Kiribati

Kiribatiko Errepublika Ribaberikin Kiribati Republic of Kiribati
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: Te Mauri, Te Raoi ao Te Tabomoa ( Osasuna, bakea eta oparotasuna )
Hiriburua (eta hiri handiena)	Tarawa 1°25′N 173°0′E
Hizkuntza ofiziala(k)	Kiribatiera, Ingelesa
Gobernua Presidentea	Errepublika Anote Tong
Independentzia - Onartua	Erresuma Batutik 1979 uztailaren 12
Eremua • Guztira • Ura	726 km² (186.) % 0
Biztanleria • Zenbatespena (2005) • Dentsitatea Herritarra	105.432 (197.) 137 biztanle/km² (73.) kiribatiar
Dirua	Dolar australiarra (AUD)
Ordu eremua  • Udan (DST)	UTC (UTC +12, +13, +13) Ez (UTC +12, +13, +13)
Interneteko domeinua	.ki
Telefono aurrezenbakia	+686

Kiribatiko Errepublika 32 koralezko atoloiz eta uharte batez osatuta dago, 3 milioi km²-tan sakabanatuta, Ozeano Barean, Australiaren iparraldean. 1979. urteaz geroztik independentea. Kiritimati munduko atoloi handiena da.

Geografia

Kiribati koraletan jatorria duten 33 atoloik eta uharte bakarrak (Banaba) osatzen dute. Uhartediak ondoko hauek dira:

• Banaba (edo Ocean Island): Inor bizi ez deb uhartea, Nauru eta Gilbert uharteen artean kokatua.
• Gilbert uharteak (kiribatieraz Tungaru): 16 atoloi, Fijitik 1.500 km iparraldera kokatuta.
• Fenix uharteak (Phoenix edo Rawaki): 8 atoloi eta koral jatorriko uharte, Gilbert uharteetatik 1.800 km hego-ekialdera.
• Lerroko uharteak edo Ekuatoreko Esporadak (Line Islands): 8 atoloi eta arrezife bat, Gilbert uharteetatik 3.330 km ekialdera.

Lerroko uharteetako beste hiru atoloi Ameriketako Estatu Batuetako lurraldeak dira.

Lerroko uharteetan dagoen Kiritimati munduko atoloirik handiena da.

Atoloi barneko aintzira.

Historia

Sakontzeko, irakurri: Kiribatiko historia

Antzina Gilbert eta Ellice izena zuen gaur egun Kiribati denak; britainiarren mendeko protektoratua izan zen 1892tik aurrera, eta britainiar koroaren kolonia bihurtu zen 1915ean (geroago Fenix eta Line uharteak ere kolonia hartan sartu zituzten). 1975ean Gilbert eta Ellicek bi estatu bereizi osatzeko erabakia hartu zuten; Ellice uharteak Tuvalu estatu txikiaren baitan sartu ziren 1978an, eta Gilbert uharteek, berriz, gaur egun Kiribati den estatua osatu zuten 1979an, Fenixekin eta Linerekin batera. Ordukoa da gaur egun indarrean dagoen konstituzioa.

Jeremia Tabai izan zen Lehen Ministroa eta estatuburua. Legeak agintzen zuenari jarraituz, 1991n bere kargua utzi zuen hamabi urteko agintaldia bete zuelarik, eta Teatao Teannaki lehendakariordeak hartu zuen haren lekua. 1994ko hauteskundeetan Teburoro Titok Teatao Teannakiri irabazi zion eta bera da, harrezkero, Kiribatiko lehendakaria. Oro har, eta bere aurretik aginpidean izandako lehendakariak bezala, Kiribati kanpora zabaltzera bideraturiko politika eraman du aurrera, eta Ozeano Bareko inguruko herrialdeekiko harremanak estutzeko ahaleginak egin ditu. Aipagarria da Kiribatin ez dagoela alderdi politiko formalik; interes taldeak dira bertakoak, alderdiko buruzagirik edo alderdi egiturarik gabeak. 2003an, Anote Tong izendatu zuten lehendakari. Ozeano Bareko ur maila aurreikuspenek dioten bezainbat igotzen bada, ur azpian desagertzeko arriskuan egongo da laster Kiribati; hori dela eta, lehendakariak laguntza eskatu du nazioartean kiribatiarrak beste herrialdetan kokatu ahal izateko.

Ekonomia

Arrantza izan da Kiribatiko ekonomia jarduera nagusia, baina estatuko arrantza konpainia itxi zenez gero, Kiribatik bere eskumenean duen itsasoko partean arrantza egiteko lizentziak atzerritarrei saltzetik ateratzen dute diru gehiena. Nekazaritzak ere (kokoa, banana, papaia, etab.) pisu handia du bertako ekonomian, baina palmondoa da gehiena lantzen dena, lur gutxi dagoelako eta ez delako oso oparoa; esportaziorako gai nagusiak kopra (kokoaren mamia) eta palmondoaren beste gai batzuk dira. Garai batean fosfato erreserba oparoak izan zituen Kiribatik, baina gaur egun agortuta daude. Ekonomia indartzeko arazo nagusiak, nazio baliabide eskasez gainera, langile trebatuen urritasuna, azpiegitura ahulak eta nazioarteko merkatuekiko urruntasuna dira.

Kutsadura arazo larriak daude bereziki Tarava atoloiaren hegoaldean, migrazioaren eraginez eta hondakinak uretara eta hobi irekietara isurtzeko duten ohituragatik, eta horren ondorioz ura kutsatzen ari da. Bestalde, 1989an NBEek argitara emandako txosten baten arabera, eguratsaren berotzearen eta itsasoko uren mailaren igoeraren ondorioz urak erabat estali dezake Kiribati, hori eragozteko neurri egokirik hartu ezean.

Demografia

Kiribati gainpopulatua dagoen herrialdea da, 103.092 biztanle ditu 811 km²ko lurraldean (2005eko datuak). Ondorioz, biztanleria dentsitatea 127 biztanle km²koa da.

Biztanleriaren %57,7 15 eta 64 urteen artean kokatzen da.

Osaera etnikoa

• Uhartetarrak: %97,7
• Mestizoak: %1,5
• Beste batzuk: %0,6
• Europarrak: %0,2

Erlijioa

Biztanleriaren gehiengoa katolikoa da. Halaber, protestante nahiz ebangelikoak ere badira.

Erreferentziak

• Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Jalgi.com atlasa datuak, mapak eta irudiak
• (Ingelesez) CIA - World Factbook Geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak.