Bretainia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Bretainia eskualde historiko eta nazioari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bretainia (argipena)».

Bretainia


Breizh
Bertaèyn
Bretagne

Ez da estatua
Bretainiako bandera
Bandera
Bretainiako armarria
Armarria
Goiburua: Potius mori quam fœdari (latinez)
Kentoc’h mervel eget bezañ saotret (bretainieraz)
("Hobe heriotza desohorea baino")
Ereserkia: Bro Gozh ma Zadoù
("Nire arbasoen lur zaharra")
Localisation Duché de Bretagne.svg
Bretainia
Hiriburua Historikoki Naoned/Nantes eta Roazhon/Rennes
Hiri nagusiak Naoned, Roazhon, Brest, an Oriant, Kemper
Administrazioa Frantzia
Eremua 34.034 km²
Biztanleria 4.365.500 (2007)
Dentsitatea 127 biztanle/km²
Administrazioa Frantzia
Dirua euroa
Herritarra bretoiak
Hizkuntza(k) bretoiera, galoa eta poitevin
Ofiziala(k) frantsesa

Bretainia[1] (bretoieraz Breizh, /bʁejs/ ahoskatua, frantsesez: Bretagne, galoz Bertaèyn) eskualde historiko eta kulturala da, sei nazio zeltetako bat.

Frantzia ipar-mendebaldeko Armorika penintsula osoa hartzen du Bretainiak, Mantxako kanalaren eta Bizkaiko golkoaren artean. Lau departamenduk osatua da: Côtes-du-Nord, Finistère, Morbihan, Ille-et-Vilaine (27.000 km2). Berez, historikoki Bretainiakoa eskualdea den Loire-Atlantique departamendua herrialde edo eskualde honetatik kanpo laga zuten, Frantziako Iraultzaren ondoren.

Orografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Petit Bé uhartea (Saint-Malo)

Mendebaldeko Bretainiak edo Bretainia Behereak barnealdean mendi apalak ditu (Arrée Mendiak, 384 m; Mendi Beltza, 325 m). Lurralde zelaiak zabaltzen dira mendi horien eta kostaldearen artean. Ibai sakonek urratzen dituzte eremu lauak. Itsasora orduko, ibaiak zabaldu eta bokale handiak osatzen dituzte. Kostaldea guztiz malkartsua da, penintsulak eta uharteak ugari dira, eta badiek, golkoek eta lurmuturrek etengabe mozten dute itsasertza. Iparraldeko kostaldea hegoaldekoa baino garaiagoa eta malkorragoa da. Bretainiako kostaldeak 1.200 kilometro luze ditu, hots, Frantzia osoko kostaldearen heren bat baino gehiago da.

Bitan banatzen dira, bestalde, Behe Bretainiako lurraldeak: Armor (bretoieraz, «Itsasaldeko herria») eta Argoat (bretoieraz, «Oihan-herria»). Ekialdeko Bretainia edo Bretainia Garaia eremu zabal eta irekiagoa da, eta lurrak askoz ere zelaiagoak dira.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bretainiak klima ozeanikoa du, hezea eta ez oso hotza. Euria urte osoan eta noiznahi egiten du, baita egun eguzkitsuetan ere. Bisitari askok diotenez, egun bakarrean lau urte sasoiak bizi ahal izatea ohikoa izaten omen da. Bretainiar atsotitz batek dioen antzera:

« Lurralde honetan egunero euria egiten du, igandean berriz birritan.
[2]
 »

Barnealdean elurra egin ohi du neguan. Hegoaldea, Loira ibaiaren aldea, eguzkitsuagoa da. Halere, Bretainian urte osoan orokorrean klima nahiko egonkorra izan ohi da. Aipagarria da, kostaldean haize bolada bortitzak izatea ohikoa dela, bereziki Finistère departamenduko kostaldean. Bretainian neguan ohikoena 6º eta 8º artean izatea da, aldiz udan 18-20º artean.

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bretoi»

Jendetsua izan da beti, baina emigrazio handia nozitu behar izan zuen XIX. mendearen erdialdetik aurrera. Milioi bat gaztek utzi zuten Bretainia mende bakarrean. Biztanle-galera hori 1960tik aurrera eten zen nolabait.

2007ko urtarrilan Bretainia osoak 4.365.500 biztanle zituen. Horietako %71a Bretainiako eskualdean bizi zen, aldiz %29a Pays de la Loire eskualdean. 1999ko erroldaren arabera Nantes hirigunean 711.120 biztanle bizi ziren, Rennes hirigunean 521.188 biztanle eta Brest hirigunean 303.484 biztanle.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendeetan zehar, ekonomia-jarduera nagusia nekazaritza, arrantza eta abeltzaintza izan da. Hala ere, garrantzi txikiagoa du egungo Bretainian, lanpostuen % 30 nekazarienak badira ere. Lursail txikiak dira nagusi oraindik (146.000, 13 ha batez beste, 1970ean). Espezializazioak (behi-aziendak ekoizpenaren % 83 hartzen du) emaitza onak ekarri ditu: Frantziako estatu osoko esnekien % 12 eta haragien % 10 ekoizten ditu Bretainiak. Zerri-azienda ere garrantzizkoa da: Frantziako estatu osoko % 30. Garagar-, lekadun- eta barazki-produkzioaren maila handia da.

Arrantza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Concarneau udalerriko portua.

Bretainian usadioz eta gaur egun ere arrantza izugarrizko garrantzia du, bretainiar kulturan oso sustraituta dagoen jarduera ere badelarik. Arrantza industriala Saint-Malotik hasi eta Douarnenez eta Étel udalerrietara doazen portuetan burutu ohi da; aldiz eskuzko arrantzak, ipar eta hegoaldeko kostaldeetan, urteko 200.000 tona arrain ematen ditu (frantziar estatu osoko arrantzaren %45a). Bretainiako arrantza-portu nagusiak Lorient, Concarneau eta Douarnenez dira.

Industria eta merkataritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bretainiako industria ahula da. Industriagune nagusiak Nantes, Rennes eta Brest dira. Bretainiako industri sektorrei dagokionez, janari-industria da nagusi (esnekiak eta kontserbak) eta, ondoren, elektronika. Automobilgintzak ere nolabaiteko garrantzia badu, Rennes hirian Citroën etxearen lantegi bat baitago. Bretainia Frantziako iraultza industrialetik at gelditu zenez, ondorioz bere landa eta paisaiak industrializazioaren eragin kaltegarrietatik at egoteak ere ekarri zuen. Bestalde, azken garai honetan kostaldean haize-sorgailu ugari ere ipini dira.

Locronango plaza. Udalerri honek Bretainia osoko udalerri ederrentako bat izatearen ospea du, bertako jarduera nagusiak turismoa eta artisautza direlarik.

Zerbitzuei dagokienez, garrantzi berezia hartu du Bretainiako turismo handiak. Rennes, administrazio-, ekonomia- eta unibertsitate-hiriburua, Brest, merkataritza-portu handia, eta Lorient dira Bretainiako hiri nagusiak, Saint-Brieuc, Quimper, Saint-Malo, Vannes, Fougères eta Morlaix hiriekin batera. Horietaz gainera, Nantes eta Saint-Nazaire Loire-Atlantique departamenduko Bretainiako hiriek ere industria-maila handia dute.

Turismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turismoa ere Bretainian garrantzi handia duen jarduera da. Bretainiako kostalde, itsaslabar eta hondartza ederrak, barnealdeko landa paisai orlegi eta bukolikoek, nahiz bretainiar kulturak, Frantzia osoko turimogune ospetsuenetako bat bilakatu dute.

Nekazaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bretainiako soro eta zelaietan usadioz garia eta barazkiak ereiten ziren. Halere, gaur egun zerealak, abeltzaintza eta esnekiak nagusi dira. Baserri eta etxalde ugari nezakal kooperatiba bilakatu dira eta bretainiar maila txikiko nekazal ustiapenak industrian bihurtu. Halere, gaur egun oraindik famili bakoitzaren jabegoak diren baserri eta etxalde ugarik ere biziraun dute.

Bretainiako lurralde historikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bretainia osatzen duten lurralde historikoak

Bretainiako abertzaleek aldarrikatzen duten lurraldeak, Bretainia historikoa delakoak, Loire-Atlantique departamendua ere barne hartzen du, egun Bretainia izena duen eskualdeaz landa. Horrela, Bretainia historikoa 9 herrialdetan banantzen da:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bretainiako historia»
« Bretainia matxinatu zahar bat da. Baina 200 urtetatik honuntz matxinatu den aldi bakoitzeko, horretarako beti arrazoi bat izan duela aipatzekoa da. Bai Iraultza edo monarkiaren aurka, bai eta Errepublikaren ordezkarien edo Erregearen agintarien aurka ere, Bretainiak dakarren borroka beti berbera da.  »
Victor Hugo.[3]

Historiaurrea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bretainian antzinako gizakiek lagatako aztarna zaharrena K. a. 8000 ingurukoak dira. Lurralde honetako lehenbiziko biztanleak ehiztari eta fruitu biltzaileak ziren. Hain zuzen ere, Historiaurreko gizaki hauek izan ziren Bretainian hain ugari diren zutarri, trikuharri eta harrespilen eraikitzaileak. Berez, Bretainia mota honetako aztarna ugarien dituen munduko herrialdeetako bat da, horren adibide nabariak Carnac-eko harri lerroak, La Roche-aux-Fées, Champ-Dolenteko zutarria, Kergadiouko zutarria, Kerloasko zutarria edota Manioko Erraldoia direlarik.


Carnaceko harri lerroen ikuspegi panoramikoa.
Carnaceko harri lerroen ikuspegi panoramikoa.

Antzinaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aintzinaroa gaur egungo Bretainian bizi ziren galiar herri edo tribuen kokapen mapa:

   Osismii

   Veneti

   Coriosolites

   Redones

   Namnetes

Antzina, gaur egun Bretainia kokatzen den lurraldeak Armorika izena zuen (Armor "Itsasoa", aldiz Argoat "Basoa"), bertan zelta jatorriko hainbat herri edo tribu bizi zirelarik. Zelta hauek K.a. IV eta K.a. III mendeetan iritsi ziren. Jada K. a. II. mendean lurralde honetan Osismii, Veneti, Coriosolites, Redones eta Namnetes tribu edo herriak bizi ziren.

K. o. 56. urtean erromatarrek Julio Zesarren zuzendaritzapean herrialdea konkistatu eta Galia Lugdunensis (Galia Zelta) erromatar probintziaren barnean sartu zuten.

Britainiar migrazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Britoi»

Erromatar Inperioa behin desagertu ondoren, jada V. eta VI. mendeetan zehar Britaniak anglo eta saxoien inbasioak eta bultzada jasan eta britoi ugarik Mantxako kanala itsasoz zeharkatu ondoren Armorikan babes hartu zuten (bereziki Kornualles eta Galeseko britoiek). Britaniako britoi horiek Armorikari gaur egungo Bretainia izena eman zioten, horregatik handik aurrera bi Bretainia edo Britainia egon ziren: Britainia Handia (Erresuma Batua) eta Britainia Txikia (Bretainia). Gerora Armorikako britoi edo britainiar haiek bretainiar izena jaso zuten.

Bestalde, britoiek Armorikara bretainiera hizkuntza ere eraman zuten: hau da gaur egungo bretainiera, kornubiera eta galeseraren ahaidekotasunaren arrazoi nagusia. Aipatzekoa da britainiar migrazio mugimendu honekin batera San Korentin, San Gwenole, San Ronan, San Pol eta San Brieuc santu ebanjelariak ere ailegatu eta bretainirrak kristautzen hasi zirela.

Bretainiako marka[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bretainiako marka»
Nominoe, Barzaz Breiz edo Bretainiako Baladen arabera.

497. urtean Klodoveo errege frankoak Bretainia konkistatu eta Frankoen Erresumara gehitu zuen. Halere, Nantes hiriko barrutia gobernatzea besterik ez zuen lortu, Bretainiako mendebaldeak bere independentzia berreskuratu eta IX. menderarte tribu ezberdinetan banaturik egon zelarik. 799. urtean Karlomagno berak bretainiarren aurkako jarraieko hiru guda izan zituen, denboraldi labur batez lurraldea osoa menpean izatea lortu bezain azkar, bretainiarrak berriz ere altxamendu eta matxinada ugari burutu zituztelarik. Garai honetan Bretainiako marka sortu zen.

Bretainiako Erresuma[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bretainiako erresuma»

Azkenik, 826. urtean Karlomagnoren semea zen Ludoviko Piok Bretainiako Errresuma sortu eta honen agintaritan Nominoe, hau Bretainiako lehenbiziko erregea izan zelarik. 842. urtean Karlos II.a Burusoila agintera ailegatu eta Mendebaldeko Frantziaren independentzia aldarrikatu zuen, 842. urtean Redongo guduan enperadorea garaitu eta mende batez dinastia independiente baten menpe egon zen.

Bretainiako Dukerria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bretainiako dukerria»

936-939. urtean Bretainiako Dukerria eratu eta Bretainiako bere independentzia berreskuratu zuen, anglo-normandiar eta Frantziako botereen artean nolabaiteko oreka larri batean mantenduz.

1066. urtean normandiarrek Bretainia konkistatu zuten. Ordutik aurrera eta denbora luzez Bretainiako historia Frantzia eta Ingalaterraren arteko harreman zailen eraginpean egongo da. 1337. urtean Frantzia eta Ingalaterraren arteko Ehun Urtetako Gerra piztu eta 1341-1365 bitartean Bretainiako Ondorengotza Gerran zehar bi herrialde horien arteko guduleku bilakatu zen, honetatik Joan Montfortekoa garaile atera eta Bretainiako duke berri bilakatu zen. Bere leinuak Bretainian 1368-1468 bitartean agindu eta bakea ezarri zuen, ondorioz oparotasun eta kultura hedapen handiko garaia ian zen.

1491an Ana Bretainiakoa eta Karlos VIII.a Frantziakoa ezkondu ziren. Errege hura hiltzean, 1499an Luis XII. Frantziakoarekin berrezkondu eta Frantziako Erresumako erregina bilakatu zen.

1532an Anaren alaba eta Frantzisko I.a Frantziakoaren emaztea zen Klaudia Frantziakoak Bretainiako Dukerria Frantziako Koroari eman zion. Nahiz eta Bretainiak bere administraritza, lege eta militar burujabetasuna mantendu, jada Bretainiako Dukerria desegin eta Frantziako Erresumako eskualde izatera iragan zen.

XVI-XVII. mendeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantziako monarkiak Bretainia gobernatzeko saikerak burutzen ditu, eta ondorioz mugimendu autonomisten garatu eta frantziar gudarosteak gogorki apalduko dituen hainbat bretainiar matxinada jazo ziren. Matxinada hauetako ospetsuena 1675ko Txapelgorrien matxinada izan zen, hau baserritarrek zerga altuen ondoriozz gauzatutako matxinada izan zelarik.

XVII-XVIII. mendeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ohialgintza industriari esker Bretainiako ekonomia garapen handiko aroa ezagutu zuen. Halere, Nantesko Ediktuaren ezetatzearekin batera hugonote askok Bretainia laga eta ekonomia gainbehera hasi zen.

Frantziako Iraultza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chouannerie matxinadaren irudia Bretainiako Rochefort-en-Terre udalerrian. (Alexandre Bloch margolaria, 1885.
Sakontzeko, irakurri: «Chouannerie»
Sakontzeko, irakurri: «Frantziako Iraultza»

1789an Frantziako Iraultzaren ondorioz Bretainiak ordurarte mantendu ahal izan zituen burujabetza eskubideak galdu eta bost departamendutan zatitu zuten: Aodoù an Arvor (Côtes-d'Armor), Penn-ar-Bed (Finistère), Il-ha-Gwilen (Ille-eta-Vilaine), Mor-Bihan (Morbihan) eta Liger-Atlantel (Loire-Atlantique). Departamendu horietako laurekin Bretainia eskualdea sortu zuten, eta Liger-Atlantel kanpoan utzi zuten, zeina Pays de la Loire eskualdearekin bat egin baitzuten.

Bretainiak kontserbadurismoarekin zituen lotura estuak zirela eta 1793-1815 bitartean Chouannerie matxinaden gotorlekuetako bat izan zen. Matxinada hau baserritarrek antolatu zuten eta eragile nagusienetako batzuk hauek izan ziren: derrigorrezko soldadutza, bretainieraren debekatzea, apaiz eta elizgizonen euskako gehigikeriak.

1795an Britainiar Itsas Gudarostea laguntzaz erregezaleek iraultaren aurkako matxinada bati ekin zioten. Atzerriratutako frantiar noble batzuk Quiberon penintsulan lehorreratu eta chouan baserritarrekin elkartu ziren. Halere, Lazare Hoche frantziar jeneralak eta Frantziako Gudaroste Errepublikarrak matxinada hura gogorki zanpatu zuen.

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1914-1918 bitartean Lehen Mundu Gerra jazo zen, bertan Bretainiak biztanleriaren galera ikaragarria jasan zuen, bretainiar gazte belaunaldi asko bertan behera hil zirelarik. Gerra honetan zehar hil ziren frantziar gudarietatik 250.000 bretainirrak ziren, kopuru hau garai hartako Bretainia osoko biztanleriaren %10a suposatu zuen. Usadioz bretainiarrak Frantziako Itsas Gudarostean izen ematen zuten, baina gerra honetan adar militar guztietan sarrarazi zituzten, eta nagusiki lubakietan.[4]

Mende honen hasieran gaur egungo bretainiar nazionalismoa garaikidea eratu zen, bere aurrekariak ziren XIX. mendearen erdi eta amaieraldeko nazionalismoak baino politika ideologia eta kultur programa garatuagoak aurkeztu zituelarik. 1918an Unvaniez Yaovankiz Breiz ("Bretainiako Gaztediaren Batasuna") erakundea sortu eta hurrengo urtean Breiz Atao aldizkaria argitaratzen hasi zen, bretainiar kulturgintzan eragin handia izan zuelarik. 1925an Gwalarn aldizkaria ere agitaratu zen.

1927an Partie Autonomiste Breton edo PAB ("Bretainiar Alderdi Autonomista") sortu eta Bretainiako ekonomia, kultura eta politikari buruzko eztabaida abian jarri zuen, ondorioz banaketa batzuk jazo, eta bi alderdi berri sortu ziren: 1930an Ligue Fédéraliste de Bretagne ("Bretainiako Liga Federalista") eta 1932an Parti National Breton edo PNB ("Bretainiar Alderdi Nazionalista"). 1931an Paris hirian bizi zen bretainiar talde batek Bretons Emancipés taldea sortu zuen. 1933an Ar Falz aldizkaria agertu zen.

1939an Ar Brezoneg er Skol ("Bretainiera Eskolara") elkartea sortu eta bretainieraren aldeko mugimenduak urrats garrantzitsu bat eman zuen. Erakunde honek bretainieraren alde luzatutako aldarrikapenei 500 inguru bretainiar udalerrietatik 346ek babesa erakutsi zieten.

Bigarren Mundu Gerran naziek Bretainia osoa okupatu zuten. Alde batetik biztanleriaren zati batek alemaniarren aurkako erresistentzia mugimendua parte hartu zuen, halere PNB alderdiko zati bat eta Breiz Atao eta Bezem Perrot talde independentistek alemaniarrek Bretainiari independentzia emango ziotelako ustez haiekin elkarlanean jardutera ere ailegatu ziren, halere bretainiar nazionalismoaren gehiengoak ez zuen talde honen jarrerarekin bat egin. Gerra ostean, frantziar nazionalismoak talde horien alemaniarrekiko lotura bretainiar nazionalismo osoari kolaborazionalismoa leporatzeko saiakeratan erabili izan zuen.


Saint-Malo hiriko harresien ikuspegi orokorra.
Saint-Malo hiriko harresien ikuspegi orokorra.

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bretainiera»
Sakontzeko, irakurri: «Galo»
Koloretan, bretoieraren dialekto desberdinak (grisez, galoaren eremua).
« Geure hizkuntza ez da elkar ulertzeko lanabes bat bakarrik, baita arimaren ondarea ere. Zelten misterioak bere bidez bakarrik uler ditzazkegu.  »
Gwenc'hlan Le souzec.[5]

Bretainiera indoeuropar hizkuntza bat da, zelta hizkuntzen adarrekoa. Hizkuntza zeltak Mendebaldeko Europan hitz egiten dira. Gaur egun hizkuntza multzo honetatik bizirik direnak hauexek dira: bretainiera, Eskoziako gaelera, galesera, eta irlandera, alduz kornubiera eta manxera berpizkunde saiakeran daude. Bretainiera britoi hizkuntzen adarrekoa denez, galesera eta kornubiera hizkuntzekin lotura estua du.

Bretainiako jatorrizko hizkuntza da. Gaur egun 250.000 lagunek, gutxi gorabehera, hitz egiten dute bretainieraz (Broudic 1999), baina XX. mendearen hasieran hiztunak 1.400.000 ziren. Bretainieraren egoera oso larria da (Wurm 2001). Gero eta gutxiago dira bretainieraz dakiten bretainiarrak, eta egoera errotik aldatzen ez bada, desagertzearen atarian dagoela esan daiteke. Bretainieraren hiztunen adinari begiratzen badiogu, nabaria da gazteen artean oso gutxik dakitela hizkuntza horretan (ikus 1. irudia). Hain zuzen ere, 15-20 urte bitarteko gazteen artean %0,6k baino ez daki.[6]

1977. urtetik aurrera zenbait ikastetxetan irakatsi eta gaur egun nagusiki Bretainia Beherean mintzatu delarik (Bretainiako mendebaldeko muturra). Hizkuntza hau kornubiera eta galeserarekin estuki lotua dago. Bretainiera lau dialekto nagusitan nabaturik dago:

  1. Bro Leongoa: Finistèreko iparraldean.
  2. Bro Dregerrekoa: Finistère-ko ipar-ekialdean eta Côtes-d'Armoreko ipar-medebaldean.
  3. Bro Kernevekoa: Finistère-ko hegoaldean, Côtes-d’Armor-eko hegoaldean, Morbihan-eko zati batean eta Belle-Île en mer/Enez ar Gerveur-en.
  4. Bro Gwenedekoa: Morbihaneko lurralde gehienean.

Bretainiako leku izen ugaritan bretainieraren oso antzinako aztarna agertzen da. Adibidez:

  • Men ("harri"), mor ("itsaso"), menz ("mendi"), avel ("haize") eta goat edo göet ("baso").

Bestalde, arkitektura elementuekin loturiko leku eta herri izenak ere maiz topa daitezke:

  • Pors ("portu"), ker ("herri" edo "baserri"), plou edo tré ("parrokia"), loc ("leku sakratua"), lan ("santutegi") edo iliz ("eliza").

Herrialde honetan toki, horma, seinale eta txoko askotan bretainieraren ofizialtasunaren aldeko irudi eta esaldiak margotuak ikus daitezke. Adibide gisa, honako esaldi hau:

« Hep brezhoneg, Breiz ebed.
"Bretainierarik gabe, Bretainiarik ez."
 »

Gaur egun Bretainia Beherako seinale gehienak elebidunak dira, 1985an Côtes-d'Armor departamendua seinaleak bretainieraz nahiz frantsesez jartzen lehenbiziko departamendua izan zen. Hona hemen Bretainiako hiri eta udalerri nagusienen bretainierazko izenak: Roazhon (Rennes), Sant-Malo (Saint Malo), Sant-Brieg (Saint Brieuc), Gwengamp (Guingamp), Kastell-Paol (Saint-Pol-de-León), Brest (Brest), Kemper (Quimper), Kemperle (Quimperlé), An Oriant (Lorient), Gwened (Vannes), Sant-Nazare (Saint-Nazaire), Naoned (Nantes) eta Poñdy (Pontivy).

Bretainian mintzatzen den beste jatorrizko hizkuntza galoa da, Bretainiako ekialdean —Bretainia Garaian— mintzatua. Gainera, Bretainiako hegoaldeko muturrean, Bro-Raez edo Pays de Retz eskualdean Oïl hizkuntzen dialektoa den Poitevin hizkuntza ere mintzatzen da.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bretainiako triskell bat.
  • Pardons: Bretainiar kulturako musika ospakizun ospetsu eta garrantzitsuenak dira. Musika ospakizun hauen jatorria erlijio ospakizunetan dago, hauetan antzina santu zaindariaren eguna ospatu eta bertan indulgentziak eman ohi ziren.
Usadiozko bretainiar burukodun emakumeak.
Pardons ospakizunetan milaka erromes eta sinisdun nahiz pertsona arrunt inguratu ohi dira, haietako asko bretainiar janzkera herrikoiekin jantziak, kalez-kale eta landaz-landa doazen martxa eta prozesioetan heuren ereserki eta abestiak abestu, eta estandarteak, banderak, santuen irudiak, gurutzeak eta erlikiak erakutsiz.
Ondoren meza ospatu eta ondoren bretainiar joko profanoetan lehiatu (bretainiar borroka) eta bretainiar musika herrikoia jotzen da: biniou bretainiar gaitaz lagundutako dantza eta musika, bombarde (oboeren familiako musika-tresna), telenn (bretainiar harpa) edota bouèze (bretainiar akordeoia).
  • Triskell: Bretainiako apainduera ikur ohikoenetako bat lurra, sua eta haizea ordekatzen dituen hiru burudun gurutzea da. Gaur egun herrialde honetako oroigarri ugarietan ikus daiteke.
  • Burukoa: Burukoa bretainiar emakumeek antzina ugari erabili izan zuten janzkera da. Gaur egun kultur topagune eta musika naiz dantza erakustaldi eta jaialdietan erabili ohi da.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kevrenn Alre musika taldearen bretainiar biniou gaitajoleen bagad edo kale-martxa batean, 2009ko Lorienteko Interzeltiar Jaialdian.
  • Fest-noz: Batzuen arabera ospakizun honen jatorria "gaueko dantzetan" dago, gaur egun oraindik herri askotan ospatu ohi da, eta antzinako druiden errito magikoetan jatorria omen du. Ospakizun hau Bretainiako dantza herrikoiak eagutzeko aukera ezin hobea da: Bro Kernev Garaia eta Pontivy eskualdeko gaveta, Vannes eskualdeko larid dantza, Carhaix aldeko dans tro plin eta fisel dantzak, Bro Dreger eskualdeko dans tro dantza...
  • Ka ha diskan: Euskaraz "kantua eta deskantua". Bretainiar abestigintza herrikoian abesteko modurik ohikoena da, bi abeslarik biniou gaitaren musikaz lagundurik elkarri zirikatu eta erantzuteko bertso jarioa da.
  • Lorienteko Interzeltiar Jaialdia: Lorient hirian ospatu ohi den jaialdia da. Jaialdia Zelta Nazioen bilgunea da, bertan hainbat herrialde eta eskualdeetako kultura, musika eta ohiturak topa daitezkelarik. Abuztuko lehenbiziko egunetan ospatzen da eta hamar egunetako iraupenarekin ezaugarri hauetako munduko jaialdirik handiena da. 1971an sortu zenez gisa honetako beste hainbat jaialdien aitzindaria ere bada.

Abestiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bretainiako abesti herrikoi ospetsuenen artean honako hauek daude: Bretainiako ereserkia den Bro Gozh ma Zadoù, Tri martolod, Kerfank 1870, La Jument de Michao edota An Alarc'h. Bestalde, Gwendal bretainiar musika taldearen Irish Jig abestiak Europa mailan ospe handia bereganatu zuen.

Abeslariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bretainiako abeslari edo musikari ospetsuenetako batzuk honako hauek dira: Alan Stivell, Nolwenn Leroy, Dan Ar Braz, Youenn Gwernig, Iwan B edota Yann Tiersen.

Musika taldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bretainiako musika talde ospetsuenak hauek dira: Gwendal eta Tri Yann.

Mitologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ankouren irudia La Roche-Maurice udalerriko elizan.
Sakontzeko, irakurri: «Bretainiar mitologia»
Sakontzeko, irakurri: «Bretainiako materia»
  • Ankou: Heriotzaren pertsonifikazioa da. Bere lan edo betebeharra bere gurdi zaharrean hilberrien arimak biltzea da (bretainieraz karr an Ankoù, euskaraz "Ankouren gurdia"). Usadioaren arabera, gizaki bizi batek gurdiaren soinu kirriskatua (wig ha wag) entzun ezkero, berau edo bere inguruko norbait laster hilko denaren aurre iragarpena izan ohi da. Esaten denez, Ankou ikusten duen edonor urte bateko epean hilko da.
  • Bugul Noz: Maitagarri baten izpiritua da, Bretainiako landetan bizi omen da. Bere izaki arrazako azkena izanik itxura erabat ikaragarria omen du, honek bere inguruan ezbeharrak sortzen ditu. Bere itxura hain nardagarria dela eta, basoetako abereak ihesari eta umeek negarrari ematen diote, nahiz eta berak hauek ez ikaratu nahi izan. Nahiz eta zitalak ez izan (jator eta zintzoak iristeraino ere bai), beti bakarrik dago bere ezkutuko izakerarengatik.[7].
  • Ys: Bretainiako kostaldean eraiki zen hiri mitologiko bat da eta geroago itsasoak irentsia izan zelarik. Bertsio gehienek Douarnenezeko badian kokatzen dute, Atlantidako historiarekin duen antza nabarmena da.

Gastronomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ostradun platera, Cancale udalerrian.

Bretainia itsasoz inguraturiko eta arrantzale herri ugari dituen herrialdea izanik Bretainiako gastronomian itsaskiek oso paper garrantzitsua jokatzen dute, hortaz, edozein motatako arraina eta moluskuak topa daitezke. Ostrak dastatzeko garairik onena iraila eta apirila artean da, bereziki Cancale udalerrian.

Frantzia nahiz nazioartean ospetsuenak diren bretainiar plater edo errezetak krepeak eta galetteak dira. Bestalde, usadiozko plater batzuk honako hauek dira: Kig ha Farz, Kouign-amann, Far breton, Kouign, Farz buan, Yod kerc'h, Cotriade edo Bardatte.

Zalantzarik gabe Bretainiako edari nagusia sagardoa da, Bretainia osoan oso hedatua dagoen edari da, hain zuzen ere Bro Kernev eskualdeko sagardoak Jatorrizko Izendapena duelarik. Bretainian oso hedatua dagoen beste edaria garagardoa da, herrialde osoan garagardotegi ugari daudelariki, horien adibide nabariak Coreff garagardoa edota Lancelot garagardotegia dira. BestaldeBretainiako usadiozko edaria Chouchen delako eztidun pattarra da. Bestalde, bretainiar gaztediaren artean Breizh Cola fraskagarri alternatiboak ere ospea badu.

Jaki eta edari hauek erosteko aukera ezinegokiena Bretainia osoan ospatu ohi diren asteroko merkatu eta azokak dira. Gatrrantzitsuenen artean honako hauek daude: Cancale (igande goizetan), Dinan (ostegun goizetan), Josselin (larunbata goizetan), Rennes (egunero, igandeak izan ezik), Vannes (asteazken eta larunbata goizetan, barazkiak; asteartetik larunbat goizetan, arrainak) eta Saint-Malo (astearte eta ostiral goizetan).

Leku interesgarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hona hemen Bretainia osoan zehar aurki daitezkeen leku interesgarri edo erakargarrien zerrenda. Bertan lekuaren izena eta kokatzen den konderria agertzen direlarik:

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Euskaltzaindia (2008-05-30), 154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0154.pdf .
  2. Clima, Bretaña. Max Wooldridge. 1999, Bretaña. Guias de Viaje. Könemann argitaletxea.
  3. Historia. Bretaña. Jochen Grashaüser eta Walter Schäffer. 1992, Sua argitaletxea.
  4. La Primera Guerra Mundial. Historia. Bretaña. Jochen Grashaüser eta Walter Schäffer. 1992, Sua argitaletxea.
  5. Lengua. Cultura. Bretaña. Jochen Grashaüser eta Walter Schäffer. 1992, Sua argitaletxea.
  6. Bretainiera. Europako hizkuntzak. Amarauna-languages.com (Euskaraz)
  7. (Ingelesez) Edain McCoy, A witch's guide to faery folk: reclaiming our working relationship with invisible helpers, Llewellyn's new age series, Llewellyn Worldwide, 1994, ISBN 0-87542-733-2 9780875427331, p. 193.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Bretainia Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Bretainia


Bretainiako lurralde historikoak Bretainiako bandera
Bandera Kernev.png Bro KernevBandera Pays de Dol.png Bro ZolBandera Bro Léon.svg Bro LeonBandera Pays Nantais.png Bro NaonedBandera Pays Rennes.svg Bro RoazhonBandera Penteur.png Bro Sant BriegBandera Pays Malouin.png Bro Sant MalouBandera Dreger.png Bro DregerBandera Bro Ereg.png Bro Gwened