berean, probabilitate teoria garatzen da eta horrela XIX. mendearen hasierarako estatistika probabilitate teoriarekin uztartzeko teoria osaturik dago, Pierre-Simon Laplace zientzia gizonari esker, besteak beste, banakuntza normalean eta beste kontzeptu batzuetan oinarrituz. XIX. mendea aplikazioak ugaltzen dira zientzia anitzetara. Adolphe Quételet da mende honetan estatistikaren erabileraren zabalkuntza bultzatzen dutenetako bat. XX. mendean, Ronald Fisher estatistikariak inferentzia estatistikoaren teoria garatzen du eta Andrey Kolmogorov matematikoak probabilitatearen axiomatika eratzen du. Estatistika bayestar izeneko adarra ere mendean zehar garatutuako erabaki-teorian oinarritzen da. Hauei esker besteak beste, estatistikaren eraikin kontzeptuala osatu eta teknika eta eredu berrietarako oinarria finkaturik geratzen da XX. mendeko erdialderako. Egun, estatistikak ezinbesteko tresna informazioaren gizarteak sortzen dituen datu multzoak laburtu eta aztertzeko.

[aldatu] Estatistika deskribatzailea eta inferentzia

Datu multzoak aztertzeko bi modu bereizi ohi da: estatistika deskribatzailea eta inferentzia estatistikoa.

Estatistika deskribatzaileak datuen deskribapen hutsa egiten du, teknika sinpleak erabiliz, datuak irudikatu eta laburtzeko. Aplikazio askotan ez da beharrezkoa zehaztasun handia eta datuen ezaugarri nagusienak lortu eta sinpletasunez erakusteko nahikoa izaten da. Datu diagramak, datu taulak eta batezbestekoak eta bestelako estatistiko edo neurriak biltzen ditu estatistika deskribatzaileak.

Inferentzia estatistikoak datuak eredu matematiko batera egokitzen ditu, eredu matematikoak datu hutsak baino errazagoak baitira garatzen. Eredu hauek probabilitate kontzeptuan oinarritzen dira, probabilitate teoria osatuz. Horretarako, ereduaren parametroak zenbatetsi egin behar dira datuetan oinarrituz. Adibidez, datu multzo bati dagozkion puntuak ez dira guztiz egokitzen zuzen batera, baina zuzenak eredu onargarria eta erosoa izan daiteke datu multzoa deskribatu eta sakonago aztertzeko; zuzenaren ekuazioa, zuzenaren parametroak alegia, datuetan oinarrituz zenbatetsi behar dira. Ereduaren egokitzapenean sortzen den errorea ere aztertu behar da. Oro har, inferentzia estatistikoa lagin bateko datuetatik eratorritako ondorioak populazio batera zenbateraino fidagarritasunez zabal daitezkeen aztertzeko ere erabiltzen da.

Ikerketa zientifikoetan inferentzia estatistikoak eskaintzen dituen teknikak erabiltzen dira egun, zehatzagoak eta zorrotzagoak baitira, eta estatistika deskribatzailea datuak esploratu edo publikora zabaltzeko soilik erabiltzen da.

Bestalde, estatistikak datu multzoetako aldagaiak banaka edo batera egiteko aukera ematen du. Baterako azterketa egiten denean, beraien arteko erlazioak azaleraztea da helburu nagusia.

[aldatu] Estatistika matematikoa eta estatistika aplikatua

Estatistikak errealitateari erabili beharreko ereduak planteatu, garatu eta zenbatesteko asmatu dituen metodoen multzoari estatistika matematiko deritzo. Estatistika matematikoak, fenomeno aldakorren oinarrizko eredua planteatzen probabilitate teoriatik abiatu eta matematika tresnak baliatuz, probabilitate ereduak zehaztu eta inferentziako metodo ezberdinak garatzen ditu, matematikak eskaintzen duen zehaztasunez betiere.

Estatistika matematikoak eskaintzen dituen metodoak estatistika aplikatua delakoak erabiltzen ditu errealitatearen problema eta azterketa jakinak burutzeko, kasuan kasuko egokitzapenak eginez.

[aldatu] Aplikazio-eremuak

Edozein lan, txosten edo ikerketatan erabil daiteke estatistika aplikatuak: datuak non, estatistika han izango da. Estatistika aplikatzen den zientzia zein den, estatistikaz gainera beste termino batzuk erabili ohi dira lan estatistikoa izendatzeko. Esaterako:

Zientziaz gainera, beste arlo askotan ditu aplikazioak estatistikak: enpresa munduan, merkatu ikerketak egiteko orduan; irakaskuntzan, ikasleek lortutako emaitzak aztertzeko, errepideetako trafikoari buruz gehiago jakiteko, ...

Estatistika aplikatuaren oinarrian, estatistikarako metodoak, teknikak eta ereduak garatzen dituen arloari estatistika teorikoa edo estatistika matematikoa deitu ohi zaio.

[aldatu] Oharrak eta rreferentziak

  1. ↑ Hitza Achenwall-ek idatziriko Staatsverfassung der heutigen vornehmsten europäischen Reiche und Völker im Grundrisse liburuan agertzen da (euskaraz, Egungo Europako herrialde eta herri nagusien eraketa politikoa).

[aldatu] Ikus, gainera

"http://eu.wikipedia.org/wiki/Estatistika"(e)tik eskuratuta