Edukira joan

Arnegi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Arnegi
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Jasokuntzeko eliza eta pilotalekua

Bandera


Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Beherea
EskualdeaGarazi
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaEuskal Mendialdea
Izen ofizialaArnéguy
Auzapeza
(2014-2026)		Catherine Bègue
(independente)
Posta kodea64220
INSEE kodea64047
Herritarraarnegitar
Kokapena
Koordenatuak43°06′33″N 1°16′52″W / 43.1092°N 1.2811°W / 43.1092; -1.2811
Azalera21,21 km2
Garaiera218-1410 metro
Distantzia8,1 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria237 (2018:  −1)
alt_left 99 (%40,4) (%59,6) 146 alt_right
Dentsitatea11,17 biztanle/km²
Euskara
Euskaldunak% 65,38 (2010)
Erabilera% 34,21 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera1659ko azaroaren 7a (independentzia)
Webguneawww.arnegi.eus

Arnegi[1][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Behereko Garazi eskualdean dagoena, Donibane Garazitik 8,1 kilometrora. Altuera 218 eta 1 410 metro artekoa da, eta 21,21 kilometro koadroko azalera hartzen du. 2018. urtean 237 biztanle zituen.

Bertako biztanleak arnegitarrak dira.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arnegi beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

  • Arranegui (1284)[3]
  • Arranegui de supra (1284)[3]
  • La Ferrière d'Arranegui (1614)[3]
  • Arrenéguy (1614)[3]
  • Arneguy (1614)[3]
  • Rénéguy (XVII. mendea)[4]
  • Notre-Dame d'Arnéguy (1703)[5]
  • Arnegui (1796)[3]
  • Arneguy (1801)[3]

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arnegi izena Arranhegi izenaren uzkurduratik dator, eta, aldi berean, arran ("arantzastu") eta hegi hitzen elkarketak osatzen du.[3]

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aintzila Luzaideko ibarran dago.

Arnegiko Errobi ibaiak herriaren kaskoa zeharkatzen du.

Mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Arnegi eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima erdikontinental eta mendi-ertzetako klima du[6]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[7]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[8]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[9].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 0 °C-koa da, 0 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 0 mm-koa da, urtarrilean 0 euri-egun eta uztailean 0 egun izanik[6]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Banka udalerrian dago, 7,8 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 13,7 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1794,1 mm-koa delarik[10]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42,6 °C-koa da, 2003ko abuztuaren 4an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -13 °C-koa da, 1956ko otsailaren 11an lortua[oh 1][10].

    Datu klimatikoak (Luzaide, 1974-2020)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 24.0 26.0 29.0 32.0 35.0 39.0 39.0 40.0 36.0 33.0 25.0 24.0 40
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 11.1 12.0 14.5 16.1 19.8 22.7 24.7 25.0 23.0 19.3 14.2 11.7 17.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 7.2 7.8 9.9 11.3 14.8 17.6 19.6 19.8 17.6 14.7 10.2 8.0 13.2
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 3.4 3.6 5.2 6.5 9.8 12.6 14.6 14.7 12.1 10.0 6.2 4.3 8.6
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -13.0 -9.0 -8.0 -2.0 1.0 4.0 7.0 5.0 3.0 -2.0 -7.0 -8.0 -13
Batez besteko prezipitazioa (mm) 159.8 146.5 145.5 171.0 123.9 85.6 72.5 93.9 103.2 136.7 188.6 160.2 1577.4
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 78.6 83.5 93.1 65.4 63.7 68.0 62.0 56.5 87.9 98.7 92.3 75.0 98.7
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 14.6 13.9 14.7 17.7 17.5 15.3 13.6 14.4 12.8 15.2 15.4 15.3 180.2
Elur egunak (≥ 1 mm) 1.4 2.1 1.0 0.5 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.3 0.9 6.2
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua[11]

Etxeak eta auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Herria
  • Ondarrola edo Ondarla
  • Oxetenea
  • Xakuenea
  • Anttonenea
  • Bernardoenea
  • Bixkarrea
  • Intxaurrea
  • Moxoa
  • Kuria
  • Gaztelu
  • Kartta
  • Ixtehotea
  • Pekomartxota
  • Pekoaleira
  • Gainekoaleira
  • Ardantxa
  • Baxoa
  • Bastila
  • Behorlegia
  • Zeztaua
  • Zeltzane
  • Unaia
  • Bizkaia
  • Udiria
  • Hameka
  • Borderrea
  • Hartxa
  • Pagola

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendera arte, Arnegi Luzaide udalerriko auzo bat zen. Hala ere, Frantziar eta Espainiar Estatuek muga bat ezarri zuten Luzaideko ibarran, muga tradizionalak errespetatu gabe, eta 1659ko azaroaren 7an Arnegi eta Luzaide banandu zituen, bi estatu ezberdinetan jarriz. Hori dela eta, Arnegiri udalerria eman zioten, udalerri independente bihurtuz. Arnegiri Ondarrola edo Ondarla auzo luzaidarra ere gehitu zitzaion, luzaidarra zen Elizaldeko auzoarekin jarraitasun geografiko bera izan arren, administratiboki Frantziaren mende zegoena. Prozesu bera, baina alderantziz gertatu zen Pekotxetako tokiarekin. Aurretik, Arnegi auzoaren zati bat (izatez, jarraikortasun geografiko bat ere osatzen dute), honetatik nahitaez banandua izan zen, Luzaideko auzo bat bihurtuz, Espainiar Estatuan.[12]

Arnegin 1614an sinatu zen Erroko eta Baigorriko ibarren artean Sorogainibar eta Kintoa larreen inguruan bakeak egiten saiatzen zen akordioa.[13]

Frantziar Estatuaren lurraldea bi eremutan banatu zenez, bata Wehrmachten mendekoa eta bestea Vichyko gobernuak administratua 1940ko ekainaren 22an, Arnegi Hirugarren Reichako administrazioari esleitu zitzaion. Demarkazio-linea ibarran egon zen, Arnegi eta Luzaide artean.[14]

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 1901
225 515 593 696 676 750 920 1032 935 907 941 902 836 823 772 685 704 699 661
1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 2011 2016 2018
668 676 591 616 630 605 568 570 526 444 397 337 314 286 279 241 236 237

BiztanleriaUrtea200400600800100012001750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 146 gizon, 99 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
95+
 
0.00
0.00
 
90-94
 
0.00
0.00
 
85-89
 
5.05
3.42
 
80-84
 
10.10
0.00
 
75-79
 
5.05
9.59
 
70-74
 
5.05
6.85
 
65-69
 
10.10
13.01
 
60-64
 
10.10
16.44
 
55-59
 
5.05
3.42
 
50-54
 
5.05
3.42
 
45-49
 
0.00
9.59
 
40-44
 
0.00
0.00
 
35-39
 
10.10
3.42
 
30-34
 
5.05
6.85
 
25-29
 
5.05
3.42
 
20-24
 
5.05
3.42
 
15-19
 
0.00
3.42
 
10-14
 
5.05
6.85
 
5-9
 
0.00
6.85
 
0-4
 
14.14
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[15].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Arnéguy udalerrian 237 biztanle zeuden eta 101 elkarbizitza unitate[oh 2], hau da, 2,35 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Horietatik 29 kide bakarrekoak ziren, 24 etxean seme-alabarik ez zuten bikoteek osatuak eta 33 seme-alabekin bizi ziren bikoteek. Datuok erroldaren laginketan oinarritzen direnez, udalerri honetako kopuruak biribilduta daude eta zehaztasun mugatukoak dira.[17]

237biztanle
101elkarbizitza-unitate
2,35lagun elkarbizitza-unitateko
66familia
33Bikotea seme-alabekin
24Bikotea seme-alabarik gabe etxean
10Guraso bakarrekoak
29Kide bakarrekoa
5Bestelakoak
Laginketan oinarritutako datuak, biribilduta; ez dira ehunekotan adierazten.

Udalerrian 66 familia zeuden, eta horien artean seme-alabak etxean zituzten bikoteak ziren ugarienak (33). Guraso bakarreko 10 familietatik 10etan ama zen guraso bakarra. 38 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean.[17]

24
33
10
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, udalerrian 168 etxebizitza zeuden. Horietatik 100 egoitza nagusi ziren, 50 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 17 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (139), eta apartamentuak gutxi ziren (29). Egoitza nagusietatik 81 beren jabearen bizilekuak ziren, 16 alokairuan zeuden, 0 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 3 doan lagata.[18]

168etxebizitza
100egoitza nagusi
139etxe
29apartamentu

Etxebizitza multzoa

100
50
17
Egoitza nagusia (100)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (50)Hutsik (17)

Etxe mota

139
29
Etxea (139)Apartamentua (29)

Jabetza egoera

81
16
Jabeak (81)Alokairuan (16)Doan lagata (3)

Eraikuntza garaia

1919 aurretik45
1919-194511
1946-197011
1971-199011
1991-20059
2006-202014

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (57). 59 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 65 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 48 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 47tan bi edo gehiago.[18]

Gela kopurua

1 gela0
2 gela4
3 gela12
4 gela27
5 gela edo gehiago57

Berogailu mota

13
22
59
Fuel-olioa (13)Elektrizitatea (22)Gas botila (6)Bestelakoak (59)

Aparkalekua eta ibilgailuak

65aparkalekua
48ibilgailu 1
47ibilgailu 2+

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 148 biztanleetatik 124 aktibo ziren (% 83,8), horietako 117 lanean (% 79,1) eta 7 langabezian (aktiboen % 5,6).

14815-64 urteko biztanle
% 83,8aktibo
% 79,1lanean
% 5,6langabezia-tasa

24 ez-aktibotik 10 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 41,7), 11 erretiraturik zeuden (% 45,8) eta 3 bestelako ez-aktibo ziren (% 12,5).

Ez-aktiboak

% 42
% 46
% 12
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Udalerrian 57 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 117 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.[oh 3]

57enplegu udalerrian
% 35,1soldatapeko
% 66,7ez-soldatapeko

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 21.770 eurokoa zen.

21.770 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €

Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza da. Luzaiden egon arren, Arnegiko bizilagun asko Pekotxetako bentetean ari dira lanean, eta horiek dira udalerriko hornidura-gune nagusia.

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auzapezak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hasiera Amaiera Auzapeza Alderdia
1995 2001 Pierre Bègue
2001 2014 Gratien Curutchet
2014 karguan Catherine Bègue
falta diren datuak osatu egin behar dira

Erakunde publikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017ko urtarrilaren 1era arte, Arnegi Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.[19]

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donejakue Bidea udalerritik igarotzen da, Donibane Garazitik datorrena. Hurrengo udalerria Luzaide da.

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Arnegi sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Baigorri, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena, Garaziko gainerako herriak ez bezala.[20]

Koldo Zuazok, 2010ean, Arnegik nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.[21]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arnegitar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /aʁ̞neɣi/ ahoskatua (laguntza)
  1. ↑ Estazioko erregistroak 1949ko urtarrilaren 1an eta 2026ko irailaren 20an artekoak dira.
  2. ↑ INSEEren ménage kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon edo ez. Famille kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.
  3. ↑ Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
  2. ↑ Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. (kontsulta data: 2021-05-17).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Orpustan, Jean-Baptiste. (2006). Nouvelle toponymie basque : noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule. (Éd. entièrement rev. et corr. argitaraldia) Presses universitaires de Bordeaux ISBN 2-86781-396-4. PMC 72757865. (kontsulta data: 2021-05-17).
  4. ↑ (Frantsesez) Raymond, Paul. (1863). Dictionnaire topographique du département des Basses-Pyrénées. Impr. impériale (kontsulta data: 2021-05-17).
  5. ↑ Don Jose Yanguas Miranda jaunek argitaratu izenak
  6. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  7. ↑ (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  8. ↑ (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  9. ↑ (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  10. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Banca », fiche climatologique. .
  11. ↑ Bankako estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
  12. ↑ Veyrin, Philippe. (1975). Les Basques de Labourd, de Soule et de Basse Navarre : leur histoire et leurs traditions. Arthaud ISBN 2-7003-0038-6. PMC 2492212. (kontsulta data: 2021-06-27).
  13. ↑ «Arnegiko udalerria» www.pop.culture.gouv.fr (kontsulta data: 2021-06-27).
  14. ↑ «Armistice 1940, France Allemagne, MJP, université de Perpignan» mjp.univ-perp.fr (kontsulta data: 2021-06-12).
  15. ↑ «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  16. ↑ (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: 2016ko abuztuaren 10a).
  17. 1 2 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  18. 1 2 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  19. ↑ Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
  20. ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  21. ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Arnegi&oldid=11311943"(e)tik eskuratuta