Inari

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Aanaar / Aanar / Anár / Inari

Inariko armarria
Armarria
Berezko izena Aanaar kieldân (inariko samieraz)
Aanar kådda (skolt samieraz)
Anára gielda (ipar samieraz)
Inarin kunta (finlandieraz)
Herrialdea
Eskualdea
Azpieskualdea
 Finlandia
Lappiko eskualdea
Ipar Lappiko azpieskualdea
Alkatea Reijo Timperi
Sorrera 1876
Aanaar / Aanar / Anár / Inari Finlandiako mapan
Koordenatuak 68°39′35″N 27°32′20″E / 68.65972°N 27.53889°E / 68.65972; 27.53889Koordenatuak: 68°39′35″N 27°32′20″E / 68.65972°N 27.53889°E / 68.65972; 27.53889
Azalera
-Ur-azalera
17.333,54 km² [1]
2.280,50 km² (%13,1)
Biztanleria
Dentsitatea
Lehen hizkuntza
- Finlandiera
- Samiera
- Besteak
6.788 (2014.01.31) [1]
0,45 bizt/km²
(2012) [2]
% 92,0 (ofiziala)
% 6,1 (ofizialak¹)
% 1,9
Webgune ofiziala (Errusieraz) (Finlandieraz)
(Ingelesez) (Suedieraz)
¹ Udalerriko hiru sami hizkuntzak dira ofizialak: inariko samiera, ipar samiera eta skolt samiera.

Aanaar, Aanar, Anár edo Inari (suedieraz, Enare) Lappi eskualdearen iparraldean dagoen udalerria da. Zehazki, Inari aintzirak eratzen duen eremu natural zabala hartzen du beregan eta, ondorioz, Finlandiako udalerririk handiena da -guztira, 17.333,54 km²-ko azalera du-. Lurraldearen %73 babestutako eremuek osatzen dute, besteak beste, Lemmenjoki eta Urho Kekkonen parke nazionalek. Bestetik, Inarik 6.758 bizilagun ditu eta horietatik 2.100 inguru samiak dira (inariarren %30); hain zuzen, sami biztanle gehien duen Finlandiako udalerria da. Inari samien jatorrizko lurraldean dago, Sápmi izeneko herrialdean, eta etnia honen kultura babestu eta sustatzeko asmoz sortu zen Samien Lurraldea erakundearen fundatzaileetako bat da. Udalerrian hitz egiten diren hiru samierak -jatorrizko inariko samiera, hedatuena den ipar samiera, eta ekialdetik etorritako skolt samiera- dira ofizialak finlandierarekin batera.

Inariarren ia bi herenak Ivalo hiriburuan eta inguruko herrietan (Törmänen, Akujärvi-Keväjärvi) bizi diren arren, samien erdigunea diren Inari eta Sevettijärvi-Näätämö herriak, eta Saariselkä turismo herriak nabarmentzekoak dira ere. Hain zuzen, udalerriaren motore ekonomikoak elur-orein zaintza, basogintza eta, batik bat, turismoa dira; guztira, langileen %80k egiten du lan hirugarren sektorean.

Azkenik, ondasun nabarmenen artean, aipatzekoak dira XVIII. mendeko Pielpajärviko baseliza, 2013. urtean ateak ireki zituen Sajos Samien Kultura Etxea, inariko samientzat leku sakratua den Ukonkivi uhartea, eta Siida edo Samien Museoa, sami etniaren kultura eta historiari buruzko museo garrantzitsuena dena.

Natura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Inariko natura
Hammastunturi Eremu Basatiko basoa.

Inari Lappi eta Finlandiaren ipar-ekialdeko muturrean, Ipar Lappi azpieskualdearen bihotzean. Udalerriak Errusia eta Norvegiarekin egiten du muga mendebaldean eta ekialdean, eta herrialde hauekin batera, natura ingurune basatia babesteko sortu zen Pasvik-Inari Hiru aldeko Parkearen kidea da. Bizilagunak Enontekiö eta Kittilä hego-mendebaldean, Sodankylä hegoaldean, Utsjoki iparraldean, Verkhnetulomski eta Nikel errusiar udalerriak hego-ekialdean, Norvegiako Sør-Varanger eta Nesseby udalerriak ipar-ekialdean, eta Karasjok eta Kautokeino norvegiarrak ekialdean dira; eskualdeko Rovaniemi hiriburutik, aldiz, 330 bat km iparraldera dago. Inarik, guztira, 17.333,54 km²-ko azalera du, ia Hego Euskal Herria bezain zabala, eta, hain zuzen ere, azalera handiena duen herrialde osoko udalerria da. Klima nagusia azpiartikoa bada ere, habitat mota aniztasunaren ondorioz, landare mota desberdin ugari hazten da; esaterako, lautada zabalean taiga edo baso boreala nagusitzen da eta zuhaizti ohikoenak izeidiak, sahastiak, haltzadiak, urkidiak, makaldiak, pinudiak eta, batez ere hegoaldean dauden urkidi dilindariak dira. Viipus muinoaren inguruko altuera gutxiko eremuan, aldiz, klima polar bihurtzen da eta zuhaitzik gabeko tundra eremu bakanak daude. Azkenik, aipatzekoak dira landare-espezie ez-ohikoak bizi diren inguru zingiratsu eta paduratsuak, herrialde osoko ugaritsuenak [3][4].

Udalerria Zirkulu Polar Artikoa paraleloaren gainean dago, 200-350 bat km iparrera; horrenbestez, gauerdiko eguzki, gau zuri eta gau polar fenomenoak urtero izaten dira. Lehenengo bietan, eguzkia edo eguzkiaren argitasuna udalerriko zeruaren jabe izaten da maiatzaren bukaeratik abuztuaren lehenengo astera arte; Ivalo herrigunean, esaterako, 58 egun irauten du. Gau polarraren garaia edota iluntasuna nagusitzen den garaia, aldiz, abendutik urtarrilaren 15 ingurura arte izaten da. Lehen esan bezala, Inariko klima nagusia azpiartikoa da eta, ondorioz, tenperaturak leunak izaten dira udan, baina neguak hotzak eta luzeak izan ohi dira. Orokorrean, elurrak udalerriko lurzorua estaltzen du urri amaiera eta maiatza bitartean, gutxi gorabehera, 185 bat egunez; eta izotzak ere Inari aintziraren gaina hartzen du beste horrenbeste egunetan. Eremu muinotsuetan, aldiz, klima polarra nagusitzen da, eta horrekin batera, zero azpiko tenperaturak. Samiek antzinean eta gaur egun oraindik ere erabiltzen duten egutegiaren arabera, Lappiko eta udalerriko klima ulertzeko lagungarri diren zortzi garai bereizten dira: Giđđadálvi (udaberri-negua), Giđđa (udaberria), Giđđageassi (udaberri-uda), Geassi (uda), Čakčageassi (udazken-uda), Čakča (udazkena), Čakčadálvi (udazken-negua) eta Dálvi (negua). Ipar argiak, azkenik, oso ohikoak izaten dira neguko gau ilun eta oskarbietan; irail eta martxo bitartean lau gautatik hirutan izaten den fenomenoa da, urrian eta martxoan bereziki. Aipatzekoa da, inariko samien aspaldiko ustearen arabera, aurora borealak bale batek itsasoan utzitako arrastoak direla, gaur eguneraino udalerriko herritarren artean mantendu den kondaira [5].

 
2012ko Inariko klima datuak [6]
Ivalo
Klima azpiartikoa Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Guztira
Maximoa ºC -3 -0,6 5,3 9,4 20,6 22 25 24,1 16,3 9,4 3,1 -1 10,8
Batez besteko maximoa ºC -8,1 -9,6 -0,3 2,3 10,1 13,7 16,9 16,6 10,1 2,6 -0,5 -10 3,6
Batez bestekoa ºC -11 -13,9 -4,7 -1,9 5,6 9,5 12,7 11,4 6,7 0,5 -3,8 -13,9 -0,2
Batez besteko minimoa ºC -14,8 -19,1 -10,7 -8,3 0,1 5,4 7,9 5,2 2,4 -2 -8 -18,9 -5
Minimoa ºC -25 -38,3 -21 -21,3 -6,1 1 2 -2 -3,3 -11,1 -25,1 -28 -14,8
Prezipitazio-egunak 31 25 19 23 19 24 25 16 26 27 24 30 279

Inarik eskualdeko antzira gehienak dauden eremua hartzen du eta, horrela, ur gezaz estalitako azalera ehuneko altuena duen Lappiko udalerria da, guztira, %13,1 (2.280,50 km²). Besteak beste, nabarmentzekoak dira eskualdeko aintzira handienen artean dauden Hammasjärvi, Jullamojärvi, Muddusjärvi, Nammijärvi, Nitsijärvi, Paatari, Pautujärvi, Rahajärvi, Suolisjärvi, Surnujärvi eta Vuontisjärvi. Dena den, ehuneko altuaren eragile nagusia Finlandia osoko hirugarren aintzira handiena den eta udalerriari izena ematen dion Inarijärvi edo Inari aintzira da, bere azalera 1.084 km²-koa baita; gainera, herri gehienen arteko lotura egiten duen pasabidea da, udalerriaren bihotza. Inariko samien kulturan eta sinesmenean ere garrantzi handiko lekua da eta, guztira, hiru mila uharte baino gehiago ditu, zenbait gizakien aspaldiko bizitoki izandakoak. Oro har, Inarijärvira isurtzen dituzte urak udalerritik igarotzen diren ibai gehienek; hala nola, Ivalojokik, Lemmenjokik, Siuttajokik, Vaskojokik eta luzeena den Paatsjokik. Hala ere, ibai garrantzitsuena eta Finlandia eta Norvegiaren arteko muga marrazten duena, Inarijoki edo Inari ibaia da. Urtero, milaka arrantzale iristen da udalerrira bertako amuarrain arruntak, aintzira amuarrainak, laponiako amuarrainak, koregonoak, arrain hiruarantzak, ezkailuak, lotak, lutxoak eta perkak arrantzatzera. Azkenik, aipatzekoa da ere 13 metroko Ravadasköngäs, Lappiko ur-jauzi garaienetakoa dena.

Ipar argiak Inari aintzira izoztuaren gainean.

Ipar Lappi lurraldea ez da oso eremu menditsua. Muino gehienak hegoaldean daude, babestutako eremuetan, eta udalerriko sabaia Morgam-Viibus edo Viipustunturi muinoaren tontorra da, 599 metrora iristen dena. Inariko beste mendi garrantzitsu batzuk, 500-600 metro bitartean dauden Latnjoaivi, Koarvikodds, Soaebbegealdinoaivi, Peäldoaivi eta Hammastunturi, eta Saariselkä eski estazioa osatzen duten Kaunispää eta Iisakkipää dira.

Kaunispääko eski-pista elurtuak (Saariselkä).

Udalerriko natura basatia nahiko zaindua da, guztira, azaleraren %73 babestutako lurraldeek osatzen baitute. Dena den, azken urteotan hainbat istilu eta ika-mika izan da eremu babestuen kontura. Besteak beste, 2005. urtean sami abeltzainek eta Greenpeace erakundeak bat egin zuten Metsähallitus enpresaren aurka egiteko. Metsähallitus Finlandiako babestutako natura eremuak kudeatzen dituen enpresa publikoa da eta talde ekologistak eta samiek Inariko pinu basoak suntsitzeko bidea irekitzea egotzi zioten; izan ere, Metsähallitusek pinu basoen %40 babestea erabaki bazuen ere, babestutako eremu hau emankorrak ez ziren eta sartzen zailak ziren basoek osatzen zutela salatu zuten. Hain zuzen ere, sami abeltzainek euren aspaldiko kultura mantentzeko eta neguan elur-oreinak elikatu ahal izateko ezinbestekoak dituzte udalerriko pinudiak eta zuhaitzen azalak; eta neurri horren ondorioz, eskura zeuden eta aspalditik samien egonleku izandako basoak babesgabe gelditzen ziren. Erabakiak Inariko pinu basoak herrialdeko papergintza enpresa nagusien esku gelditzeko erraztasuna ematen zuela salatu zuten aldarrikatzaileek. Tirabira handiko urtea izan zen; manifestazioak izan ziren, aldarrikapenak, boikotak. Azkenean, hainbat urteren ostean, Finlandiako Gobernua, Metsähallitus, Greenpeace eta samiak akordio batera iritsi ziren eta babestutako eremua %40tik %80ra zabaltzea adostu zuten 2010ean. Negoziazioan parte hartu zuten alderdi guztiak ados agertu baziren ere, Inariko Udalak urtero udalerriko naturaren gainean eskumena zabaltzeko aldarria egiten jarraitzen du [7][8].

Lehen esan bezala, udalerriko natura basatia zaindua da. Inarin bi parke nazional eta sei eremu basati daude:

  • Lemmenjoki Parke Nazionala: Kittilä eta Inariren artean dagoen Finlandiako parke nazional zabalena eta Europako zabalenetakoa da; guztira, 2.850 km²-ko azalera du. Parke nazionala udalerriaren eremu muinotsuenean dago, hego-mendebaldean, eta Norvegiako mugaraino iristen da. Muinoetako tundra eremuaz gain, zingirak eta errekastoen inguruko lautada zabaletan zehar zabaltzen den baso boreala dira Lemmenjokiren bereizgarriak; hala, habitat desberdin horietan hazitako animalia aniztasuna garrantzitsutzat jotzen da. Dena den, herrialdean ibilbide eta basabide ugaritasunagatik da ezaguna, urtero milaka bisitari erakartzen dituztenak; bertan, espreski eraikitako hamar etxola daude, parke nazionaleko itzulian atseden hartzeko ezinbestekoak direnak. Guztira, 2010ean, 10.000 natura zale izan zen parke nazionalean [9].
    Peltojärvi aintzira Peltoaivi muinoaren gailurretik (Muotkatunturi Eremu Basatia).
  • Urho Kekkonen Parke Nazionala: Savukoski, Sodankylä eta Inari udalerrien artean dagoen parke nazionala da, Lemmenjoki ondoren, herrialdeko babestutako eremu zabalena dena; guztira, 2.550 km²-ko azalera du. Parke nazionala 1983. urtean sortu zen eskualdeko arro nagusiena babesteko asmoz, izan ere, Ozeano Artikora eta Botniako Golkora doazen Lappiko ibai gehienak sortzen dira bertan. Animalia aniztasuna ere garrantzitsua da eta arrantza zenbait ibaitan onartua dagoen arren, ehiza guztiz debekatua dago. Gainera, oinezkoentzako, eskiatzaileentzako eta txirrindularientzako ibilbideak daude, berrehun baino gehiago. Guztira, 2012an, 300.400 bisitari joan zen parke nazionalera eta, horrela, Inariren eta bizilagunen ekonomiaren pisuzko osagarria bihurtu da azken urteotan [10][11].
  • Hammastunturi, Kaldoaivi, Muotkatunturi, Paistunturi, Tsarmitunturi eta Vätsäri eremu basatiak: Inariren bereizgarri nagusietako bat dira udalerrian dauden sei eremu basatiak. Gune hauek natura basatia, eta sami kultura eta bizilekua babesteko asmoz sortuak izan ziren 1991. urtean. Hertsiki natura erreserbak ez diren arren, arau eta debeku ugari mantentzen dira. Dena den, natura altxor hauek ezagutarazteko helburuarekin basabide eta etxola ugari egin dira azken urteotan, abenturazale asko erakarri dituztenak [12].

Natura eremu hauetan ehizatzea erabat debekatua dago; beraz, baso borealaz gain, babestutako animalia ugari ere dago. Ugaztunen artean, aipatzekoak dira altzeak, amerikar bisoiak, azeri gorri eta zuriak, erbinude arrunt eta zuriak, hartz arreak, igarabak, ipar-katamotzak, jatunak, lemingak, lepahoriak, otso arruntak, satitsu txikiak, tundrako otsoak, ur-ipurtatsak, ur-satitsu hankazuriak eta elur-orein basati eta etxekotu ospetsuak (basoko elur-oreinak) [12].

Hegazti espezie desberdin asko dago baso ilun eta aintzira oparoetan. Elur-berdantzak, elur-hontzak, eper zuriak, eskandinaviako lagopodoak, kaskabeltz handiak, laponiako kaskabeltzak, okil hiruatzak, txirri lepokodunak eta zapelatz galtzadunak dira bertako negu latzetan bizirautea lortu duten hegazti bakarrak, alegia, urte osoan zehar ikus daitezkeenak udalerrian. Dena den, uda pasatzera iristen diren hegazti-espezieak dira nagusi; besteak beste, aliota txikiak, arrano beltzak, belatz handi eta txikia motako harrapariak, basoilarrak, beleak, bernagorriak, birigarro txikiak, luma dotoreko borrokalariak, elur-berdantzak, hontz gabiraiak, ipar-belatzak, ipar-gailupak, istingor arruntak, kuliska gorri eta pikartak, kurlinta bekaindunak, laponiako berdantzak, larre-buztanikarak, larreoiloak, marikoi isats-luzeak, mendebal-txori mokomeheak, mendi-txontak, mirotz zuriak, mokoker arrunt eta hegalzuriak, negu-txirtak, negu-txontak, okil beltzak, papourdinak, siberiar eskinosoak, txio horiak, txirri hankalaburrak, txirritxo handiak, txoka gorritzak, urre-txirri arruntak, zingira-hontzak eta zozo paparzuriak. Azkenik, ur-hegazti espezie desberdin ugari aurkitu daiteke aintzira eta ibaietan, haien artean, ahate gorriztak, ahatebeltz arrunt eta hegalzuriak, beltxarga oihulariak, izotz-ahateak, murgilari handiak, zerra txikiak, eta antzara hankagorriztak, hankahoriak, muturzuriak eta nanoak [9][12].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Inariko historia

Bazter honetara iritsi zen lehen gizarte antolatua Izotz Aroaren ondoren heldu zela uste da, iparraldeko klima leuntzen eta glaziarra urtzen hasi zen garaian; Rahajärvi eta Inari aintziretan aurkitu diren aztarnek ere hipotesi hau baieztatzen dute, finlandiar arkeologo eta historialariek 8.000 urte inguruko adina dutela defendatzen baitute. Mendeetan eratu zen kulturari Komsa edo Gorravárri izena ematen zaio eta Ozeano Artikoaren kostaldean ezarri zirenez batik bat, Ipar Itsasoko lehen Fonsa kulturako tribuekin harreman estua izan zutela pentsatzen da. Nahiz eta oraindik lurralde honen berezko biztanleen -samien- jatorria ezezaguna izaten jarraitzen duen, badirudi tribu hauen eta beranduago (Harri Aroan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren emaitza direla. Hasiera batean, hauen lurraldea Ozeano Artikoan hasi eta Finlandia, Norvegia eta Suedia erdialdean bukatzen zen eta muturreko egoera klimatikoei aurre egiteko baliabideak garatu zituzten. Sami aitzindari hauek ehizatik, fruitu-bilketatik eta arrantzatik bizi ziren eta guztiz nomadak zirela pentsatzen da; horrela, ehizakiaren atzetik ibiltzen zirenez, sasoiaren arabera bizilekuz aldatuko zuten etengabe. Inariko aintziren inguruan garai honetako bizi-aztarnak aurkitu dira, hauen artean, ehiza-tresnak, harribitxi apaingarriak eta Säräisniemi taldekotzat jo diren zeramika puskak [13].

Erdi Aroan bizimoduak antzeko jarraitu zuen Inari eta Sápmi iparraldean. Biztanleria sakabanaturik bizi ziren eta sasoiaren arabera egonlekuz aldatzen zuten hainbat sami herri edo taldek osatzen zuten; talde horiei batasuna ematen zien lotura kultura antzekotasuna eta lurralde banaketa ziren. Euren artean eta mugaz haraindiko beste sami taldeen artean harremana etengabea izango zela pentsatzen dute adituek, elkar trukeak urteetan zehar sendotutako sarea. Dena den, talde edo herri bakoitzak bizirauteko beharrezko guztia lortzen zuen ehizaren, arrantzaren eta bilketaren bitartez; beraz, horrek guztiak kanpotarrekin kontaktua izateko beharra gutxituko zuen. Bestalde, klima hotza dela-eta, aipatzekoa da atzerriko erresumek ez zutela saiakera berezirik egin lurraldea bereganatzeko XIV. mendera arte; ondorioz, uste da bertako biztanleek jatorrizko bizimodu eta kulturari eutsi ahal izan ziotela arazo handirik gabe [14].

XVIII. mende hasierako Pielpajärviko baseliza.

Hain zuzen, XIV. mendearen hasieran hasi ziren zehazten Eskandinavia iparraldeko mugak. Ipar-ekialdeko merkataritza bideak oso garrantzitsuak ziren Norvegiar eta Suediar erresumentzat, eta Novgorodeko Errepublikaren erasoek ezbaian jartzen zuten hauen segurtasuna. Horrela, eskualdea bereganatzeko hainbat liskar izan zen erresuma hauen eta novgorodarren artean; baina, 1323. eta 1326. urteetan, iparraldeko mugak zehaztu ziren. Inari suediarren kontrolpean gelditu zen, eta lurraldearen mendekotasuna bermatzeko, suediarrek zerga-sistema sendoa jarri zuten martxan. Dena den, herrialdeen arteko muga ez zen horren finkoa gertatu eta eskualdea Novgorodeko Errepublikaren ondorengoa izan zen Errusiar Tsarerriaren eta Suediar Erresumaren eskuen artean ibili zen hainbat mendez. XVI. mendean, azkenean, Laponia probintziaren mugak egonkortu egin ziren behin betiko eta eskualdea antzinako probintziaren esku gelditu zen. Inariko biztanleen -inariko samien- lehenbiziko aipamena ere garai honetakoa da -zehazki, 1517. urtekoa- eta errusiar duke baten eskutik iritsi da gaur egunera. Izan ere, Inariko samiek talde berezi bat osatu zuten samien gizarte-sarean. Hizkuntza bereizgarria izateaz gain -inariera edo inariko samiera-, euren bizimodua ere ezberdina izan zen luzaroan, XX. mendera arte bizimodu guztiz nomada mantentzea lortu zuen talde bakanetakoa izan baitzen. Batik bat, ehiza eta arrantzaren bidez bizirautea lortu zuten inariarrek eta gainontzeko sami taldeak bereizten dituen elur-orein zaintza, aldiz, XX. mendean baino ez ziren bereganatzen hasiko [15].

Bestalde, inariarrek zeramaten oharkabeko bizimodua XVI. eta XVII. mendeen artean amaitu zen, suediarren eragina nabarmentzen hasi zen garaian, alegia. Kristautasunaren bultzadaz, lehen elizak eraikitzen hasi ziren Laponian. Lurraldearen zabalera eta orografia dela-eta, hainbat eliza eraiki behar izan zituzten eskualdean erlijioa egonkortzeko; Inariko lehena Pielpajärviko baseliza izan zen, 1646. urtean eraiki zena. Ermita edo baseliza honek, dena den, XVIII. mende hasieran su hartu zuen eta gaur egun zutik dagoena 1760ko erreplika da. Horrela, kristautasunaren etorrerarekin batera, samiek xamanismoa alde batera utzi eta iristen hasi ziren finn kolonoen sinesmena bereganatu zuten; hau da, kristautzea bat-batekoa izan zen. Xamanismoa eta ohitura zaharrak mantendu zituzten samiek sorgin-ehiza latza jasan behar izan zuten eta asko erreak izan ziren; azkenerako, 1661. urterako, inariko sami guztiak kristautasunera bihurtuak ziren. Samien tradizio eta sinesmen ugari galdu ziren XVII. mendean; besteak beste, joik aurre-kristauen ohitura (livđe). Gainera, sektore ekonomiko berria iparraldean sortzeko helburuarekin, samiak elur-orein zaintzan hasteko laguntzak jasotzen hasi ziren Suediar Erresumaren eskutik.

Errusia, Finlandia eta Norvegiaren arteko muga markatzen duen harri-mukurua.

XVII. mende bukaeran Izotz Aro Txikia izan zen eta herritarrek hildako asko eragin zituen gosete garai luzea pairatu zuten. Dena den, egonkortasun handiko garai luzea izan zen eta Errusiar Tsarerriaren eta Suediar Erresumaren iparraldeko muga lasaitu egin zen. XVIII. mendean baina, Finlandiaren kontrola izateko guduak hasi ziren; Finlandiako Gerran, azkenik, Errusiar Inperioak herrialdea bereganatu zuen finn nazionalismoaren laguntzaz eta Finlandia Inperioko Dukerri Handi bihurtu zen. Hain zuzen ere, XIX. mende honen hasiera izan zen Inariren hazkuntza areagotu zen garaia; Ekialdeko Lappiko basoak ustiatzen hasi ziren eta baliabide naturalen erauzketak eta urre sukarrak herritar asko erakarri zituzten hegoaldetik. Finn kolonoekin batera, beste kultura desberdineko samiak ere iristen hasi ziren. Hegoaldetik, Rovaniemi eta Kemijärvi ingurutik, kemiko samiak iritsi ziren, kolonoek bereganatutako euren jatorrizko lurrak atzean utzita; iparraldetik, aldiz, 1852. urtean Norvegia eta Errusiaren arteko muga itxi egin zenean, sami asko etorri zen Inarira, ipar samiak. Kemiko samiak Inarikoekin kultura eta hizkuntza antzekotasun handiagoa zutenez, bat egitea erraza izan zen; ipar samiekin harremana aberasgarria izan bazen ere, euren jatorrizko hizkuntza eta bizimoduari eutsi zioten eta, gaur egun, udalerrian bizi diren bi sami talde desberdin dira. Nolanahi ere, herritar askoren etorrera ikusita eta kolonoen kokatzea bultzatzeko, eskualdea zerga-sistematik salbuetsia gelditu zen hainbat urtez; inariarrak lehenbiziko bizileku egonkorrak eraikitzen hasi ziren XVIII. mendearen erdialdean [15].

Udalerria 1876. urtean sortu zen. Hain zuzen, Inariko parrokiaren lurrak XVII. mendetik zehaztuak izan ziren arren, herritarrek ez zuten udalerri eskubidea urte hartara arte jasoko. 1876an, dagoeneko, hamar inariarretik bat finn etniakoa zen.

Petsamoko nikel-meatzeak (1930).

XX. mende hasieran, Iraultza ondoren Errusian zebilen giro nahasiari probetxu atera nahian, finlandiarrek independentzia aldarrikatu zuten 1917an. Independentzia kontuan finlandiar gehienak ados zeuden arren, bi alderdi nagusien botere nahiak herrialdea Gerra Zibilera bultzatu zuen. Azkenean, Armada Zuriak gerra irabazi zuen eta administrazio berriak Ouluko probintzia zatitu, Lappiko probintzia berria sortu, eta Rovaniemi begiko hiri bihurtu zuen (Sobiet Batasunaren laguntza zuen Armada Gorriaren alde egin zuten Oulu, Tornio eta Kemi hirien kaltetan). Izendapen horrek eragin handia izan zuen Inari udalerrian, eskualdea Rovaniemi eta herrialdeak eskuratu berri zuen Ozeano Artikoko lurraldearen erdibidean baitzegoen. Hala, 1918. urtean, Ivalo herrian geltoki zuen Petsamoko trenbidea ireki zen, Rovaniemi eta kostaldearen arteko lotura eginez, eta Petsamoko nikel-meatzeak ustiatzen hasi ziren. Ivalo hazten hasi eta Inari udalerriaren herrigune nagusi bihurtu zen. Irekiera hau, dena den, ez zen horren onuragarria izan inariarrentzat, 1919ko abenduan espainiar gripea iritsi baitzen udalerrira eta pare bat hilabetean garaiko biztanleria osoaren %10 hil baitzuen; guztira, 190 inariar. 1920rako, dagoeneko finn jatorriko herritarrak samiak baino gehiago ziren udalerrian; zehazki, finn inariarrak 930 ziren eta samiak, aldiz, 806 baino ez [16].

Ivalo herria, Laponiako Gerra ondoren (1944).

Udalerriaren eta eskualdearen urre-aro honetan, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egin zuen kontinente zaharrean. Herrialdeak bere independiente estatusa mantendu nahian eta SESB bere lurraldetik urruntzeko helburuarekin, Hirugarren Reicharekin bat egin zuen. Norvegiatik iritsitako tropa alemaniarrak Lappin egokitu ziren eta herrialdearen defentsa antolatzeari ekin zioten. Finlandia astindu zuten Neguko Gerra eta Jarraipenaren Gerraren ondoren, herrialdeak SESBekin Moskuko armistizioa izeneko bake-akordioa sinatu behar izan zuen; akordio hau gauzatzeko, finlandiarrek sobietarren baldintza nagusia onartu behar izan zuten, alegia, alemaniarrak finlandiar lurraldetik botatzea. Laponiako Gerra hasi zen 1944ko urriaren 1ean eta Inariko biztanleak Suediara eta hego Finlandiara eraman zituzten. Lappin zeuden 200.000 soldadu alemaniarrek, bestalde, bizilagun den Norvegiara, Reicharen herrialde satelitera alde egitea pentsatu zuten, baina, ihes egin baino lehen, Lothar Rendulic ofizialak probintzia osoa suntsitzeko agindua eman zuen. Finlandiar soldaduak Kemi eta Tornio ingurura joan ziren alemaniarrak bertako portu estrategikoetatik urruntzen saiatzeko eta, bitartean, nazien XVII. batailoiak gotorleku sendoena zuten hiriaren jabe egin ziren, Rovaniemiren jabe, hain zuzen ere. Urriaren 9an, alemaniar soldaduak hiriko azpiegitura, instalazio eta finlandiar administrazioaren eraikin nagusiak suntsitzen hasiak ziren. Laponian zegoen bigarren batailoi alemaniarrak -XXXII. batailoiak-, aldiz, iparralderantz egin zuen; Sodankylä-Ivalo-Utsjoki bidetik Norvegiara heltzea zuten helburu. Ihesean, ez zuten gainontzeko batailoiek aurkitutako erresistentziarik jasan eta arazorik gabe iritsi ziren mugaraino. Hori bai, bidean, topatutako herri guztiak suntsitzeaz arduratu ziren; hauen artean, Sodankylä eta Ivalo 1944ko azaroaren 5ean. Hala ere, inariarrak babesean zeudenez, hildakorik ez zen izan eta onik itzuli ahal izan ziren udalerrira; gerra garaipenak, era berean, berreraikitze lanak arindu zituen [17][18].

Gerraren ezkutuko albo-kalteak errefuxiatuak izan ziren. Neguko Gerra eta Jarraipenaren Gerra amaitu zirenean, 1939. eta 1941. urteetan, Finlandiak Ozeano Artikoan zituen lurraldeak galdu egin zituen: Ribatxi penintsula lehenik; ondoren, Petsamo udalerria. Ondorioz, bertako herritarrek bizilekuz aldatu behar izan zuten. Gehienak skolt samiak ziren, hizkuntza -skolt samiera- eta ohituragatik gainontzeko samiengandik bereizten direnak; horrela, Suonikylän bizi ziren samiak Näätämö eta Sevettijärvi herrietan geratu ziren; Paatsjoki ibaiaren inguruan bizi zirenak, aldiz, Keväjärvira joan ziren; eta Petsamokoak, azkenik, Nellim herrian amaitu zuten. Mugimendu fluxu honek erabat aldatu zuen Inari udalerriaren banaketa etnikoa eta eskualdearen jatorrizko biztanleak ziren inariko samiek euren lurrak banatu behar izan zituzten [19].

XX. mende hasierako sami familia (1936).

Hala eta guztiz ere, Bigarren Mundu Gerra osteko urteetan, Finlandiak ekonomikoki izugarrizko hazkuntza izan zuen eta gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Gerra osteko herrialde pobre bat izateari utzi, Gerra Hotzean neutral aldarrikatu, NBEk ezarritako isuna ordaindu (Parisko Itunaren ondorioz, Inarik Jäniskoski–Niskakoski lurraldea galdu zuen) eta, 40 urtean, teknologikoki munduko estatu garatu eta jakintsuenetakoa bihurtu zen, merkatuko izugarrizko botere ekonomikoarekin eta bizi maila altuarekin. Hala ere, hazkunde guzti hau ez zen hain oparoa izan udalerriarentzat, industriak ez baitzituen bere sustraiak errotu Lappin (Kemi, Kemijärvi eta Tornio hirietan izan ezik), eta samiek jatorrizko ekonomiatik bizirauten jarraitu zuten 1950eko hamarkadara arte. Hain zuzen ere, hamarkada horretan arrantza industria iritsi zen Inari aintzirara. Hegoaldetik etorritako finlandiar arrantzaleek lakua hustu egin zuten urte gutxian eta gehiegizko arrantzak inariko samien natura baliabide aberatsenarekin amaitu zuen.

1970eko hamarkadatik aurrera, aldiz, aintzira eta natura basatia babesteko ekintzak jarri ziren abian. Arrantza industriak udalerriaren motore ekonomiko nagusi izateari utzi zion, eta turismo berdearen aldeko apostua egin zuen Inariko Udalak. Horrela, parke nazionalak eta eremu basatiak sustatzen hasi ziren eta negu-kirolak praktikatzeko aproposak diren muinoen artean dagoen Saariselkä herriak ere bultzada handia izan zuen. Dena den, 1990eko hamarkadatik aurrera, gero eta herritar gutxiago bizi da Inarin, batik bat, lan esparru zabalagoa bilatzen duten inariarren leku aldatzearen ondorioz. Samiak, aldiz, elur-orein zaintzaz arduratzen dira, turismoarekin eta basogintzarekin batera udalerriaren egungo motore ekonomikoa dena [15].

Bi talde etniko nagusi egon arren, finnak (%65) eta samiak (%30) guztiz bateratuak daude egunerokoan eta kultura aberastuz, bi gizarte-taldeak inolako desberdintasunik gabe bizi dira XXI. mendean. Samien ohiturak, hizkuntza eta lurrak babesten dituen Samien Lurraldea sortu zuen udalerriak Enontekiö, Sodankylä eta Utsjokirekin batera 1973. urtean, eta Samien Parlamentua, hain zuzen ere, Inarin eraikia izan zen 1996ean. Aipatzekoa da hiru sami kultura desberdin bereizten direla udalerrian: ipar samiak, jatorrizko inariko samiak, eta Petsamo lurraldean bizi ziren eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren erbesteratuak izan ziren skolt samiak, gaur egun Näätämö, Nellim eta Sevettijärvi herrietan bizi direnak [20].

Administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inariko herriak [21]
Inari-OSM.png
Alajoki
Hyljelahti
Kielajoki
Kiilopää
Laanila
Lammasniemi
Lauttajärvi
Muotkanruoktu
Palkisoja
Raja-Jooseppi
Supru
Tolonen
Väylä
Viekkala
Virtaniemi
Sakontzeko, irakurri: Inariren banaketa administratiboa

Inari hainbat herri txikik osatzen dute. Herri gehienak udalerriaren mendebaldean daude, Inari aintziraren hegoaldeko ertzean; gutxi gorabeherea, inariarren %80 bizi da Ivalo eta Inari herriek osatzen duten ardatzaren artean. Hain zuzen ere, herri nagusiak 900 bat biztanle dituen Inari eta, 3.300 herritar dituen eta udalerriaren erdigunea den Ivalo dira. Azken honetan daude, hala nola, Ivaloko Institutua, Osasun-etxea eta Udaletxea. Aintzaren mendebaldean dagoen Inari herria, aldiz, inariko samien gunea da, eta han daude, besteak beste, Samien Parlamentua, Samien Museoa eta Pielpajärviko baseliza.

Dena den, esan beharra dago, azken urteotan, Ivaloren inguruan dauden herriak ere izugarri hazi direla; esate baterako, Akujärvi, Keväjärvi, Koppelo eta, nola ez, 600 biztanle pasatxo dituen Törmänen herria. Udalak ere, hainbat zerbitzu eskaintzen ditu herri hauetan. Bestalde, aipatzekoak dira ere Inariko turismoaren erdigunea den Saariselkä -azken hamarkadetan ere asko hazi dena-, iparraldeko muturrean dauden eta samiak nagusi diren Sevettijärvi eta Näätämö herriak, eta Errusiako mugatik 9 km-ra dagoen eta skolt samien erdigunea den Nellim.

Hauek dira Inariko herrigunegune garrantzitsuenak:

Lehen izendapena finlandieraz, bigarrena ipar samieraz, hirugarrena inariko samieraz eta laugarrena skolt samieraz.
250 biztanle baino gehiago dauzkaten herriak beltzez.

Garraio azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Ivalo aireportua

Inari hain udalerri zabala izanik, ez da erraza bertatik mugitzea autoz ez bada. Ez dago iparralderaino doan trenik, eta tren-geltoki hurbilenak Kemijärvi eta Rovaniemin daude, 270 eta 290 bat km hegoaldera. Aireportua da udalerria Helsinkirekin -eta neguan Rovaniemirekin- bat egiten duen azpiegitura azkarrena, baina Lappiko gainontzeko udalerrietatik bertara iristeko edo Inaritik kanpora mugitzeko autoa edo busa hartu beharra dago.

Kantatie 92 errepidea udazkenean.

Hala, Inariko herrien artean ibiltzeko eta Lappiko gainontzeko udalerriekin bat egiteko garraiobide erabiliena autoa da. Inaritik autobide bakarra igarotzen da, Nelostie izenaz ezaguna den Valtatie 4. Autobide honek Finlandia hegoaldetik iparraldera zeharkatzen du eta, guztira, Helsinkitik Utsjokira, 1.295 km-ko luzera du (herrialde osoko autobide luzeena da). E8 eta E75 osatzen duten autobideetako bat da eta Oulu, Kemi eta Rovaniemi hirietatik eta Saariselkä, Törmänen, Ivalo, Inari eta Kaamanen herrietatik igarotzen denez, inariarren autobide erabiliena ere bada. Bestetik, bigarren mailako errepide ugari ere badaude; esate baterako, Ivalo Errusiarekin bat egiten duen 53 km-ko Kantatie 91; eta Kaamanendik hasi eta Utsjokiko Karigasniemira iristen den 66 km-ko Kantatie 92 [22].

Ondorengoak dira udalerria zehazkartzen duten errepide eta autobide nagusiak:

4E 75 Valtatie 4: Helsinki - Lahti - Jyväskylä - Oulu - Kemi - Rovaniemi - Inari - Utsjoki
91 Kantatie 91: Ivalo – Raja-Jooseppi
92 Kantatie 92: Kaamanen – Karigasniemi (Utsjoki)
955 Seututie 955: Köngäs – Inari
969 Seututie 969: Akujärvi – Virtaniemi
971 Seututie 971: Kaamanen – Näätämö

Lehen esan bezala, autoa garraiobide erabiliena den arren, ez da errepide hauen gainean dabilen ibilgailu bakarra, Eskelisen Lapin Linjat konpainiaren autobusek udalerria eskualdeko eta herrialdeko hiri garrantzitsuenekin eta Norvegiarekin lotzen dutelako [23][24].

Dena den, udalerriko garraio azpiegitura garrantzitsuena Ivalo aireportua da. Ivalo herrigunetik 11 bat km-ra eta Saariselkä turismo herritik 25 km-ra baino ez dago, Törmänen herrian, eta aireportuko pista nagusia alemaniarrek Bigarren Mundu Gerran eraiki zuten alfastozko 2,499 km-ko pista da. Finavia erakundeak kudeatzen du eta bidaiarien kopuruari dagokionez, eskualdeko hirugarren aireportu garrantzitsuena da (herrialdeko hamargarrena); 2013an, guztira, 146.314 bidaiari aireratu edo lurreratu ziren bertan, aurreko urtean baino %0,6 gehiago. Joan-etorri gehienak eguberrietan izaten dira, Saariselkäko azpiegiturak erakarrita negu kiroletaz gozatzera Finlandia osotik iristen diren zaleek osatzen baitute erabiltzaileen ehuneko handiena. Turismoaren gailurra negua bada ere, udaran ere parke nazionalak bisitatzera eta Inariko naturaz gozatzera iristen den bidaiari asko dago. Aireportuan Finnair eta Norwegian Air Shuttle hegazkin-airelineek egiten dute lan, eta Helsinki-Vantaa eta Kittilä aireportuetara urte guztian zehar hegaldiak eskaintzen dituzte. Neguan bakarrik lan egiten duten erakundeen artean daude, aldiz, Blue1, easyJet, Thomson Airways eta transavia.com airelineak, Amsterdamera, Kopenhagera, Londresera, Manchesterrera edota Rovaniemi hiriburura hegaldiak antolatzen dituztenak [25][26].

Ivalo aireportuko uhal garraiatzailea (2010).

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lappiko hezkuntza azpiegitura nagusiak eskualdeko hiriburuan daude, Rovaniemin; haien artean, Unibertsitatea eta Zientzia Aplikatuen Unibertsitatea. Dena den, inariarrek derrigorrezko hezkuntza udalerrian bertan jasotzeko aukera dute. Hain zuzen, Udalak tokian tokiko irakaskuntzaren alde egiten du eta, hainbat herrik osatzen duten udalerri zabala den arren, eskaintza sarea eraginkorra da. Guztira, Haur Hezkuntzako lau eskola daude Inarin, lauak publikoak: Inari herriko, Ivaloko, Sevettijärviko eta Törmänengo haur eskolak. Ikastetxe hauetan, sei urtera arte iristen den Haur Hezkuntza eskaintzeaz gain, Derrigorrezko Hezkuntzako lehen bi mailak ere burutzen dituzte ikasleek (Törmänengoan izan ezik). Aurre-eskola deitura jasotzen duten bi ikasturteetan, hain zuzen, gazteak bigarren hezkuntzarekin hasi eta ordutegietara egokitzen hasten dira.

Hala, hirugarren mailatik aurrera, Inariko gazteek Ivaloko Institutura (Ivalon lukio edo Avvila logahat) jo behar izaten dute euren ikasketarekin jarraitzeko, udalerrian dagoen Derrigorrezko Hezkuntzako ikastetxe bakarra baita. Eskola bakarra izanik, gazte gehienek Ivalo inguruko herrietatik bertara mugitu behar izaten dute egunero; dena den, ikastetxeak herri urrunenetako ikasleen joan-etorriak ordaintzen eta errazten ditu. Ikasketa hauek finlandieraz edo ipar samieraz eskaintzen dira; udalerrian ofizialak diren gainontzeko bi hizkuntzak -inariko samiera eta skolt samiera-, bestetik, bigarren hizkuntza moduan aukera ditzakete ikasleek, suediera, ingelesa, errusiera, alemana eta frantsesarekin batera. Hala ere, aipatzekoa da, gaur egun, sami elkarteak lan handia egiten ari direla inariko samiera hezkuntzan sustatzeko [27].

Bete beharreko hezkuntza bukatzean, ikasleek hiru aukera dituzte: ikasketak utzi, lanbide institutu batean ikasketak egin, edota hemeretzi urtera arte institutuan jarraitu, ondoren, unibertsitatean sartzeko. Bigarren Hezkuntzan jarraitu, baina ikasketa hauek lanbide batera bideratuak izatea nahi duten gazteek, Inarin Hezkuntza Institutu bat dute:

Inariko haur eskola.
  • Samien Hezkuntza Institutua, Saamelaisalueen koulutuskeskus (SAKK), edo Sámi oahpahusguovddáš (SOG): Enontekiö eta Inari udalerrietan dagoen lanbide hezkuntzako institutu publikoa da, Finlandiako Gobernuak, Samien Parlamentuak eta Samien Lurraldea osatzen duten udalerriek kudeatzen dutena. Ipar Lappiko hezkuntza eskasia betetzeko sortu zen 1978. urtean, eta, 1993. urtean, sami herriaren nortasuna bereganatu zuen. Hain zuzen, Samien Hezkuntza Instituta, lanbide ikastetxea izateaz gain, aitzindaria da samien kultura, historia eta hizkuntzen ikaskuntza eta ikerkuntzan; erakundearen helburu nagusia da sami herriaren zerbitzu eta lan beharrak asetzea. Guztira, lau campus daude: Inari, Ivalo, Kaamanen, eta Hetta (Enontekiö) herrietan. Eskaintzen diren ikasketak, besteak beste, Artisautza eta Diseinua, Sami hizkuntzak eta kultura, Turismoa, Gizarte eta Osasun zaintzak, Elur-orein zaintza, Natura eta Ingurugiro zerbitzuak, eta Babestutako Natura Eremuetako basozain eta gidari izateko ikastaroak dira. Ikastetxeak 150 ikasle inguru ditu (2013), gehienak inariarrak [28].

Bigarren Hezkuntza egiteko Lanbide Institutuetan sartzen diren inariar ikasleen ehunekoa zehaztea zaila den arren, Finlandian portzentajea %40tik gorakoa da.

Osasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Lappi Ospitale Barrutia

Lappi bi ospitale barrutitan banatua dago. Alde batetik, Kemi-Tornio Ardatzak eta Ylitornio udalerriak osatzen duten Länsi-Pohja Ospitale Barrutia dago; eta, bestetik, Rovaniemi hiriburua eta eskualdeko gainontzeko udalerriak dauden Lappi Ospitale Barrutia.

Familiako edo etxeko mendikuek garrantzi handia dute eskualdeko eta herrialde osoko osasun sisteman, eta hauek udalerrian bertan dauden osasun-etxe eta eskualde-erietxetan egiten dute lan. Osasun zentro hauek ospitale txiki modukoak dira; laborategiak, kontsulta- eta ebakuntza-gelak, x izpi makinak dituzte eta zenbait mediku espezializatuk ere egiten du lan bertan. Askotan bizpahiru udalerriren artean akordioak adosten diren arren, udalerri txikienenek ere zentro hauek izaten dituzte eta, ondorioz, ospitale handiak hiri nagusienetako eskakizunak betetzeko baino ez daude. Guztira, hamabost osasun-etxe (udalerri bakoitzeko bat) eta bi erietxe daude Lappi Ospitalde Barrutian; Lappiko Ospitalea erietxe nagusia, hain zuzen ere, eskualdeko hiriburuan dago, Rovaniemin. Inarin, Ivaloko osasun-etxe nagusiaz gain, beste hiru eskualde-erietxe ere badaude: Inari, Nellim eta Sevettijärvi herrietan [29][30].

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Finlandia iparraldeko udalerri garrantzitsua izanik eta immigrazio-fluxuek eraginda, Inarik hainbat hiri senidetu dauzka; gehienak Ipar Europako eta kulturalki harreman estua duten herrialdetako udalerriak dira [31].


Udala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inariko eta Finlandiako gainontzeko udalerrietako udalbatzak eratzeko, lau urtero udal hauteskundeak antolatzen dira herrialdean. Gaur egun dagoen udalbatza 2012ko urriaren 28an ospatu ziren udal hauteskundeetan eratu zen.

Inariko Udalbatza [32]
Alderdia Eserlekuak +/- Ehunekoa Inariko udalbatza
-- Koalizio Nazionala 11 Green Arrow Up Darker.svg 7 % 36,4
-- Zentroko Alderdia 8 Straight Line Steady.svg 0 % 26,4
-- Ezker Elkartasuna 3 Red Arrow Down.svg 2 % 12,7
-- Alderdi Sozial-Demokrata 3 Green Arrow Up Darker.svg 1 % 10,3
-- Benetako Finlandiarrak 1 Green Arrow Up Darker.svg 1 % 6,0
-- Liga Berdea 1 Straight Line Steady.svg 0 % 4,9

Udalbatza 27 ordezkarik osatzen dute eta egungo talde politiko nagusia Koalizio Nazionala da. Hain zuzen, Inari izan zen 2012ko udal hauteskundeetan alderdiak irabazi zuen Lappiko udalerri bakarra; guztira, hamaika eserleku lortu zituen, aurrekoan baino zazpi gehiago, eta inariar botoen %36,4. Dena den, emaitza ez zen nahikoa izan gehiengo osoa eskuratzeko. Bigarren alderdia Zentroko Alderdia izan zen, aurreko udalbatzako zortzi batzarkideak mantendu zituena; guztira, botoen %25,4 lortu zuen, baina alderdi bozkatuena izateari utzi zion. Hiruna ordezkarirekin, Ezker Elkartasuna eta Alderdi Sozial-Demokrata izan ziren udalbatzan batzarkide gehien lortu zituzten hurrengo alderdiak; hala ere, emaitzen irakurketa guztiz desberdina izan zen. Izan ere, Ezker Elkartasunak bi eserleku galdu zituen, eta sozial-demokratek, aldiz, bat irabazi. Azkenik, udalbatza ixteko, ordezkaritza irabazi zuen Benetako Finlandiarrak eta berea mantendu zuen Liga Berdea alderdi ekologista, hurrenez hurren, botoen %6 eta %4,9 eskuratu zutenak. Inariarren %62,2k hartu zuen parte udal hauteskundeetan.

Biztanle gehien duten herriguneak (2011) [33]
Z. Herrigunea (fi / se) Biztanleria

1 Ivalo / Avvil 3.311
2 Inari / Anár 893
3 Törmänen 635
4 Saariselkä / Suoločielgi 313
5 Kaamanen / Gámas ~ 250

Udal hauteskunde hauen ostean, eratu berria zen udalbatzak gehiengo osoz Reijo Timperi alkate karguan berretsi zuen. Gobernu berriak, aldiz, udalbatzaren presidentea eta Udalaren bozeramailea izendatu zuen, Zentroko Alderdiaren kidea den Anu Avaskari sami andrea. Hurrengo udal hauteskundeak 2015. urtean ospatuko dira, herrialdeko gainontzeko udalerrietan bezala [34].

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak, guztira, 6.758 bizilagun ditu. Baina, zazpi mila biztanlera iristen ez den arren, biztanle gehien dituen Ipar Lappiko eta Samien Lurraldeko bigarren udalerria da; Lappi eskualdeko zazpigarrena. Aipatzekoa da, bestetik, Inari herrialdeko udalerri zabalena dela, eta, denera, 17.333,54 km²-ko azalera duela; beraz, datuek biztanle dentsitate baxuena duten udalerrien artean jartzen dute. Europar Batasuneko herrialdeekin eta Finlandiako gainontzeko udalerriekin alderatuta, aldiz, Inarin, 15 urte baino gutxiagoko biztanleriaren ehunekoa oso baxua da: %12,9; eta 64 urte baino gehiago dituztenena, berriz, altua: %20,7. Erlijioari dagokionez, gehienak sinesgabeak edo luteranoak dira, bereziki laestadianismo mugimendu kontserbadorekoak, eta sinestunen kopuru handiena samiek osatzen dute. Dena den, bada udalerrian eliza ortodoxoaren jarraitzaile kopuru esanguratsua, batik bat, Kola penintsulatik XX. mendean iritsitako ekialdeko skolt samiek osatzen dutena. Atzerritarrak, azkenik, biztanleriaren %1,3 dira (2013) [1].

Inariarrek gorena 80ko hamarkadan eta 90ekoaren lehen erdian bizi zuten; hain zuzen, 1995. urtean, ia zortzi mila izatera iritsi ziren. Hala ere, harrezkero, urtez urte biztanleria jaisten joan da. XX. mende bukaerako banku krisialdiak gogor astindu zuen lehen sektoreko udalerria, eta, ondorioz, herritar askok lan bila kanpora jo behar izan zuen -batez ere, Helsinki eta Rovaniemi hirietara-. Baina, industriak bertan sustraiak errotu ez baditu ere, badirudi azken urteotan inariarren kopurua mantendu egin dela, batik bat, turismoak diru-sarreretan hartu duen garrantziari esker. Hala eta guztiz ere, aldaketak aldaketa, Inarik Finlandiako sami herriaren elkargune, eta kultura eta sormenaren motore nagusia izaten jarraitzen du.

Lau dira, guztira, Inariko hizkuntza ofizialak: inariko samiera, ipar samiera, finlandiera eta skolt samiera. Herritar gehienak elebidunak edo elebidun hartzaileak dira (batik bat, gazteak), baina finlandiera da hizkuntza nagusia, inariarren %92ren jatorrizko hizkuntza baita; samierak, aldiz, herritarren %6,1ena baino ez dira. Samiera osasuntsuena ipar samiera da, samien artean hedatuen dagoen hizkuntza baita. Inariko samiera edo inariera, bestetik, udalerriko jatorrizko samien hizkuntza da, 300 bat hiztun baino ez dituena; dena den, aipatzekoa da, azken urteotan, inariko samien elkarteek, Siida museoak eta eskolek lan handia egin dutela hizkuntza honen berreskuratzean. Azkenik, skolt samiera XX. mendean ekialdetik iritsitako skolt samien jatorrizko hizkuntza da, 400 inguru hiztun dituena, eta, inariko samierarekin batera, ekialdeko samieren barrualdeko adarra osatzen duena. Udalerriaren izen ofizialak "Aanaar", "Aanar", "Anár" eta "Inari" dira, inariko samieraz, skolt samieraz, ipar samieraz eta finlandieraz, hurrenez hurren.

Biztanleriaren bilakaera [35]
1970 1975 1980 1985 1990 1995 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 Orain
6.931 6.774 6.900 7.219 7.559 7.851 7.555 7.360 7.217 7.084 6.986 6.866 6.864 6.739 6.758


Udalerriko bizilagun ospetsuenak zinean lan egiten duten Anni-Kristiina Juuso eta Kari Väänänen antzezleak dira. Anni-Kristiina Juusok -sami jatorriko ivaloar gazteak- hainbat sari irabazi du atzerrian azken urteotan eginiko lanengatik. Besteak beste, The Cuckoo edo Kukushka errusiar filmeko antzezpenagatik Errusiako aktore onenaren saria (Nika saria) 2003an eta Errusiar Federazioko 2004. urteko estatu saria jaso zituen. Gainera, Kautokeino-opprøret edo Guovdageainnu Stuimmit norvegiar filmarengatik ere, 2008ko Amanda saria lortu zuen. Gaur egun, Yle Sámi Radio irrati kateko esataria da Inarin. Bestetik, eskarmentu handiko Kari Väänänen antzezlea dago; 1953. urtean jaiotako ivaloarrak herrialdean ekoiztutako hirurogei film baino gehiagotan parte hartu du eta Finlandiako zinemetako aktore ezaguna da [36][37].

Musika munduak ere zenbait pertsonaia ezagun ekarri ditu; Amoc rapper samia dugu guztietan ospetsuena. Inarieraz abesten duen nazioarteko musikari bakarra da, Finlandia eta Norvegian arrakasta handia izan duena; inariko samien kultura eta hizkuntzaren alde ere lan handia egin duena. Gainera, Lappiko rapperrak biltzen dituen Guerra Norte kolektiboaren burua da eta udalerria iparraldeko rap hiriburu bihurtu duela esaten da, bere atzetik rapper asko eman baita ezagutzera Inarin; besteak beste, Ambassa, Ezkimo (Hannibalin & Sopan), Edorf eta Ružže. Azkenik, aipatzekoa da Angeli herrian sortu zen Angelit folk musika taldea, sami musikagintzan oihartzun handia izan duen taldea [38].

Samiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Samien Lurraldea (Finlandia), Sami etnia, eta Sápmi

Udalerria samien jatorrizko lurraldearen barnean dago, Sápmi deituriko lurraldean. Samiak, euskaldunekin batera, Europako gutxiengo indigena bakarrak dira, eta hauen jatorria ezezaguna izaten jarraitzen du egun. Kultura eta hizkuntzagatik, badirudi antzinaroko Komsa edo Gorravárri tribuen eta beranduago (Harri Aroan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren emaitza direla; baina, kontua ez da argi. Ziurra den bakarra da samiak Eskandinavia iparraldean historiaurretik bizi diren herria dela [39].

Inari aintziraren ertza ere sami herriaren aspaldiko bizileku ezagunenetakoa da, aztarnategi garrantzitsua; hain zuzen, aintzira samiek Finlandian jasan duten lekualdatze eta atzerakadaren lekuko da, samien azken mendeetako babeslekua. XIX. mendean, hegoaldetik, Kemi ibaiaren arrotik (Rovaniemi eta Kemijärvi ingurutik), kemiko samiak iritsi ziren, finlandiar kolonoek bereganatutako euren jatorrizko lurrak atzean utzita; 1852. urtean, aldiz, Norvegia eta Errusiaren arteko muga itxi egin zenean, iparraldean (Norvegia aldean) bizi ziren sami asko etorri zen Inarira, ipar samiak. Kemiko samiek Inarikoekin kultura eta hizkuntza antzekotasun handiagoa zutenez, bat egitea erraza eta azkarra izan zen; ipar samiekin harremana aberasgarria izan bazen ere, euren jatorrizko hizkuntza eta bizimoduari (elur-orein zaintza) eutsi zioten. Azkenik, Kola penintsulatik, 1940ko hamarkadan, ekialdeko skolt samiak iritsi ziren udalerrira; Bigarren Mundu Gerraren eztandak euren jatorrizko lurraldetik ihes egitera behartu zituen [39].

Sami danbor tradizionala Siidan.

Horrenbestez, beste hainbat etnien antzera, samien artean ere kultura eta hizkuntza bereiztasunak daude, eta horrek aspalditik datorren multzokatze bat ekarri du samien artera. Inarin, Finlandian dauden hiru sami azpitaldeak bizi dira: ipar samiak, skolt samiak, eta jatorrizko inariko samiak. Ugarienak inariko samiak dira, 700-900 inguru, eta euren bereizgarri nagusia euren hizkuntza da: inariko samiera. Bestetik, Sápmin hedapen handiena duen taldea aipatu beharra dago, ipar samiena; guztira, 800 lagun inguru dira, eta elur-orein zaintzari lotutako bizimoduagatik eta hiztun kopuru handiena duen samiera (ipar samiera) hitz egiteagatik dira ezagunak; azkenik, 500 bat diren skolt samiak daude, erlijio (ekialdeko eliza) eta hizkuntzagatik (skolt samiera) ere bereiziak. Hala, hiru samierak dira Inariko hizkuntza ofizialak eta udalerriak Aanaar, Anár eta Aanar izenak jasotzen ditu inariko samieraz, ipar samieraz eta skolt samieraz, hurrenez hurren.

Samiak Siida museoan.

1973. urtean, Inarik, Enontekiö, Sodankylä eta Utsjokirekin batera, Samien Lurraldea sortu zuen, samien ohiturak, hizkuntza eta lurrak babesteko asmoz. Gaur egun, Samien Lurraldea kudeatzen duten arduradunen irizpideen arabera, Inariko biztanleriaren %30 samia da (2.137 lagun 2011n), eta, ondorioz, Samien Parlamenturako hauteskundeetan parte hartu dezake; horrela, sami etniako biztanle gehien bizi den Finlandiako udalerria da -eta, Utsjoki ondoren, ehuneko handiena duena-. Azkenik, nabarmentzekoa da udalerria kultura ezberdinen artean eratzea lortu dela, finlandiarren eta samien arteko ezberdintasunik gabeko bizimodua, oreka eta bizikidetza direla oinarri [40].

Inariko samiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: Inariko sami eta Inariko samiera

Inariko samiak udalerriko jatorrizko biztanleak dira, hau da, jatorrizko inariarrak. Zehazki, sami herriaren azpimultzo bat osatzen dute, eta aparteko hizkuntza, historia, kultura eta bizimodua izateagatik bereizten dira gainontzeko samiengandik, hein handi batean, gaur egunera arte mantentzea lortu dituzten berezko ondasunak. Historiaurretik Inari aintziraren inguruan bizi izan den taldea da eta, Matti Morottaja adituaren arabera, beharbada, bizirik jarraitzen duten sami taldeen artean, gutxien ikertu eta ezagutzen dena da [41].

Inariarren lurraldea, aspaldian, Norvegiako mugaren eta Saariselkä herriaren artean zegoela uste da, Inari aintzirak betetzen duen eskualdearen inguruan. Hain zuzen, samien arteko bereizketa aspaldikoa dela dirudi, inariko samien lehenbiziko aipamena XVI. mendekoa baita -zehazki, 1517. urtekoa-. Bereizketa sami taldeak elkarrengandik urruntzen hasi zirenean emango zela pentsatzen da; izan ere, gainontzeko samien antzera, inariarrena bizimodu nomada izan zen luzera arte, eta taldea sakabanaturik bizi ziren hainbat herrik osatzen zuten, sasoiaren arabera egonlekuz aldatzen zutenak. Hala, talde edo herri bakoitzak bizirauteko beharrezko guztia lortzen zuen ehiza, arrantza eta bilketaren bitartez, eta horrek guztiak gainontzeko samiekin eta kanpotarrekin hartu-emana izateko beharra gutxituko zuen. Apurka, elkarrengandik urrundu eta bakartzearen ondorioz, Inari aintzira inguruko sami herrixkek talde bereizi bat osatuko zuten.

Talde honen bizimodua ere bestelakoa izan da. Hain zuzen ere, arrantzak pisu handia izan du inariarren gizartean, eta elur-oreinek, aldiz, ez dute gainontzeko sami herrietan izan duen nagusitasunik izan. Abeltzaintza ezagutzen zuten arren, eskala txikian gauzatzen zen, eta inariar familia bakoitzak haragiz, artisautzarako materialez eta larruz hornitzeko baliatzen zuten elur-orein talde txikia baino ez zuen. Hala ere, inariko samiek mantendu duten bereizgarri nagusia berezko hizkuntza da: inariko samiera edo inariera (Anarâškielâ). Hirurehun hiztun inguru baino ez dituen hizkuntza da, ekialdeko samieren adarrekoa, eta, UNESCOren Liburu Gorriaren arabera, galtzeko arrisku bizian dagoen hizkuntza da. Dena den, gaur egun, sami elkarteek lan handia egiten dute hizkuntza hau hezkuntzan eta inariar gazteengan sustatzeko [42].

Azkenik, kristautasuna azkar zabaldu bazen ere (XVI.-XVII. menderako), aipatzekoa da antzinako sinesmenek pisu handia izaten jarraitu zutela inariko samien artean; esate baterako, XIX. mendera arte erabilia izan zen Ukonkivi sakrifizio gune garrantzitsua, Inari aintzirako Ukkoren uhartean dagoena. Baina, erlijio berriak eta Pielpajärviko baselizaren nagusitasunak ohitura asko desagerrarazi zituzten XVII. mendean; hala nola, joik kantuen ohitura (livđe), sami talde gehienek beranduragora arte mantendu zutena.

Inariko armarria

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armarria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Inariko armarria

Armarria 1954. urtean sortu zuen Ahti Hammar margolariak eta bere helburua, bertan agertzen diren objektuekin, udalerriaren ezaugarri nagusiak adieraztea izan zen; zelai beltz baten gainean, zilar koloreko koregono arraina agertzen da, elur-oreinen urrezko adarrak dituena buruaren soinean. Biak udalerriko animalia ohikoak dira, antzinako garaietatik udalerriaren motore ekonomikoaren funtsa izan direnak eta herritarren izaera markatu dutenak. Gaur egun, elur-orein zaintzak Inariren diru-sarrera nagusien iturri izaten jarraitzen du; eta koregonoa, aldiz, urtero eskualdeko turismoa sustatzen duten milaka arrantzale erakartzen dituen arraina da. Biak ala biak sami kulturan eta sinbologian eragin handia duten animaliak dira. Gainera, aipatzekoa da Inariko armarriak ere atzealde iluna duela; izan ere, kolore hitsak (grisa, beltza) Lappiko udalerriko armarrien bereizgarri nagusiak dira, eskualdeko zerua irudikatzen dutenak. Ikur ofiziala udalbatzak onartu zuen 1954ko irailaren 28an (Barne Ministerioak hurrengo urteko otsailaren 25ean) [43][44].

Erakundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Samien Parlamentua.

Udalerriko erakunde nagusia Finlandiako Samien Parlamentua da, Inari herrian dagoena:

  • Samien Parlamentua, Sámediggi, Sämitigge edo Sää´mte´ǧǧ: sami herriak Finlandian duen erakunde politiko gorena da. Samien Lurraldea osatzen duten udalerriek sortu zuten 1973. urtean, eta, hain zuzen ere, inoiz sortu den samien lehenbiziko erakunde politikoa da, Norvegiako Parlamentuaren eta Suediakoaren aitzindaria. 1996. urtean, bestetik, egungo izaera ofiziala bereganatu zuen eta, harrezkero, Parlamentuaren eginkizun nagusiak samien kultura babestu eta sustatzeko bidea ezartzea, eta herri honen iritzi ofiziala aditzera ematea dira; gainera, batzarrak mozioak eta proposamenak aurkezteko eskumena du, betiere samiei dagozkien gaien ingurukoak badira. Erakundea 2012. urtean ateak ireki zituen Sajos Kultura Etxean dago, eta, zehazki, hogeita bat ordezkarik eta lau begiralek osatzen dute batzarra, lau urtean behin ospatzen diren hauteskundeen bitartez hautatuak direnak -azken hauteskundeak 2011ean ospatu ziren eta egungo presidentea Klemetti Näkkäläjärvi enontekiöarra da-. Aurrekontua, aldiz, milioi bat euro ingurukoa da, eta dirua hiru sailen (Kultura, Hezkuntza eta Gizarte ongizatea) eta bertako proiektuen artean banatzen da; esate baterako, Herri Indigenen Film Zentroa eta, azken urteotan, bost sami hizkuntza nagusien (hego samiera, luleko samiera, ipar samiera, inariko samiera eta skolt samiera) arteko zubi lanak egin dituen Sámi Giellagáldu elkargunea [45].

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inariko museo garrantzitsuenak sami herriari buruzkoak dira:

Siida museoaren ataria (2013).
  • Siida edo Samien Museoa: sami etniaren kultura eta historiari buruzko museoa da, Inari herrian dagoena. Museoa Lappiko jatorrizko etniaren erakustoki nagusia da. Bertan daude erakusgai, besteak beste, samien jantziak, harribitxiak, lan eta ehiza tresnak, etxebizitzak, margolanak eta musika instrumentuak; baita Izotz Arotik honera eskualdean aurkitu diren aztarna arkeologiko nabarmenenak ere. Gainera, samien kultura, arte eta bizimodu tailerrak antolatzen dira, eta iparraldeko beste hainbat herriren erakusketak ere jasotzen dira; hala nola, inuitenak eta nenetsenak. Sami herriaren erakusleiho nagusi izateaz gain, museoa sami kulturaren hauspoa ere bihurtu da azken urteotan; izan ere, museoa kudeatzen duen elkarteak etnia honen gaineko ikerkuntza zientifikoak eta, babesteko eta sustatzeko ekintza garrantzitsuenak antolatzen ditu. Egoitza nagusia Inari aintziraren ertzean dago, mendeetan inariko samien bilgune izan den aintziraren ertzean, eta ateak 1998. urtean ireki bazituen ere, aitzindaria 1959. urteko Inariko Samien Museoa da. Urte horretan, sustatzaileak museoak eskainiko zituen bildumak, eraikinak eta objektuak biltzen hasi ziren eta, azkenean, 1963. urtean zabaltzea lortu zen. 1999. urtean, Museo Nazional kategoria eta Siida izena eskuratu zituen. Aipatzekoa da, azkenik, eraikin nagusiaz gain, udaran estalperik gabeko museoa irekitzen dela ondoko lursailean, Inariko Samien Museoa izenekoa, eta, azken urteotan, lan handia egin dela museoa Lappiko gainontzeko sami herrietara zabaltzen [46].
  • Skolt Samien Etxea: Sevettijärvi herrian dagoen skolt samien kultura eta historiari buruzko museoa da. Skolt samien jatorria Sápmi ekialdeko Kola penintsulan dagoen arren, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egin zuenean, finlandiar lurraldean bizi ziren Petsamo udalerriko samiak lekuz aldatuak izan ziren Inarira eta Utsjokira; Suonikylän bizi ziren skolt samiak, zehazki, Sevettijärvi eta Näätämö herrien artean banatu ziren 1949. urtean. Gerra bukatu ostean, Petsamo sobietarren esku gelditu zenez, skolt samiak bizileku berrira egokitzen hasi ziren eta, horrela, gaur egun, sami etnia osatzen duten Inariko hiru kulturetako bat da. Guztira, mila skolt sami inguru dira: 500-700 Finlandian, 250-400 Errusian eta 150 Norvegian. Beraz, atari zabalean dagoen museoak herri honen bizimodua erakutsi nahi du; tresnak, jantziak, argazkiak, harribitxiak eta jatorrizko etxebizitzak daude erakusgai. Museoa Siidako elkarteak kudeatzen du [47].

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriko ondasun nabarmenak erlijioarekin lotura duten leku eta eraikinak dira. Hain zuzen, Inari oso udalerri zabala da eta hainbat herriz osatua dago; hori dela eta, balio eta garrantzi handia duten tenplu asko daude sakabanatuta. Garrantzitsuenak Inari herriko, Ivaloko eta Pielpajärviko elizak dira; baita, batik bat, ipar-ekialdean dauden skolt sami komunitatearen eliza ortodoxoak ere. Gainera, aipatzekoa da bertako eraikinen balio historiko eta kultural handiari esker, Angeli, Lisma eta Nellim sami herriak Finlandiako eraikitako kultur inguruneko zerrendan sartu zirela 1993. urtean. Hauekin batera, babestuak izan ziren Ivalo ibaiko urre ingurua -1868an egin zen urrearen aurkikuntzaren ondorioz garatutako meatzaritza eta urre-sukarraren aztarna dena-, Inari aintzirako Ukonsaari uhartea -samien sakrifizio gune garrantzitsua zena-, Petsikkotunturi eta XIX. mendeko Sallivaara elur-orein haztegiak, mugan dagoen Raja-Joosepi etxaldea eta XVIII. mende hasierako Pielpajärviko baseliza ere [48].

Inariko elizaren aurrealdea.

Hala ere, denen artean, ondokoak dira Inariko ondasun nabarmenenak:

  • Hirutasun santuaren eta San Trifo Petxengakoaren eliza: Nellim herrian dagoen eliza ortodoxoa da. Egurrezko tenplua 1987. urtean eraiki zuen Seppo Latvala arkitektoak, eta antzinako Petxengako elizan oinarritu zen eraikina diseinatzeko. Hain zuzen, Jarraipenaren Gerraren ondoren lekuz aldatuak izan ziren Petsamoko skolt samiek osatzen dute elizara joaten diren sinestunen kopuru handiena. Nellimgoaz gain, Inarin xumeagoak diren beste bi eliza ortodoxo daude: Ivaloko San Nikolas eliza eta Sevettijärviko San Trifo Petxengakoaren eliza; baita Keväjärvin kapera bat ere. Dena den, aipatu beharra da eliza honetan ere elizkizun luteranoak ospatzen direla [49][50].
  • Inariko eliza: Inari herriko eliza luteranoa da, Saamelaiskirkko edo "Samien eliza" ere deitua. Neguko Gerran (1940an) suntsitua izan zen aurreko elizaren gainean dago eraikia eta, Estatu Batuetako kristau protestanteen dohaintzari esker, 1952. urtean ateak ireki zituen. Eraikin zuria egurrezkoa da, ia lurreraino iristen den teila beltzeko teilatu zabala dauka, eta, guztira, 200 eserleku. Ezkila-dorrea, aldiz, 1982. urtean eraiki zen eta, bertan, elizaren bereizgarri nagusia den inskripzioa idatzita dago: Kaikki, joissa henki on, kiittäkää Herraa. Hallelujaa, alegia, "Arnas hartzen duen orok Jauna goresten du. Aleluia". Erretaula, bestetik, Väinö Saikko viipuriar artistaren lana da, 1938. urtekoa, eta "Jesus samiei agertzen zaie" izenburua du [51].
  • Ivaloko eliza: Ivalo herrian dagoen eliza luteranoa da, Inariko parrokiako eliza nagusia. 1966. urtean eraiki zen eta Laura Järvi eta Kauko Kokko arkitektoek diseinatu zuten. Adreiluz eta zinkez eginiko eraikina, itxura eta material aldetik, Lappiko gainontzeko elizen bestelakoa da; hain zuzen, eskualdeko tenplu protestanteek mantentzen duten soiltasunarekin hautsi eta eliza modernoa eraiki nahi izan zuten arkitektoek. Nabarmenak dira eraikinaren aurrealdeko beirate luze eta zabalak. Guztira, 400 eserleku dauzka eta beirazko erretaula koloretsua Laura Järvi arkitektoaren lana da. Bestetik, aipatzekoa da Tapio Wirkkala artistaren hainbat obra daudela elizan; esate baterako, kaliza eta egurrezko ordularia. 1999. urtean eraikina berriztatua izan zen [51].
  • Pielpajärviko baseliza: Inari herritik 10 bat km iparraldera dagoen baseliza da, zutik dirauen udalerriko eraikin zaharrena. Baseliza basoaren erdian dago, Pielpajärvi aintziratik hurbil, eta 1760. urtean eraikia izan zen, hondatua zegoen aurreko elizaren gainean. Dena den, Pielpajärvi ez da beti leku desertua izan; hain zuzen, inariko samiek, sasoiaren arabera, arrantza eta ehizaren arabera, egonlekuz aldatzen zuten, eta neguko hilabete luzeak igarotzeko, geldialdia egiten zuten ingurune honetan. Horrela, Pielpajärviko neguko herria sami gizartearen gune nagusia izan zen hainbat mendez. Elizaren nagusitasuna, zehazki, XVII. eta XVIII. mendeetan eman zen, harik eta Inari herri berria finkatu zen arte. Ondorioz, XIX. mendearen erdialdean, hondatzen hasi zen, eta, 1888. urtean, Inariko eliza eraiki zenean, alde batera utzia izan zen. Hala ere, XX. mendean, susperraldia etorri zen. Neguko Gerrako bonbardaketa batean, Inariko eliza suntsitua izan zen, eta baselizak ateak ireki behar izan zituen, berriro ere, 1940. urtean. Gaur egun herrigunean eliza berria eraiki den arren, Pielpajärvikoa oso baseliza maitatua bihurtu da inariarrentzat, eta, urtero, Aste Santuko eta udako elizkizunak, ezkontzak, bataioak eta beste hainbat ospakizun bertan burutzen dira. Eraikinak greziar gurutze itxurako oinplanoa du, 14 metroko luzera eta 13,6 metroko zabalera, eta egurrezkoa da guztiz [51][52][53].
Ukonsaari uhartea (Ukonkivi) Inari aintziran.
  • Sajos Samien Kultura Etxea edo Saamelaiskulttuurikeskus Sajos: Inari herrian dagoen kultura etxea da. 2012ko apirilean ireki zituen ateak, eta bertan daude, besteak beste, Samien Parlamentua, Samien Hezkuntza Institutua, Lappiko eskualde gobernua eta sami herriaren artxibo nagusia. HALO arkitektoak Ouluko enpresak diseinatu zuen eraikina, eta helburua argien arteko kontrastea egitea izan zen; hain zuzen, Sajosen aurrealde beltzaren, eta barrualdeko pinu zuriaren eta neguko elurraren arteko kontrastea burutzea. Eraikina samien jatorrizko eraikuntzagintzan dago oinarrituta, eta Sajos izenak ere inariko samiera jatorria du. Horrela, Kultura Etxea udalerriaren eta samien elkargune nagusia bihurtu da azken urte honetan, eta Inariko ekitaldi eta ospakizun bereziak bertan antolatzen dira [54].
  • Ukonkivi (euskaraz, "Ukkoren arroka"): Inari aintzirako Ukonsaari uharte harritsuan dagoen leku sakratua da. Izenak berak dioen moduan, finn herriaren Ukko jainkoaren edo samien Äijih baliokidearen uhartea da, alegia, zeruaren, gertaera klimatikoen, eta beste hainbat erabilera naturalen jainko gorenaren arroka. Guztira, uharteak 30 metroko altuera eta 50 metroko zabalera du; luzera, aldiz, 100 bat metrokoa. Inariko samientzat sakrifizio gune garrantzitsua izan zen, eta XIX. mendera arte erabilia izan zela uste da. Gutxienez, bi seita edo sakrifizio leku aurkitu dira; lehena, 1873. urtean aurkitu zuen Sir Arthur Evans britainiar arkeologo ospetsuak, uharteko kobazulo batean antzinako hainbat harribitxirekin topo egin zuenean; bigarrenaren berri, aldiz, finlandiar arkeologoek eman zuten 2007. urtean. Uharteko kobazueloetan, hain zuzen ere, elur-orein hezurrak, harribitxiak eta txanponak aurkitu izan dira urte hauetan. Ukonsaari Inari herritik 11 km-ra dago, eta hango Siida museoak gidatutako bidaiak antolatzen ditu udaran [55].

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Saariselkä[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Saariselkä (eski estazioa)

Inari hegoaldeko Saariselkä herrian dagoen eski estazioa da, Ipar Lappiko handiena. Hurrenez hurren, 438 eta 416 metro dituzten Kaunispää eta Iisakkipää muinoen artean dago, eta, guztira, hamabost eski pista daude -zortzi Kaunispään eta zazpi Iisakkipään-. Pista hauek luzera eta tamaina desberdinekoak dira; alde batetik, hasiberrientzako pista errazak (urdinak) eta oso errazak (berdea) daude, bakoitzetik lau; bestetik, maila ertaina duten eskiatzaile edo snowboarderrentzako hiru pista daude (gorriak); eta, azkenik, adituenentzako hiru pista beltz. Gainera, 1.200 metroko luzera duen jeitsiera bat ere badago, lera bidez botatzeko gordea dagoena. Pista hauetatik bost argiztatuak daude, gauez ere ibili ahal izateko, eta, Kaunispää muinoan hasten diren pistetara igotzeko, aldiz, 950 metroko luzera eta hiru pertsonentzako lekua duen teleaulkia dago. Hain zuzen, muinoaren tontorrean Saariselkä eski estazioko jatetxea dago.

Kaunispää muinoko jatetxea (Saariselkä).

Arrakasta handiena duten kirolak iraupen eskia, eski alpinoa, snowboarda, elur-erraketak, ibiltaritza eta orientazioa dira; izan ere, eski-pistez gain, Saariselkären mugatik ateratzen den iraupen luzeko 180 km-ko ibilbide sarea dago, 34 km argiztatuak dituena. Bestalde, azpiegiturak urria erdialdean ireki eta maiatza inguruan itxi ohi dira. Dena den, urte osoan zehar, Saariselkä herrian, kirola eta naturarekin lotutako ekintza ugari eskaintzen dituzte; esate baterako, elur motor safariak, husky txakurrek gidatutako lera safariak, arrantza eta txirrindularitza ikastaro eta lehiaketak, eta natura ibilaldiak [56].

Ospakizun bereziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerrian ospatzen diren egun berezienak samien kultura eta usadioekin lotura duten ospakizunak dira; besteak beste, aipatzekoa da martxoaren bukaeran Inari herrian antolatzen den elur-orein txapelketa, Paliskunnat izenekoa. Samiak izan ohi diren partaideak, soka batzuen bitartez, euren elur-oreinetara lotzen dira, eta, eskiak soinean dituztela, helmugaraino lehen postuan iristen saiatzen dira. Bestetik, uztaileko Inariviikot edo Inariko astea izeneko ospakizuna dago. Astebete irauten duen udako jaialdi honek ekintzaz betetzen du Inari herria; esaterako, 2013ko astean, antzerkiak, dantza ikuskizunak, umeentzako jarduerak eta jokoak, ibilaldiak, ur-motoen txapelketa, folk musika emanaldiak, kanoa irteerak, inariar istorio kontakizunak eta arte erakusketak antolatu ziren. Inari herriko jaialdiekin bukatzeko, samiekin zerikusia duten eta oso arrakastasuak diren beste bi ospakizun ere badira: Ijahis idja herri indigenen musikaldia, abuztu erdialdean ospatzen dena, eta Skábmagovat herri indegenen film eta telebista produkzioen jaialdia, 2014ko urtarrilean hamabosgarren urteurrena ospatuko duena [57][58][59][60].

Saariselkä herrian, bestalde, turismoari begira antolatzen diren hainbat ospakizun daude. Guztietan arrakastatsuena azaroko gau ilun eta luzeak girotzeko sortu zen KaamosJazz jaialdia da; bertara, herrialdeko jazz musikari ospetsuenak joan ohi dira eta entzule nagusiak, jazz zaletuez gain, eski estaziora joaten diren elurzaleak dira. Gainera, ahulagoa izan ohi den udako turismoa berpizteko, azken urteotan abuztuan antolatzen hasi diren bi bilkura aipatu behar dira: aurten 2.196 moto bildu dituen Ipar Finlandiako motorzaleen batzar nagusia, Jänkhällä Jytisee, eta Rautaa Rajalle, autozaleen festa nagusia. Abuztuaren 31an hasi eta irailaren 1ean bukatzen den Saariselkä MTB mountainbike txapelketa, azkenik, uda sasoia agurtzeko antolatzen den ospakizuna da [61][62][63].

Elur-oreina udalerrian.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inariren egitura ekonomikoa Lappiko gainontzeko udalerrien antzekoa da. Hala, sektore nagusia zerbitzuena da eta, guztira, langileen %80k egiten du lan bertan, bai zerbitzu publikoetan, bai basozaintzan, bai turismoan, bai ostalaritzan. Kopurua izugarri hazi da azken urteotan, batik bat, turismoak izan duen hazkuntzari esker; 2012an, esaterako, 375.000 bisitari inguru iritsi zen Inarira, eta, honi esker, udalerriak 70,1 milioi €-ko irabaziak izan zituen. Gainontzeko langileak, aldiz, lehen sektorearen (%8,8) eta bigarrenaren (%8,7) artean banatzen dira; aipatzekoak dira hauetan elur-orein zaintza eta basogintza. Langabezia tasa, aldiz, %13,8 da, herrialdeko ehuneko altuenetakoa, eta erretiratuak, azkenik, inariarren %28,4 dira [64].

XX. mende erdialdera arte, Inari lehen sektoreko udalerria izan zen. Urre sukarrak herritar asko erakarri bazuen ere, samien elur-orein etxaldeak ziren herritarren diru-sarrera nagusia, eta arrantzak eta egoera klimatikoak guztiz baldintzatutako nekazaritzak irabazi hauek osatzen zituzten. Dena den, 50eko hamarkadan, basogintza industria hazi eta garatu egin zen, eta Inari aintziraren gehiegizko ustiapena hasi zen. Inarik oparoaldi ekonomikoa izan zuen, herritarren kopurua hazi zen, azpiegiturak eraiki ziren, baina aintziraren ustiapen jasanezinaren ondorioz, arrainen kopuruak behera egin zuen nabarmen. Egoera larria zen, eskala txikiko arrantzak garrantzi handia baitzuen inariarren egunerokoan, eta herritarrak euren udalerriko baliabide naturalak babestearen beharraz ohartu ziren; horrenbestez, 70eko hamarkadatik aurrera, aintzira eta natura basatia babesteko ekintzak jarri ziren abian. Arrantza industriak udalerriaren motore ekonomiko nagusi izateari utzi zion eta turismo berdearen aldeko apostua egin zuen Inariko Udalak. Horrela, parke nazionalak eta eremu basatiak sustatzen hasi ziren eta, eski estazio eta azpiegitura berriekin batera, turismoa inariarren enplegu-emaile nagusia bihurtu zen [64].

Gauerdiko eguzkia Inari aintziran. Goizeko 01:38ean Sovintovaaratik (2013ko ekainaren 1a).

Birmoldaketa honen ikurra Saariselkä herria da. Hain zuzen, Saariselkä udalerriko turismoaren erdigune bihurtu zen eta bisitariak jasoko zituzten hotel, ostatu eta jatetxeak bertan eraiki ziren; guztira, 13.500 bisitari jasotzeko prestatu zen 300 biztanleko herria. Era berean, Kaunispää eta Iisakkipää muinoen artean dagoen eski estazioak bultzada handia izan zuen, eta honekin, Inarik neguko kirolez eta natura basatiaz gozatzeko eskaintza luzatu zien turistei. Gaur egun, turismo bulegoak jarduera ugari antolatzen ditu; esate baterako, eski alpino eta iraupen eski ikastaroak, elur-motorrean irteerak, elur-orein eta husky safariak, izotz eta elur karting txapelketak, ibilaldiak, curling ikastaroak, mendiko txirrindularitza, txalupa eta kanoa irteerak, arrantza ikastaroak, eta hegazti behaketa txangoak. Udalerrira iristen diren kirol eta natura zale gehienak finlandiarrak diren arren, azken urteotan, alemaniar, britainiar eta norvegiar jatorriko bidaiari ugari ere iritsi da [65][66].

Azkenik, basogintza industriak Inariko diru iturri garrantzitsua izaten jarraitzen duen arren, aipatzekoak dira azken urteotan babestutako eremuen kontura udalerrian izan diren hainbat istilu. 2005. urtean, esaterako, sami abeltzainek eta Greenpeace erakundeak bat egin zuten Metsähallitus enpresaren aurka egiteko. Metsähallitusek pinu basoen %40 babestea erabaki bazuen ere, babestutako eremu hau emankorrak ez ziren eta sartzen zailak ziren basoek osatzen zutela salatu zuten talde ekologistak eta samiek. Hain zuzen ere, sami abeltzainek euren aspaldiko kultura mantentzeko eta neguan elur-oreinak elikatu ahal izateko ezinbestekoak dituzte udalerriko pinudiak eta zuhaitzen azalak; eta neurri horren ondorioz, eskura zeuden eta aspalditik samien egonleku izandako basoak babesgabe gelditzen ziren. Erabakiak Inariko pinu basoak herrialdeko papergintza enpresa nagusien esku gelditzeko erraztasuna ematen zuela salatu zuten aldarrikatzaileek. Azkenean, hainbat urteren ostean, Finlandiako Gobernua, Metsähallitus, Greenpeace eta samiak akordio batera iritsi ziren eta babestutako eremua %40tik %80ra zabaltzea adostu zuten 2010ean. Negoziazioan parte hartu zuten alderdi guztiak ados agertu baziren ere, Inariko Udalak urtero udalerriko naturaren gainean eskumena zabaltzeko aldarria egiten jarraitzen du [8].

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c Suomen asukasluvut kuukausittain Väestörekisterikeskus. 2014.01.31
  2. Väestorekisterikeskus 2012
  3. Pasvik-Inari Park 2013.04.14
  4. North nature Lemmenjoen kansallispuisto. 2013.04.23
  5. Revontulten 2010.12.17
  6. Ivalon ilmasto 2013.04.18
  7. Greenpeace Lapland state of conflict. 2013.04.20
  8. a b Greenpeace 80,000 Hectares of Finnish Forest Protected in Landmark deal. 2013.04.10
  9. a b Lemmenjoen kansallispuisto 2013.04.23
  10. Metsa Kansallispuistoittain. 2013.04.24
  11. Urho Kekkonen kansallispuisto 2013.04.27
  12. a b c Hammastunturin, Kaldoaivin, Muotkatunturin, Paistunturin, Tsarmitunturin ja Vätsärin erämaa-alueet 2013.04.25
  13. Inarin esihistoria 2011.06.24
  14. Ojanlatva, Eija. «Historia Anarâš», Siida. Viitattu 2010.08.04
  15. a b c Lehtola, Teuvo (1998). «Inarin historia 1500-luvulta jälleenrakennusaikaan». S.22.
  16. Lapin historia Saamelaiset ja poronhoito. 2013.05.02
  17. Helsingin Sanomat Lapin sota. 2012.02.26
  18. Lapin sota 2012.02.26
  19. Lehtola, Veli-Pekka (1997). «Saamelaiset - historia, yhteiskunta, taide». Gummerus: Jyväskylkä. ISBN 951-97541-2-1.
  20. Samediggi 2013.05.02
  21. Fonecta 2013.04.13
  22. E75 Nelostie. 2010.12.29
  23. Eskelisen Lapin Linjat Inari. 2013.05.14
  24. Inari Matkahuolto. 2013.05.14
  25. Ivalon lentoasema Finavia. 2013.05.08
  26. Finavia Matkustajat 2013. 2014.02.20
  27. Inarin koulut Palvelut. 2013.08.31
  28. SOG/SAKK Information. 2013.09.03
  29. Lapin Sairaanhoitopiiri 2013.09.03
  30. Terveys Inari. 2013.09.03
  31. Inarin ystävyyskunnat 2013.04.13
  32. Vaalien tulokset 2012 2012.10.28
  33. Tilastotietoja Inarin kunnasta 2013.04.18
  34. Valtuusto 2013–2016 Inari. 2013.09.03
  35. Tilastokeskus (Suomen tilastotiede)
  36. Anni-Kristiina Juuso 2013.04.29
  37. Kari Väänänen 2013.04.29
  38. Embassy of Finland Amoc is rapping the Sámi language onto the map. 2013.04.29
  39. a b Gáldu The ski-going people. 2013.09.04
  40. Saamelaiset tilastotiede 2013.03.29
  41. Sami Museum The Inari Sámis. 2013.03.04
  42. UNESCO Languages Atlas. 2013.09.06
  43.   «Heraldica Fennica». Den moderne finlandske kommunalheraldik – verdens bedste!, Suomen Heraldinen Seura, 1978, ISBN 951-35-1695-4 .
  44.   Suomen kunnallisvaakunat, Suomen Kunnallisliitto, 1982, 131. orrialdea, ISBN 951-773-085-3 .
  45. Samediggi Sami Parliament of Finland. 2013.08.21
  46. Siida 2013.08.13
  47. Lapinmuseot Skolt Sámi Heritage House. 2013.08.14
  48. 1993: Säilyttäminen lista Angelin kylä, Inarijärven Ukonsaari ja hautasaaret, Ivalojoen kulta-alue, Lisman kylä, Nellimin kylä, Petsikkotunturin erotuspaikka, Pielpajärven kirkko ympäristöineen, Raja-Joosepin talo, Sallivaaran poroerotuspaikka 2013.08.08
  49. Ortodoksi.net Ivalon, Nillimin ja Sevettijärven kirkot, ja Keväjärven tšasouna. 2013.08.10
  50. Nellim kylä Nellimin ortodoksikirkko. 2013.08.10
  51. a b c Inarin seurakunta Inarin kirkko (Saamelaiskirkko), Ivalon kirkko, Pielpajärven kirkkokenttä. 2013.08.07
  52. Outdoors.fi History of the Pielpajärvi Wilderness Church. 2013.08.10
  53. Gerald Zojer Walk to one of the oldest buildings in Lappi. 2013.08.10
  54. Jenni Leukumavaara, Saamelaiset saivat komean kodin, HS 2012.02.06 s. C1
  55. Spottinghistory Ukonkivi. 2013.08.09
  56. Ski Saariselkä Resort Rinteet. 2013.09.10
  57. Paliskunnat Inari. 2013.09.09
  58. Inariviikot 2013.09.09
  59. Ijahis idja Inari. 2013.09.09
  60. Skábmagovat Inari. 2013.09.11
  61. Kaamosjazz Saariselkä. 2013.09.09
  62. Jänkhällä Jytisse ja Rautaa Rajalle Tunturi hotelli. 2013.09.09
  63. Saariselkä MTB 2013.09.09
  64. a b Suomen tilastokeskus Inarin kunta. 2012.12.31
  65. Saariselkä-Inari Resort. 2013.09.08
  66. Saariselkä North Village. 2013.09.08

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karasjok, Utsjoki Utsjoki, Nesseby Sør-Varanger
Kautokeino, Enontekiö Compass rose simple plain.svg Sør-Varanger, Nikel
Enontekiö, Kittilä Sodankylä Verkhnetulomski


Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Inari Aldatu lotura Wikidatan