Iruñeko historia

Wikipedia, Entziklopedia askea

Iruñeko historia abiatzen da baskoien herrixka batetik, eta hortik Pompelo[1] edo Pompaelo erromatarrera igaro zen. Musulmanen okupazioaren ondoren, lehenik Iruñeko Erresuma eta gero Nafarroako Erresuma etorri ziren. Azken hori erortzean, XVI. mendean Espainiako erregeen menpe gelditu zen Iruñea. XX. mendean hiria biziki hasi zen zabaltzen. Azken hamarkadetan mundu mailan ospe handia hartu du hiriak San Fermin jaiak direla-eta, bereziki Ernest Hemingway idazleak hauei egindako oihartzunagatik.

Historiaurrea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baskoien hiria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako Erroma[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren jatorria baskoien herrixka da. Haren kokaleku babestua dela eta, haren gainean egin zuten erromatarren beren hiria. Mende askoan iraun duen hipotesiak dioenez, Ponpeiok hor neguko kanpalekua jarri zuen, K. a. 75. urtean, Sertorioren kontra borrokatzen ari zela, eta Pompaelo, latinezko izena, Ponpeioren hiria izango litzateke, fundatzailearen omenez.

Zaragozako Unibertsitateko Antzinako Historiako katedradun Francisco Pina Polok dioenez,[1] ordea, Pompelo zen erromatarren hiriaren izena, eta baskoiak menderatu ondoren baskoiak zigortzeko sortu zen hiria, K. a. 72. edo 71. urtean. Hipotesi horren aldeko arrazoiak:

  • Hispanian erromatarrek hainbat hiriri jarri zioten jeneral baten izena, hala nola Graccurris (Grakoren hiria) eta Brutobriga (Brutoren hiria) hiriei. Hiri horiek guztiak, erromatarrek bertako etnien aurka lortutako garaipen baten ondoren sortu ziren. Konkistaturiko lur horretan orain agintea Erromak zuela adierazteko modu bat zen.
  • Erromatarren legeetan, Iruñea erromatar zuzenbidetik kanpoko hiri bat zen.

Nolanahi ere den, Pompelo edo Pompaelo latinezko izenetik sortuko ziren Pamplona eta Pampelune izenak.

Erromatar Inperioa desegin ostean, urte ilunak etorri ziren historiari dagokionez, dokumentu gutxi guregana iritsi direlako. Baskoiek etengabe egiten zieten aurre godoei, baina Iruñeko apezpikuren bat Toledoko kontzilioetara joana zen.

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musulmanen presentzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

714 eta 718 bitartean, musulmanei errenditu zitzaien hiria. Musulmanak, hurrengo urteetan, Iruñetik abiatzen ziren frankoen hego-lurraldeak arpilatzera. 778an Karlomagnok hiriko harresiak suntsitu zituen. Historialari batzuen ustez, horren mendekuan gertatu zen Orreagako gudua.

Iruñeko Erresuma[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko Erresuma»
Iruñearen Erdi Aroko banaketa, hiru burgutan

IX. mendean, Iruñea tokiko buruzagien menpean zegoen, Arizta leinukoak ziren. Hala ere, errege titulua ez zieten ematen ondoko erresumetako kronikariek. Erregetza lortu zuen lehendabizikoa Antso I.a izan zen, Ximeno leinukoa, Iruñean oinarritua gainera, zeren titulua Rex Pampilonensium zen. Antso VI.ak erresumaren izena aldatuko zuen 1164an. Hortik aurrera Nafarroako Erresuma izango litzateke.

Erregei titulua ematen bazien ere, ez zen erregeen ohiko bizilekua. Gortea mugikorra izan arren, Iruñea baino Naiara, Lizarra, Tutera edo Erriberri hobesten zuten erregeek bizitzeko. Izan ere, Iruñean apezpikuaren jauregia zegoen, hiriko benetako jauna, eta bi botereek, lurrekoak eta zerukoak, talka egiten zuten behin baino gehiagotan. Antso VI.ak Erret-Jauregia eraiki zuen Nafarreria auzoan, katedralaren alboan, baina berehala apezpikuaren esku geratu zen. Erregr-Jauregi hori Nafarroako Artxiboa da, zaharberritu ostean. Hala eta guztiz ere, erresumako administrazio-gune batzuk hor paratu ziren, Kontuen Ganbera esaterako.

Nafarroako Erresuma[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako Erresuma»

XI. mendearen bukaeran, burgu berriak sortu ziren Iruñean, Nafarreria hiri zaharrenaren ondoan: San Zernin (euskal tradizioan Jaun Done Satordi, batez ere okzitaniarrek —«franko» direlakoek— osatua) eta San Nikolas (okzitaniarrek zein nafarrek osatua). Burgu edo hiribildu berri horiek bere pribilegio eta foruak zituzten, Nafarreriako nafar bizilagunek apezpikuaren mende jarraitzen zuten bitartean. Horrek ika-mika andana sortu zuen haien artean, sonatuenak 1222 eta 1277koak ziren. Azken horretan, Frantziako armadak Nafarreria auzoa suntsitu zuen. 1324 arte baino ez zen berriro horko etxeak eraikitzeko baimena eman. 1423an, Karlos III.ak hiru auzoak batu zituen. 1485ean, berriz, lehen moldiztegia heldu zen Iruñera eta Nafarroara.

1512an Albako dukeak konkistatu zuen hiria. Nafar erregeek, saiatu arren, ezin izan zuten Iruñea bere mende bueltatu, eta hiria nahiz erresuma osoa Gaztelaren mende geratu zen.

Arga ibaia, errege jauregi zaharraren azpian.

Aro Modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako erresuman[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVI. mendeko bigarren erdian, Filipe II.ak hiriaren ondoan gotorlekua eraiki zuen Zitadela izenekoa, "tokikoak mendean edukitzeko". Halaber, Frantziatik igarobidea defendatzeko ere balio zuen. Izan ere, XVI. eta XVII. mendeetan oso ohikoak ziren bi erresuma horien arteko borrokak. Horien lekukoa izan zen Iruñea.

Historia garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendera arte Iruñea harresitik atera ezinik egongo da. 1905ean harresiak botata, Bigarren Zabalgunea eraikitzen hasi zen. Lehenengoa 1888ko Zitadela inguruko hazkunde txikia baino ez da. Gaztelu Plazatik abiaturik, kale berriak zabaldu ziren, Bartzelonaren erara.

XX. mendeko erdialdean, industrializazioaren eskutik auzo berriak eraiki ziren, herrietatik zetorren jendea bizi ahal izateko. Honen lehen adibidea Txantrea eta Arrotxapea dira. Hurrengoak Arrosadia, Ermitagaña eta Sanduzelai. 70eko hamarkadakoak Iturrama, Azpilagaña eta Donibane. Are berriagoak Mendebaldea eta Mendillorri, zein Eguesibartik bereizia, Iruñekin bat egin zuen. Ezkaba eta Buztintxuri dira eraiki berrienak. Hiriburuarekin batera, aldameneko herriak ere hazi ziren: Burlata, Atarrabia, Noain, Barañain, Zizur Nagusia, Antsoain, Berriozar besteak beste.

XXI. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2012[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2012. urtea botilek eragindako bi erasorekin hasi zen, 2011ko gabonzaharraren ondoren. Foru kutxek arazo dezente zituzten, krisi ekonomiko betean geunden. Horren erakusgarri ona da Nafarroako Gobernua likidezia bilatzen ari zela eta 21 etxebizitza salgai jartzen zituela 16 milioi euro lortzeko. Otsailaren hasieran, hotz-bolada siberiar bati aurre egin behar izan zion Nafarroak, zero graduko maximoekin eta zero azpitik 6 eta 8 gradu arteko minimoekin, azken hiru urteetan hotzenak izan direnak, ibaiak izoztu ziren eta errepidean istripu asko gertatu ziren izotzaren ondorioz, horietako batzuk hilgarriak. Langabetuak 50 000 baino gehiago ziren lehen aldiz Nafarroan. Banca Cívican krisirik gabe hitz egiten zen, bulegoak ixteko eta langileak kaleratzeko aukerarekin, eta denak bat egitera bideratzen zuen. Urte hasieran La Caixari buruz hitz egiten zen. Eta, hain zuzen ere, martxoan, martxoaren 23an, bat egiteko aurre-akordioa lortu zen. Herritarrek kontsumo-ereduak aldatzen zituzten gastuari askoz gehiago begiratuz. Osasunak erreskate plan finantzarioa eskatu zion Nafar Gobernuari, Ogasunari zorrak atzeratuz. Materialen lapurretak ugaritzen ari ziren: kobrea, burdina, etab. Hipotekak ordaindu ezin zituzten herritarren etxegabetzeak ugaritzen ari ziren. Foru Gobernuak gastuak murrizten zituen, ezker-eskuin, kontuak koadratzeko. Canal 4k emititzeari utzi zion 18 urteren ondoren.[2][3]

Zaborra gaizki uzteagatiko isunak 3 000 eurokoak izan daitezke, baina Iruñerriko Mankomunitateak oraindik ez du zigorrik jarri. 2012ko bi hilabete eta erdian 9 000 langile baino gehiagori eragiten zieten enplegu-erregulazioko espedienteek Nafarroan, aurreko urteko ia langile kopuru bera. Saltokien salmentak % 24 jaitsi dira Nafarroan 2008tik. Krisia areagotzen ari zen Nafarroa Bain. Eusko Alkartasunak eta Aralarrek bat egin zuten Batasunarekin Iruñean ospatu zen Aberri Egunean. Martxoaren 29an industriaren zati handi bat gelditu zuen greba orokorrak indarkeria eragin zuen piketeen bidez, eta zentroko denda batzuetako altzariak eta erakusleihoak txikitu zituzten. Canal 6k eta Popular TVk bat egiten zuten. Jakitera eman zenez, 300 denda baino gehiagok kalteak jasan zituzten hilaren 29ko greba orokorrean talde bortitzek parte hartu zutelako. Apirilean, Zaragoza etorbidea hilabetez mozten zen Arrosadia-Lezkairu urbanizatzeko lanengatik. 24 egunez jarraian euria egin ondoren, 1922ko erregistroa berdindu egin zen. Alfredo Perez Rubalcaba Espainiako Langile Alderdi Sozialistako idazkari nagusiak 2011ko hauteskundeen ostean sortutako Nafar Herriaren Batasuna-Nafarroako Alderdi Sozialistaren gobernua babestu du Iruñean. Alde Zaharra berpiztu egin zen, krisia gorabehera, 44 saltoki berri ireki baitziren. Enrique Mayak berreskuratu nahi zuen Riau Riauk berriz ere lehertuta amaituko zuen, eta ezin izango zuen ataritik irten. Aurreko saiakera Javier Chourrautek egin zuen 1996an. Mercadonak Iruñerrian bere lehen lokala irekitzeko baimena jasotzen zuen. 2003ko eta 2009ko bero-bolada handiaren uda baino ez zen izan Iruñean 1975etik aurtengoa baino beroagoa. Hiru bero-bolada izan ziren aurten, lehena ekainaren 24tik 29ra bitartean, 36-39º-ko tenperaturarekin, eta hurrengo biak abuztuan, 9tik 11ra bitartean, 41,4-42º tenperaturarekin, 41,4º-ko tenperaturarekin Iruñean, eta abuztuaren 10ean Nafarroan 1975etik bero gehien izan den egunean. Bigarren olatuan, bero sentsazioa handiagoa izan zen, tenperatura altuek egun gehiago iraun baitzuten. Etxebizitzen alokairuak jaisten hasi ziren. Herrietako jaietako aurrekontuak murrizten ziren.[4][5][6]

Irailaren 4an Iruñeko espetxe zaharra eraisteko lanak hasi ziren, hurrengo 35 egunetan zehar. Espetxea 1907ko ekainean inauguratu zen. Batasunaren pribilegioaren ospakizun jendetsua Iruñean, erraldoien irteerarekin eta inoiz baino jarduera gehiagorekin. Aralarreko zinegotziek Nafarroa Bai taldea utzi zuten Iruñeko Udalean. Irailaren 26an beste istilu batzuk izan ziren Eusko Langileen Alkartasunak eta Langile Abertzaeen Bartzordeek deitutako greba orokorrean. Etxebizitzen prezioak behera egin du, ia % 14 azken urtean. Etorkinak joaten hasi ziren, urtarriletik irailera, 3 000tik gora, urtearen amaieran 2 000 galdu ziren aurreko urtearekin alderatuta, 69 623, 2011n 71 600 izan ziren bitartean. Saltokiaren salmentak % 10,5 jaitsi ziren irailaren 1ean BEZaren igoera indarrean sartu ondoren. Gora egin zuten hutsegiteek eta delituek, materialen lapurretak, baita estoldenak ere, eta gora egin zuten autoen aldi baterako bajek, EEEek eta enpresetako kaleratzeek, bai eta jantoki sozialen erabilerak ere.[7]

Telefonia mugikorrak 25 000 linea galtzen zituen Nafarroan. Aldiz, beherakada nabarmena gertatu zen laneko bajetan. Urte honen amaieratik aurrera, ostalaritzako lokaletan edukiera ikuskapenak ugaritzen hasi ziren. Ingelesezko hezkuntza esponentzialki hazten ari zen ikastetxeetan. Bandalismoak urtean milioi bat euro balio zion Iruñeari pintadak kentzeko eta hondatutako altzariak birjartzeko. Azaroaren 14an, sindikatuen protesta berriak izan ziren: greba orokorra, hirugarrena aurten, baina ez zen lortu ekoizpen-sarea aurrekoetan bezala geldiaraztea. Asfi auziak eztanda egin du Iruñean, kaltetutako bizilagunen komunitate ugarirekin. Abenduan iragarri zuten Volkswagenk 785 milioi euro inbertituko zituela Landabenen Polo berrirako. Abenduaren 9an, Jose Antonio Asiain Nafarroako Kutxako presidenteak xantaia ekonomikoko saiakera bat salatu zion guardia zibilari; izan ere, Santiago Cervera Nafarroako Alderdi Popularrako diputatuak kargu guztiak utzi zituen eta dena tranpa bat izan zela esan zuen. San Bartolomeko Baluarteko harresietan gutun-azal bat jasotzera joan zen, jakin gabe guardia zibileko agenteak zelatatzen ari zitzaizkiola. Urtea ia 52 000 langaberekin ixten zen. Krisi politikoaren ondoren, Nafarroak aurrekontu luzatuak izan zituen, Enrique Maya alkateak bezala Iruñeko Udalean.[8]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Nerea ALEJOS: «Francisco Pina Polo: "Pamplona se fundó como un castigo a los vascones"», Diario de Navarra, 2010-09-28. Eskuratze data: 2011-05-03.
  2. «2012ko otsaileko hotz-bolada Iruñean» hispanidad.info . Noiz kontsultatua: 2020-09-05.
  3. (Gaztelaniaz) vertele.eldiario.es. (). «Prisa itxi Canal 4 Navarra, non Emma García, Julian Iantzi edo María Avizanda hasi ziren» vertele . Noiz kontsultatua: 2020-09-05.
  4. (Gaztelaniaz) Morán, Unai. (). «Batasunak eta bere zatiketak Aberri Egunarekin bat egiten dutela berretsi dute» El País ISSN 1134-6582 . Noiz kontsultatua: 2020-09-05.
  5. (Gaztelaniaz) Arrarás, Amaia. (). «ETA gabeko lehen Aberri Egunak fronte soberanista bat seinalatu du» El País ISSN 1134-6582 . Noiz kontsultatua: 2020-09-05.
  6. (Gaztelaniaz) IRUÑA, ALICIA BURDASPAR/AGENCIAS. (). «Mercadonak urtarrilaren 4an irekiko du bere lehen supermerkatua Nafarroan» diariodenavarra.es . Noiz kontsultatua: 2020-09-05.
  7. 105 urteko kartzela-zigorra
  8. (Gaztelaniaz) Iruñea urtez urte – Iruñea Zaharreko memoriak (2012). . Noiz kontsultatua: 2020-09-05.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]