Edukira joan

Ortzaize

Wikipedia, Entziklopedia askea
Ortzaize
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Ortzaizeko ikuspegia, Haltzamendirekin atzealdean

Bandera


Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Beherea
EskualdeaBaigorri-Ortzaize
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaEuskal Mendialdea
Izen ofiziala Ossès
Auzapeza
(2020-2026)		Jean-Marc Oçafrain
(independente)
Posta kodea64780
INSEE kodea64436
Herritarraortzaiztar
Kokapena
Koordenatuak43°14′30″N 1°17′05″W / 43.2417°N 1.2847°W / 43.2417; -1.2847
Azalera42,38 km2
Garaiera101-897 metro
Distantzia13,7 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria826 (2018:  2)
alt_left 439 (%49,7) (%50,3) 444 alt_right
Dentsitatea20,72 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 28,57
Ugalkortasuna[1]‰ 52,52
Ekonomia
Jarduera[1]% 80,91 (2011)
Desberdintasuna[1]% 10,63 (2011)
Langabezia[1]% 4,53 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 58,91 (2010)
Erabilera% 26,63 (2011)

Ortzaize[2][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 13,7 kilometrora. Altuera 101 eta 897 metro artekoa da, eta 42,38 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 826 biztanle zituen.

Bertako biztanleak ortzaiztarrak dira.

Ortzaizeko ibarreko hiriburua da.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ortzaize beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

  • Vallis quœ Ursaxia dicitur (983)[4]
  • Vallis quœ dicitur Orsais (1186)[4]
  • Ossais (XII. mendea)[4]
  • Orseis (1249)[4]
  • hespital d'urrugaçaun in hosses (1268)[4]
  • Ouses (1302)[4]
  • Osses en la Sierra de Vaygurra (1446)[4]
  • Oses (1513)[4]
  • Orza (1513)[4]
  • Orçais (1650)[4]
  • Horça (1675)[4]
  • Orseys (1675)[4]
  • Orça (1675)[4]
  • Orses (1783)[4]

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ortzaize Ortzaizeko ibarran dago.

Mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Ortzaize eta ondoko udalerrien arteko muga administratiboak.

Ingurune naturala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errobi ibaia udalerritik igarotzen da, baita bere ibaiadarra den Lakako erreka ere (azken erreka honetara isurtzen diren hainbat erreka igarotzen dira Ortzaizetik: Elhurreko erreka, Bordegiko erreka, Saltrako erreka, Otxalarreko erreka eta Eluet erreka). Horrez gain, beste erreka batzuk ere gurutzatzen dute udalerria: Asketako errekak, Eslanguko errekak eta Pagaliko errekak.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko garbia du[5]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[6]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[7]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[8].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 13,6 °C-koa da, 12,7 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1650 mm-koa da, urtarrilean 12,7 euri-egun eta uztailean 8,3 egun izanik[5]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Buztintze-Hiriberri udalerrian dago, 10 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 13,9 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1327,4 mm-koa delarik[9]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42 °C-koa da, 2022ko ekainaren 18an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -10,1 °C-koa da, 2012ko otsailaren 8an lortua[oh 1][9].

    Datu klimatikoak (Irulegi, 1981-2010)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 24.8 27.0 30.0 32.6 35.0 40.0 41.0 42.0 39.2 34.0 27.0 26.0 42
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 11.9 12.9 15.6 17.1 20.8 23.7 25.9 26.2 24.4 20.5 15.2 12.5 18.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 7.5 8.0 10.3 11.7 15.2 18.2 20.3 20.5 18.3 15.3 10.6 8.3 13.7
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 3.0 3.2 5.0 6.4 9.7 12.7 14.7 14.8 12.3 10.1 6.0 4.0 8.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -15.4 -10.5 -9.5 -3.2 -0.2 2.8 5.8 4.0 2.0 -2.5 -8.5 -9.8 -15.4
Batez besteko prezipitazioa (mm) 146.0 129.8 124.7 139.3 106.9 77.0 65.6 76.1 92.5 112.1 164.8 153.4 1398.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 96.7 115.5 128.9 78.8 70.1 66.2 103.2 80.3 69.3 88.1 124.1 110.2 128.9
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua[10]

Etxeak eta auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Ahaitz
  • Aitzarra
  • Iriberri
  • Ugartzan
  • Hortza
  • Zubialde
  • Gahardu
  • Apalatsordoki
  • Iraordoki
  • Uhaitze
  • Mutxikoenborda
  • Harizmendia
  • Arlanttoenea
  • Aintzia
  • Gantxabalena

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bidarraiko parrokia, Ortzaizekoaren menekoa zen eta Ortzaizeko ibarra Nafarroako erresumako zati izan zen.

1790. urtean Ortzaize, Ortzaize eta Bidarrai udalerriek osaturiko kantonamendu baten buru izan zen, Donapaleuko barrutiaren menpekoa zena.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 1901
3347 2021 2152 2302 2064 2309 2182 2135 2169 2018 2004 1923 1867 1785 1819 1784 1804 1846 1814
1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 2011 2016 2018
1960 2089 1914 1130 1155 1098 1045 953 989 845 731 678 692 694 785 871 854 826

BiztanleriaUrtea5001000150020002500300035001750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 444 gizon, 439 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
95+
 
0.00
1.13
 
90-94
 
1.14
2.25
 
85-89
 
5.69
2.25
 
80-84
 
0.00
4.50
 
75-79
 
3.42
3.38
 
70-74
 
1.14
10.14
 
65-69
 
12.30
6.76
 
60-64
 
5.69
4.50
 
55-59
 
9.11
13.29
 
50-54
 
10.25
4.50
 
45-49
 
5.69
4.50
 
40-44
 
3.42
3.38
 
35-39
 
7.97
4.50
 
30-34
 
3.42
6.76
 
25-29
 
4.56
3.38
 
20-24
 
6.83
4.50
 
15-19
 
6.83
7.88
 
10-14
 
4.56
2.25
 
5-9
 
5.69
10.14
 
0-4
 
2.28
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[11].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Ossès udalerrian 878 biztanle zeuden eta 384 elkarbizitza unitate[oh 2], hau da, 2,29 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena kide bakarreko elkarbizitza-unitateak ziren (% 38,0), Metropolitar Frantziako batez bestekoaren azpitik (% 39,2).[13]

878biztanle
384elkarbizitza-unitate
2,29lagun elkarbizitza-unitateko
228familia
Udalerria
% 29
% 26
% 38
Metropolitar Frantzia
% 24
% 26
% 10
% 39
Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 228 familia zeuden, eta horien artean seme-alabak etxean zituzten bikoteak ziren ugarienak (113). Guraso bakarreko 10 familietatik 10etan ama zen guraso bakarra. 120 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 35k seme-alaba bakarra zuten etxean, 44k bi, eta 29k hiru edo gehiago.[13]

105
113
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean120
Seme-alaba bat35
Bi seme-alaba44
Hiru seme-alaba29
Lau edo gehiago0

15 urte edo gehiago zituzten 726 biztanle zeuden. Horien artean 15-24 urtekoen % 9,0 bizi zen bakarrik eta 80 urte edo gehiagokoen % 42,4. Bikotean bizitzea ohikoagoa zen talde guztietan, 40-54 urteko taldean jotzen zuen gailurra (% 78,0).[13]

Bakarrik bizi da
15-24% 9
25-39% 11
40-54% 9
55-64% 21
65-79% 37
80 +% 42
Bikotean bizi da
15-24% 4
25-39% 72
40-54% 78
55-64% 66
65-79% 55
80 +% 44

15 urte edo gehiagoko biztanleen % 39,0 ezkonduta zegoen, eta beste % 18,7 bikotean bizi zen ezkondu gabe (% 12,5 izatezko bikotean eta % 6,2 PACS bidez lotuta). % 29,2 ezkongabeak ziren, % 7,3 alargunak eta % 5,9 dibortziatuak.[13]

Ezkonduta% 39,0
Ezkongabea% 29,2
Izatezko bikotean% 12,5
Alarguna% 7,3
PACS bidez lotuta% 6,2
Dibortziatuta% 5,9

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 39,1), enplegatuak (% 18,2), erdi-mailako lanbideak (% 11,7), eskulangileak (% 10,4). Talde nagusia (erretiratuak, % 39,1) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) gainetik dago. 40 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 10,4).[13]

Udalerria
% 10
% 12
% 18
% 10
% 39
Pirinio Atlantikoak
% 11
% 16
% 15
% 12
% 34
Metropolitar Frantzia
% 13
% 16
% 15
% 14
% 30
NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, udalerrian 474 etxebizitza zeuden. Horietatik 385 egoitza nagusi ziren, 59 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 29 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (356), eta apartamentuak gutxi ziren (111). Egoitza nagusietatik 275 beren jabearen bizilekuak ziren, 97 alokairuan zeuden, 0 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 13 doan lagata.[14]

474etxebizitza
385egoitza nagusi
356etxe
111apartamentu

Etxebizitza multzoa

385
59
Egoitza nagusia (385)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (59)Hutsik (29)

Etxe mota

356
111
Etxea (356)Apartamentua (111)

Jabetza egoera

275
97
Jabeak (275)Alokairuan (97)Doan lagata (13)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 1919 aurretik artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (109).[14]

Eraikuntza garaia

1919 aurretik109
1919-194533
1946-197029
1971-199059
1991-200584
2006-202064

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (227). 162 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 313 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 170 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 189tan bi edo gehiago.[14]

Gela kopurua

1 gela4
2 gela15
3 gela62
4 gela77
5 gela edo gehiago227

Berogailu mota

38
158
162
Gas sarea (8)Fuel-olioa (38)Elektrizitatea (158)Gas botila (18)Bestelakoak (162)

Aparkalekua eta ibilgailuak

313aparkalekua
170ibilgailu 1
189ibilgailu 2+

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 518 biztanleetatik 417 aktibo ziren (% 80,5), horietako 395 lanean (% 76,3) eta 21 langabezian (aktiboen % 5,0).

51815-64 urteko biztanle
% 80,5aktibo
% 76,3lanean
% 5,0langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 55,1
25-54 urte% 94,2
55-64 urte% 67,2
Gizonak% 80,4
Emakumeak% 80,5

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 0,0
BEPC, brebeta% 0,0
CAP-BEP% 4,9
Batxilergoa% 5,6
Goi-mailako +2% 7,2
Goi-mailako +3/4% 3,7
Goi-mailako +5% 5,4

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 5,0). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

101 ez-aktibotik 40 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 39,6), 36 erretiraturik zeuden (% 35,6) eta 25 bestelako ez-aktibo ziren (% 24,8).

Ez-aktiboak

% 40
% 36
% 25
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria[oh 3]

% 14
% 25
% 29
% 22
NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 351 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 395 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.[oh 4]

351enplegu udalerrian
% 64,1soldatapeko
% 35,6ez-soldatapeko
NekazaritzaIndustriaEraikuntzaMerkataritza/zerbitzuakAdministrazioa/hezkuntza/osasuna

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 24.050 eurokoa zen.

24.050 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €

Udalerriko jarduera ekonomiko nagusia laborantza da. Irulegiko Arnoa ere ekoizten da udalerriko lurretan.

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auzapezak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hasiera Amaiera Auzapeza Alderdia
1995 2020 Martin Elgue
2020 karguan Jean-Marc Oçafrain
falta diren datuak osatu egin behar dira

Erakunde publikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017ko urtarrilaren 1era arte, Ortzaize Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.[15]

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baiona-Donibane Garazi burdinbideak zerbitzua ematen du Bidarrai udalerriri, Txik Txaken 54. linearen bidez.

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ortzaizeko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Aldude ibarretan hitz egiten zena.[16]

Koldo Zuazok, 2010ean, Ortzaizek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.[17]

Ortzaiztar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Ahaizen, forte protohistoriko bat dago
  • Ospitalea baserriaren aipamenak daude XIII, XVII eta XVIII. mendeetan
  • Apalasia, Bilaenia eta Sastriarenea baserriak XVII. mendekoak dira
  • Inda baserria, Inxortenia baserriarekin batera XVI. mendekoa da
  • Harizmendia baserriaren aipamenak daude XVI, XVII eta XVIII. mendeetan
  • Done Bikendi kapera XVII. mendekoa da
  • San Julen eliza XII. mendekoa da, eta XVII. mendean izan zen konpondua, Ortzaizeko herritarrek Joana Albretekoari eginiko eskaera bat zela bide

Argazki galeria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /oʁ̞ts̻ais̻e/ ahoskatua (laguntza)
  1. ↑ Estazioko erregistroak 2003ko abenduaren 1an eta 2025ko urriaren 2an artekoak dira.
  2. ↑ INSEEren ménage kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon edo ez. Famille kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.
  3. ↑ Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
  4. ↑ Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
  3. ↑ Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. (kontsulta data: 2021-05-17).
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Orpustan, Jean-Baptiste. (2006). Nouvelle toponymie basque : noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule. (Éd. entièrement rev. et corr. argitaraldia) Presses universitaires de Bordeaux ISBN 2-86781-396-4. PMC 72757865. (kontsulta data: 2021-05-17).
  5. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  6. ↑ (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  7. ↑ (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  8. ↑ (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  9. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Bustince - St Jean », fiche climatologique. .
  10. ↑ Irulegiko estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
  11. ↑ «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  12. ↑ (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: Txantiloi:Gaurko data).
  13. 1 2 3 4 5 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  14. 1 2 3 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  15. ↑ Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
  16. ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  17. ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  18. ↑ Ohorezko, Euskaltzaina. «Orpustan, Jean-Baptiste» www.euskaltzaindia.eus (kontsulta data: 2022-02-05).
  19. ↑ «Jean Baptiste Orpustan» NorDaNor (EIZIE) (kontsulta data: 2022-02-04).
  20. ↑ L'Express : Les 100 qui font bouger le Pays basque

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Joseba Aurkenerena: Ortzaizeko kabalkada, maila handiko ikusgarria.
  • Joseba Aurkenerena: Ortzaizeko kabalkada.
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Ortzaize&oldid=11311970"(e)tik eskuratuta