Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ameriketako Estatu Batuetako
Gerra Zibila
CivilWarUSAColl.png
Erlojuaren norantzan goitik hasita: Gettysburgeko gudua, Batasuneko John Tidball kapitainaren artileria, preso konfederatuak, USS Atlanta gerraontzia, Richmond hiriko hondakinak, Virginia, Franklingo gudua.
Data 1861ko apirilaren 12a1865eko maiatzaren 9a
Lekua Nagusiki Estatu Batuetako Hegoaldeko estatuak
Emaitza Batasunaren Garaipena eta Konfederazioaren porrota. Washington hiriko Gobernu Federalari botere gehiago eman zitzaion eta Estatu Batuetatik esklabotza abolitu zen.
Gudulariak
US flag 34 stars.svg
Ameriketako Estatu Batuak
(Batasuna)
Flag of the Confederate States of America (1865).svg
Ameriketako Estatu Konfederatuak
(«Konfederazioa»)
Buruzagiak
US flag 34 stars.svg Abraham Lincoln

US flag 34 stars.svg Ulysses S. Grant
US flag 34 stars.svg William Tecumseh Sherman
US flag 34 stars.svg Philip Sheridan
US flag 34 stars.svg Winfield Scott
US flag 34 stars.svg George B. McClellan
US flag 34 stars.svg Henry Wager Halleck
US flag 34 stars.svg Gideon Welles

Flag of the Confederate States of America (1865).svg Jefferson Davis
Flag of the Confederate States of America (1865).svg Robert E. Lee
Flag of the Confederate States of America (1865).svg James Longstreet
Flag of the Confederate States of America (1865).svg Stonewall Jackson
Flag of the Confederate States of America (1865).svg P.G.T. Beauregard
Flag of the Confederate States of America (1865).svg Joseph E. Johnston
Flag of the Confederate States of America (1865).svg Stephen Mallory
Indarrak
2.200.000 gudari 1.064.000 gudari
Galerak
Borrokan hildakoak: 110.000
Guztira hildakoak:
360.000
Zaurituak:
275.200
Borrokan hildakoak:
93.000
Guztira hildakoak:
260.000
Zaurituak:
137.000

Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila (ingelesez American Civil War edota War Between the States) 1861 eta 1865 bitartean AEBetan izandako gerra zibil bat izan zen. 1861ean, Hegoaldeko Estatu Batuetako 11 estatu Estatu Batuetatik banandu ziren, hiriburutzat Richmond aukeratuz eta Jefferson Davis presidente izendatuz. Hartara sortu ziren Ameriketako Estatu Konfederatuak (Konfederazioa), eta berehala piztu zen gerra Washingtongo gobernuarekin.

Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila lehendabiziko benetako gerra industrialetako bat izan zen. Trenbideak, baporeontziak, eta kopuru handitan ekoiztutako armak ugari erabili ziren. Sherman jeneralak Georgian erabateko gerra edo gerra totalaren praktikak martxan jarri zituen, eta Petersburgh inguruan burututako trintxera edo luebaki guduak Lehen Mundu Gerran gertatuko zenaren aurrekariak izan ziren.

Askok lehen gerra modernotzat jo ohi dute, bai armagintzan nahiz gerra egiteko eran eta arlo askotan izan zituen berrikuntzak zirela eta. Bestalde, bertan parte hartu zuten soldadu kopuruei dagokionez ere, ordurarteko gerra guztietatik nabarmendu zen, gizateriaren historian lehenbiziko aldiz alde bakoitzetik miloitik gora gizaseme gerran parte hartu zuten aurreneko aldia izan baitzen.

Eduki-taula

Gerraren zergatiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegoaldeko estatuek esklabotzan oinarritutako plantazioen sistema bat zuten ezaugarri, Iparraldeak ez bezala. Hegoaldeak bere bizimoduari eusteko arrazoiak zituen, estatu bakoitzaren erabakimenean oinarrituta. Washingtonek, berriz (gobernu federalak), zentralizaziorako joera zuen, botereak bere eskuetan bildu eta gai garrantzitsuenetan erabakiak hartzearen aldekoa, fiskalizazioa ere tartean (tariffen gaia).

Ingalaterra Berria eta, oro har, iparraldeko estatuak garapen industrial handietan murgildu ziren 30eko hamarkadatik aurrera, bereziki burdinbidean. Horrenbestez, gobernu federalak gertutik esku hartu zuen burdinbidearen garapenean, diru-inbertsio handiak bideratuz (1862an, Pacific Railway Acten onarpena Kontinentea Zeharkatzeko Burdinbidea eraikitzeko). Gobernu federalaren Diruzaintzak zergetatik eskuratu nahi zuen diru hori, baita beste batzuk ere: tariffetatik, alegia, inportazioen gaineko zergetatik.

Britainiarrek merkataritzan ziharduten Estatu Batuetako hegoaldeko estatuekin, arropa fabrikatzeko kotoia erosiz. Hori ez zen Washingtonen gustuko: Washingtonek urruti ikusi nahi zuen metropoli ohi inperialista. Estatu Batuetako Bigarren Bankua amaitu zenetik, gainera, Washingtonek ez zituen harreman errazak Britainiar Inperioarekin (AEBek mugakide zuten Kanadako kolonia).

Hori ez zitzaien hegoaldeko estatuei gustatu. Inportazioak larriki zergapetuz, itsasotik etorritako salgaiak garestitzen ziren, eta horiek erosteko ahalmena gutxitzen. Gobernu federalak Estatu Batuen barneko produktuen kontsumoa bultzatu nahi zuen era horretan, etxeko produktuei irteera emateko eta ekimen ekonomiko pribatua bizkortzeko.

Hori hegoaldeko estatuek inposaketatzat hartu zuten, Washingtonen esku-hartzetzat eta beren burujabetzaren hausturatzat. Zehazki, Hego Karolinak nullification lege-ebazpenak jarri zituen indarrean 30eko hamarkadatik aurrera lege federalak bertan behera uzteko, konstituzioaren kontrakoak zirelakoan. Horrek gatazka pizten zuen sarritan Washingtonekin. Washingtondik aparte, Hegoaldeko estatuek Konfederazioa sortu zutenean, Lincoln presidenteak blokeo bat ezarri zuen berehala Konfederazioko estatuen kostaldean, Britaniar Inperioko itsasontziekin merkataritza bertan behera utziz.

Aurrekariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Esklabotzaren aldeko eta aurkako estatuen arteko gatazka zaharra zen. 1820ko Missouriko Hitzarmenaren bidez, 36º 30' ipar latitudean baino iparraldeagoan zeuden estatu berrietan esklabotza debekatu zen (ikus goian). Era horretan, Senatuan, esklabotzaren aldeko 11 estatuen eta beste 11 aurkakoen arteko oreka lortu zen. Alabaina, 1847an, estatu berriak sartu ziren Estatu Batuetan, eta oreka hori apurtu zen. Bi jarrerek, gatazka bidez konpondu ezin zen egoeran, konpromiso-oreka batera egokitu behar izan zuten.

1859rako, 18 estatutan esklabotza debekaturik zegoen, eta, 15etan, baimendua. 1850ean, ordea, Alabamak independentziaren aldeko lehenengo aldarria egin zuen eta, berehala, Hego Carolinak eta Mississippik ere independentziaren aldeko hautua egin zuten, esklabotza mantentzeko era bakarra zelakoan.

Hegoaldearen banantzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1861eko hasierako hauteskundeetan, Lincoln buru zuten Errepublikanoek irabazi zuten (artean alderdi berria zela). 1861eko martxoaren 4an, Lincolnek presidente kargua hartu aurretik, Hegoaldeko zazpi estatu Estatu Batuetatik banandu ziren. Estatuok ez zuten independentziarik aldarrikatu, beren burua jada independentzat zeukatelako: bai orduan, bai geroago, Hegoaldeko estatuen defendatzaileek argudiatu zutenez, Aita Fundatzaileek (James Madison, Thomas Jefferson, etab.) konstituzioan berariaz sartu zuten estatuek (libre izaki) bazutela banantzeko aukera, gobernu federalaren botere-metaketaren eta -gehigikeriaren kontra har zitekeen neurria.

Horretarako, Hegoaldeko estatuek Bederatzigarren eta Hamargarren Emendakinak aipatu zituzten, subiranotasunaren iturriak herrian eta estatuetan zetzatela ziotenak. Aldiz, nola gobernua utzi zuen James Buchanan presidentearen administrazioak, hala gobernura sartu zen Lincolnen administrazioak legez kanpokotzat eta matxinadatzat hartu zuten banantze edo sezesio hori.

Une hartan, esklabotzaren aldeko hainbat estatuk sezesio edo banantzeko deialdiari ezezkoa eman zioten, baina Missouri Hitzarmena eraberritzeko proposamena ukatu zelako aitzakian, Hegoaldeko 7 estatuk (Hego Carolina, Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Luisiana eta Texas) Batasunetik bereiztea erabaki zuten.

Estatu horiek bere burua nazio burujabetzat jo zuten. Amerikako Estatu Konfederatuen konstituzioa 1861eko otsailaren 4an onartu zuten. Otsailaren 6an, Jefferson Davis izendatu zuten presidente, eta Alexander Stephens presidenteorde. Montgomery aukeratu zuten hiriburu lehendabizi, baina berehala Richmond hobetsi zuten.

Horren bidez, hala nahita maila bereko estatuak elkartzen ziren. Halaber, gobernu zentrala ahulagoa zen, ez zegoen Auzitegi Gorenik eta legebiltzar bakarra zeukaten. Sei urterako hautatutako presidenteak ezin izaten zuen agintaldia errepikatu. Esklabotza legezkoa zen, nahiz eta Afrikatik zetozenen sal-erosketa debekatzen zen.

Gerra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerra piztu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Batasuneko soldaduak Marye's Heightsen aurrean, Fredericksburgeko gudua baino lehen (1863ko maiatzaren 3a)
"The Rail Candidate": Lincolnen 1860ko hautagaitza trenbidearen gaiaren inguruan oinarrituta irudikatzen da: alde batean, beltz bat eta, bestean, alderdiaren antolakuntzako kide zuri bat
Konfederazioko estatuen lurralde galerak gerrak aurrera egin ahala

Abraham Lincolnek uste zuen presidentearen beharra Estatuaren batasunari eustea zela, Batasuna haustezina zelakoan. Edozein gatazkak gerra ekar zezakeen, eta, apirilaren 12an, Fort Sumter izeneko gotorlekuan, gertatutako jazoera txiki baten aurrean: Lincolnen Administrazioak, kargua uztera zihoan Buchananen gobernuak bezala, Fort Sumter lagatzeari uko egin zioten. Fort Sumter Hego Carolina estatuko Charleston hiriko portuaren erdigunean kokatzen zen. Lincolnek, berriz, Hegoaldeko portuak ixteko deitu zuen.

Jefferson Davis presidentearen eta bere gabinetearen irudiko, nazio independiente batek ezin zezakeen bere portu garrantzitsuenean atzerritar base militar bat eduki eta, hortaz, indar kondefederatuek Fort Sumter eraso zezaten agindu zuten. 1861eko apirilaren 12tik 13ra iraun zuen bonbardaketa latz baten ondoren, gotorlekuak amore eman zuen. Orduan Lincolnek gotorleku eta jabego federal hura berreskuratzeko estatuetako 75.000 gudariri dei egin zien. Beren adiskideak ziren hegoaldeko estatuei indarrak eta sarbidea eskaini beharrean, Virginia, Ipar Carolina, Tennessee eta Arkansas estatuek sezesiora batzea erabaki zuten.

Gauzak horrela, Iparraldeak eta Hegoaldeak gerrara deitzeko eta euren ohore nazionala defendatzeko aitzakitzat erabili zuten Fort Sumter. Soilik Kentucky estatua saiatu zen neutral mantentzen, baina konfederatutzat hartu zuen beren burua (1861eko azaroaren 20ean). Lincolnek estatu bakoitzeko boluntarioz osatutako gudaroste bat osatzeko deia egin zuen orduan. Berehala alde banatako milaka gazte Iparraldeko eta Hegoaldeko gudarosteetan izen ematera joan ziren. Batasunak, gerra hasieran, mugako estatuen kontrola bereganatu zuen; ezarritako itsas blokeoa ere luzatu zuen.

Finantza tentsioak gerrak aurrera egin ahala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lincolnek gerra finantzatzeko New Yorkeko bankuetara jo zuen, baina ez zuen haien babesik lortu: %24-36 arteko interes harrigarria eskatu zioten. Horrenbestez, bankuei muzin egin eta bere burua finantzatzen hasi zen, greenback direlako dolarrak igorriz, transakzio guztietarako Estatu Batuetako gobernuaren bermea zeukan dirua (fiat motako dirua), banku handiekin nekez ordain zitezkeen zorretan erori beharrik gabe. Urte horretan, Londreseko The times egunkariak Estatu Batuak suntsitu beharraren aldeko adierazpen bat argitaratu zuen. Lincolnek, berriz, ondorengoa adierazi zuen (1862):

« Izan duen bedeinkapenik gorena eman diogu errepublika honi: bere zorrak ordaintzeko bere paper moneta.  »

Horren ondoren, Frantziak eta Ingalaterrak, nazioarteko finantzari handien eskuetan (Rothschild), Konfederazioari militarki laguntzeko mehatxua egin zioten. Horren aurrean, berriz, Lincolnek ezusteko aliatu bat aurkitu zuen. Errusiako Tsarrak, nazioarteko finantzen handikien jopuntuan baitzegoen, ohartarazi zuen Mendebaldeko herrialde horiek Kondederazioa babestuz gero, berak Lincoln babestuko zuela eta nazioarteko gerra piztuko zela. Errusiak Europako uretan Konfederazioaren kontrako blokeo bat ezarri ez ezik, bere flotaren zati bat bidali zuen San Franciscoko badiara eta New Yorkera.

Bi alderdien arteko desberdintasuna agerikoa zen, Iparraldea (Batasuna) populazio zein botere industrialaren aldetik indartsuagoa baitzen. Bi fronte osatu ziren Apalatxe mendizerraren bi aldeetan. Ekialdekoan, Konfederatuak nagusitu ziren lehenengo hiru urteetan, nahiz eta Washington hiriburua hartu ezin izan zuten. Itsasoan, ordea, Iparraldeak irabazi zuen. Mendebaldekoan, Mississippi ibaia eta aldameneko estatuak Iparraldearen mende geratu ziren 1863rako.

Hala ere, Batasuneko gobernuaren barneko tentsioak handiak ziren, batez ere finantzabidearen gaiari buruz. Banku zentral pribaturik ez zen ezarri, baina Diruzaintza Idazkari Salmon P. Chasek, August Belmont Europako Rothschild familiaren ordezkaria babesle zuela, gobernuak baimendutako banku pribatuen sarea sortu zuen, 1863 eta 1864ko Banku Nazionalen Legeen bidez (National Bank Act). Lincolnek, berriz, kontraerasoa egin zuen, sare hori gerra garaira muga zedila kongresua konbentzituz.

Lincolnen Emantzipazio Aldarrikapena gerraren gorenean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1863ko urtarrilaren 1ean, Lincolnek Emantzipazio Aldarrikapena eman zuen horretarako Estatu Batuetako konstituzioa aipatuz, eta Hegoaldeko esklabotza desagerrarazi zuen, salbuespenak onartu bazituen ere.[1] Era horretan, gainera, britainiarrei gerra hartan sartzeko asmoa burutik kendu zien.[2]

Robert E. Lee komandante konfederatuak ekialdean hainbat gudu irabazi zituen, baina 1863an Gettysburgeko guduan jasandako galera latzen ondorioz bere iparralderako aurrerakada bertan behera gelditu zen. Mendebaldean, Batasunak Mississippi ibaiaren kontrola bereganatu eta Konfederazioa bitan banatzea lortu zuen. Denbora igaro hala, Batasunak bere gizon eta material kopuruan zuen abantailari etekina ateratzen hasi zen, horregatik 1864. urterako Ulises S. Grantek Leeren aurkako ahultze borrokak erabili zituen. Bien bitartean, Batasunaren aldeko William Tecumseh Sherman jeneralak Atlanta hiria bereganatu eta itsaso aldera zuzendu zen.

1863ko uztailaren 1-3ra Gettysburgeko gudua izan zen eta, harrezkero, gerraren patua erabakita geratu zen. Hegoaldearen azpiegitura gabeziak, elikaduraren eskasiek eta bere gerra-ekonomiaren hutsuneek gerra ordaintzea eta aurrera eramatea galarazi zioten. Hala ere, gerrak jarraitu zuen. Artean, ordea, Lincoln Batasuneko presidenteak (eta Errepublikanoak) 1864ko hauteskundeak irabazi behar zituen.

ARTIKULUAREN ZUZENKETA, GARAPEN ETA ZABALTZEAREN HASIERA MUGARRIA[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kausak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Esklabotzaren arazoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ameriketako Estatu Batuetako historia
Great Seal of the United States (obverse).svg
Pertsonaia garrantzitsuak

Gerraren kausak anitzak eta konplexuak izan ziren, konplexutasun hau bere protagonistek denboraren poderioz eman zioten interpretazio ugariekin handitu egin zen. Halere, kausa batek berehalako garrantzia du, alegia, esklabotza.

XVIII. mendetik, plantazioetan afrikar esklaboak erabili ziren. Aldiz, hori ez zetorren bat Independentzia Aldarrikapenarekin. Hautatutako gobernuaren arabera, Estatu Batuetako mugimendu abolizionistaren jatorria Independetzia Aldarrikapenean dago. 1787ko Ipar Mendebaldeko Araubidearen arabera, eta teorikoki bazen ere, Ipar Mendebaldeko lurraldean esklabotza debekatuta zegoen. 1804ean, Estatu Batuen iparraldeko estatu guztiek onartu zituzten esklabotza ezeztatzeko legeak.

Konstituzioa idatzi zenean jada arazoa izan zen, berau estatu esklabistak eta estatu "askeak" (esklabotzarik gabekoak) zeudela onartuz eta gobernu federalari estatu askeetara ihes egindako esklabo iheslariak atzemateko botere emanez nolabait konpondu zen. Denborarekin, estatu berrien onarpena maiz haietan esklabotza onartua ala ez onartua izango zenari buruzko eztabaidak eragin zituen, baina denborarekin irizpide hau alboratua izan zen, horrek estatu "askeei" Senatuan pisu gehiago ematen zien, baina Hegoaldeko gizartearen zati handi batean etorkizunean esklabotza ezeztatuko zenaren beldurra zabaldu zuen (estatu "askeen" pisu demografiko gero eta handiagoak oraindik gehiago areagotu zuen beldurra, horrek ere Iparraldeko estatuei Kongresuan botere gehiago ematen baitzien). Hegoaldeko gizartearen sektore batek horri aurre egiteko asmoz lurralde berrien konkista burutzeko espedizio sekretuak ere bultzarazi zituen, tartean Kubara (azken hau Senatuak debekatu zuen, AEBek eta Kubak bi herrialdeen arteko "Neutraltasun Legea" sinatu baitzuten, baina arrakastarik gabe, azkenean espedizioa burutu baitzen, baina sekulako porrotean amaitu zuen). edota Nikaraguara (William Walkerren espedizio ospetsua), baina arrakastarik gabe.

Esklabotzaren gaineko legeen indarra ñabardura-kontu bat zen. Estatu Batuak mendebaldera hedatzen ari ziren, eta kolonizatzaileek horietara esklabotza-sistema hedatzeko ahalegina egin zuten (Texasera, adibidez, 1845an legeztatuta), estatu berrietako legea lege federalaren gainetik zegoela argudiatuz. 1820ko Missouriko Hitzarmenaren bidez, akordio batera heldu ziren, mendebaldeko lurralde gehienetan esklabotza debekatuz, baina ez Missouriko estatu sortu berrian, eta 36º 30’ paralelotik hegoaldera baimenduz.

1854ko Kansas-Nebraska Legeak, ordea, hitzarmena indargabetu zuen, eta esklabotzaren legezkotasuna toki guztietan kolonizatzaileen eskuetan utzi. Ondorioz, Abraham Lincolnek politikara salto egin zuen, lege berria gogor kritikatuz. 1857ko Dred Scott Sandforden kontrako kasuak berretsi egin zuen beltzen eskubide-gutxiagotasuna eta bazterketa. Esklabotzaren gaia Washingtongo gobernu federalaren (Iparraldeko eliteen) eta estatuetako gobernuen arteko tirabiraren gai emozionala zen, oinarria Independentzia Adierazpeneko, 1787ko Konstituzioko eta 1789ko Eskubideen Gutuneko printzipioetan zuena.

Hala ere, Iparraldeko ordezkariek, tradizioz esklabotzaren kontrakoak, jarrera anbiguoak, aldakorrak eta, maiz, interesatuak agertu zituzten gaiaren inguruan. Adibidez, Lincolnekin eztabaida biziak izandako Stephen A. Douglas, Illinoisko senatariak, Kansas-Nebraska Legea bultzatu zuen, praktikan esklabotza legeztatuz, baina Gerra Zibila piztean sutsu agertu zen Batasunaren alde.

1850eko hamarkadan, esklabotza estatubatuar politikaren gai nagusia bilakatu zen, berau desagertarazteko helburu zuen alderdi politiko bat ere sortu zelarik, Errepublikar Alderdia. Laister, alderdi honetako politikari nabarmenena Abraham Lincoln izeneko Illinoisko abokatu bat bilakatuko zen. Honek ez zituen esklabotzaren aurkako lege federalak proposatu, baina 1858an emandako hitzaldi batean esklabotzaren hedapena geldituarazi eta behin betiko desagertzeko bidean zegoelako ideiaz ordezkatzeko asmoa agertu zuen.[3] 1850eko hamarkadako lehia politikoaren zatirik handienak sortu berri ziren lurraldeetan esklabotza hedapenari buruzkoa izan zen.[4][5][6] Eremu berri guztiak lurralde askeak bilakatu behar ziren, horrek Hegoaldean mugimendu sezesionista indartu egin zuen. Bai Iparraldeak nahiz Hegoaldeak esklabotzak hedatzerik ezin baldin bazuen, guztiz desagertuko zela onartzen zuten.[7][8][9] Paraleloki, Whig alderdi zaharra eta «Know Nothing» mugimendua bezalako erakundeak lurjotzen ari ziren. Azkenik, 1860an Alderdi Demokratak jasandako eszisioa ere abolizionista eta esklabotzaren aldekoen arteko liskarrak sortuarazi eta gerrarako bidea azkartuko zuen.

1861eko estatuen estatusa.
     1861eko apirilaren 15a aurretik Konfederazioan zeuden estatuak      1861eko apirilaren 15aren ondoren Konfederazioan zeuden estatuak      Esklabotza onartua zegoen Batasuneko estatuak      Esklabotza debekatua zegoen Batasuneko estatuak     AEBetako lurraldeak

Sezesioarekiko babesa eta eskualde bakoitzean zeuren plantazio kopuruari buruzko estabaida latza zegoen. Hegoaldeko Sakoneko estatuek palntazio kopuru handienak zituztenez Batasunetik banatzen lehenbizikoak izan ziren. Plantazio gutxiago zituzten Hegoaldeko estatuek, alegia, Virginia, Ipar Karolina, Arkansas eta Tennesseek, hasiera batean Batasunetik banatzeari uko egin zioten, baina Fort Sumterreko krisiak alde bat ala bestea hautatzera derrigortu zituen. Mugako estatuek oraindik eta plantazio gutxiago zituzten, eta inoiz ez zuten Batasuna utzi.[10][11]Hegoalde Sakonean esklaboen jabeak ziren familietako senideen portzetajea %36,7a zen, eta mugako estatuetan % 15,9a, azken hauetako gehienak Batasunaren alde mantendu ziren. Arraza beltzeko biztanleriaren %95a Hegoaldean bizi zen, Hegoaldeko biztanleria osoaren herena suposatzen zuen, baina Iparraldean biztanleria osoaren 1 %a bakarrik zen.[12][13] Horregatik, emantzipazio bati buruzko beldurra Hegoaldean Iparraldean baina handiagoa zen.[14]

1857an Gorte Gorenak esklaboak "gizon zuriek errespetatu beharreko eskubideak ere ez izateko bezain maila eskasekoak" zirela[15] eta esklabotza beste lurraldeetara hedatu beharra zegoela baieztatu zuen. Lincolnek honakoa aipatu zuen: "esklabotzaren gaia beste edozein gai baina garrantzitsuagoa da, izan ere, une honetan hain da garrantzitsua, beste gairik entzutea ezinezkoa egiten baitu".[16] Esklabotzaren gaia lurraldeen kontrolaren eskumenarekin lotua zegoen, eta Hegoaldeko estatuen lurralde hauetako esklaboentzako kodearen eskakizuna Alderdi Demokrata banatzeko taktika bat besterik ez zen izan, horrekin Lincoln errepublikarraren hautaketa bermatu eta beren emantzipazioa burutzeko aitzaki egokia izateko asmoz.[17] Batasunetik aldegin ala ez eztabaidatzen ari zirela, Hego Karolinako senatariak bere etsaiek (Iparraldekoak) gobernua bereganatzear zeudela eta beren teoria ekonomikoen gutizien eta esklabotza ezeztatzeko asmoen araberako aginduak emango zizkietela aipatu zuen.[18] Hegoaldean barna egunkari, hitzaldi eta eztabaida politikoetan antzeko iritziak eman ziren. Nahiz eta Lincolnek esklabotza legezkoa zen lekuetan debekatzeko egitasmorik ez izan, Hegoaldekoek beren ekonomi-iturriaren etorkizunaz beldur ziren.

Hegoaldekoen beldurrak ekonomia galeraz gain arrazen berdintasunaren izua ere barne hartzen zuen.[19][20][21][22] Eszisioaren kausei buruzko Texasko Aldarrikapenek estatu abolizionistek "arraza eta kolorea kontutan hartu gabe, gizon guztien arteko funsgabeko berdintasunaren dotrina ezarri asmo zutela" eta "afrikar arraza eskasagoa eta menpekoa zirudiela eta zela" baieztatzen zuten.[23][24]Alabamako E. Dargan sezesionistak emantzipazioak Hegoaldeko jendea "kikilduak eta apalduak" sentiaraziko zutela esan zuen.

1830eko hamarkadatik aurrera Hegoaldera igorritako panfleto abolizionistak zeramatzan posta debekatu zen.[25] Irakasleek ikasle abolizionista zela susmatzen zuten edonor Iparraldeko estatuetara bidaltzen zuten eta edozein motako literatura abolizionista debekatua zegoen. Hegoaldekoek ez zituzten Alderdi Errepublikarrak bere ustezko joera abolizionistari buruzko ezeztapenak inolaz ere onartzen, aldiz, Iparraldekoek gizarte onaren antitesitzat zuten esklabotzaren hedapenaren beldur ziren.[26][27]

Estatuen eskubideak Gobernu Federalaren aurrean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kausa honi beste honakoa estuki lotua doa: "Estatuen eskubideak". Bai Iparraldea nahiz Hegoaldea Thomas Jeffersonen eraginpean zeuden.[28][29][30] Hegoaldekoek esklabotza defendatzeko Jeffersonen estatuen eskubideei buruzko hitzak nabarmentzen zituzten (halere, esklabotza mantendu ahal bazen, nagusiki Gobernu federalak onartutako "esklabo iheslariaren legeei" esker zen, bai eta Auzitegi Gorenak erabakitako aldeko epaiei esker ere, esate baterako, abolizionistak sumindu zituen Dred Scott kasua). Iparraldekoek, William Lloyd Garrisonetik hasi eta Abraham Lincoln errepublikar buruzagi moderaturarte, Jeffersonen aldarrikapenak gizon guztiak berdinak sortuak izan zirela azpimarratzen zuela aipatzen zuten.[31] Lincolnek iritzi hau bere Gettysburgeko hitzaldian agertu zuen. Gerra ostean, konfederatu askok sezesioaren arrazoi nagusian zehazki Estatuen eskubideak defendatzea izan zela alegatu zuten, eta ez esklabotza defendatzearena (adibidez, Alexander Stephens presidenteorde konfederatuak.[32] Jefferson Davis presidente konfederatuak ere baieztapen berdina egin zuen, nahiz eta zenbaitetan, bien paperak elkar aldatu zirela ere nabarmendu behar den, 1850eko «Esklabo Iheslarien Legearen» idazketan kasu; honakoan, Iparraldekoak izan ziren estatu eskubideak defendatu beharra zirela eskatu zutenak.[33]

Ekonomia eta kulturaren faktoreak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jacksonville, Alabama, 1841ean

Maiz aipatzen den beste kausetako bat Iparraldeko eta Hegoaldeko ekonomien arteko ezberdintasun nabarmenak dira (nahiz eta gaur egungo historialari asko gerraren hastapenaren eragilea ekonomia ezberdintasunak izan zirelako teoriarekin ados ez egon[34]). Iparraldean industria kapitalista handia hazten ari zen, soldatapeko eskulan kontzentrazio handiaz osatua, hastapen betean eta Bigarren Iraultza Industrialaren atarian (gerrak berak bultzarazia, bai korazatu ontziak bezalako teknologia berriekin nahiz ekoizpen handiko armagintzarekin). Iparraldeko burges talde hauek Alderdi Errepublikarraren alde jarri ziren, alderdiak pentsamolde nazionalista liberala izateaz gain politika protekzionistak ezarri nahi baizituen.

Bestalde, Hegoaldea garapen kapitalistarentzat oso egokia ez zen ekonomia sisteman ezarria jarraitzen zuen (mekanizazioa eta langileen kontratazioa esklaboen mantenua baina merkeagoa zen). Alderdi Demokrata esklabotzaren defendatzailea izango zen. Alderdi honek Hegoaldean hedapen handia izan zuen (adibidez, mexikar lurraldeen anexioaren alde eginez) eta Hegoaldeko eliteen ordezkari ere bilakatu zen, azken hauek funtsean sistema esklabistaren hedapena eta lehengaien esportaziorako eta ondasunen mugarik gabeko inportaziorako librekanbismoa nahi zuten.

Lurraldeak mendebalderuntz zabalduz zihoazen heinean, bi ekonomien arteko tentsioa areagotuz joan zen, bi sistemak horiek nazioarteko goranzko abagunearen aurrean hedapen horren beharrean baizeuden.

Esklabotza eta esklaboen aurkako ankerkeriek (mutilazioak, zigorradak, familien banarketak, eta abar) eragindako estabaiden ondorioz AEBetako erlijio handiak banatuarazi zituen efektu polaritzaile bat eman zen (metodistak, baptistak eta presbiteriarrak).[35] AEBetara iristen ziren zortzi etorkinetatik zazpi Iparraldean bizitzen jartzeak, eta Hegoaldetik Iparraldera zihozen zuriak aurkako bidea burutzen zutenak baina bikoitza izateak, Hegoaldeko defentsa politika oldarkorra izatea eragin zuen.[36]

Esklabotzaren aurkako Harriet Beecher Stowe idazlearen Osaba Tomen Etxola (1852) eleberri ospetsuak neurri handi batean Iparraldean "Esklabo Iheslariaren Legearekiko" aurkakotasuna areagotu zuen.[37][38]

Gerra bidean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerra piztuarazi zuen ibilbide edo gertakizun katea krisi saila batez osatua egon zen, ia guztiak esklabotzarekin zerikusia zutenak. Garrantzitsuenak honakoak izan ziren:

Missouri[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estatu bakoitzak biztanleriaren kopurua kontutan hartu gabe senatari kopuru berdinak ordezkatzea onartu zenetik, Senatuan estatu aske eta estatu esklabisten kopuruaren oreka mantentzea onartu zen. Halere, Missouri estatua Batasunera estatu esklabista bezala batzean balantza hori desorekatzeko arriskua piztu zen. Arazo hau Maine estatua Batasunera estatu aske gisa batzean konpondu zen, guzti ahu 1820ko Missouriko Konpromisoan adostu zen,[39] honen arabera Missourin ez beste 36° 30' paralelotik iparraldera zegoen lurralde osoan esklabotza debekatu zen. Baina konpromisoaren baldintzak urratzen zituen "Kansas-Nebraska legeak", eta bereziki, Goi Auzitegiak konpromisoa bera inkonstituzionala zela epaitzeak (Dred Scott kasu ospetsuaren epaiaren barnean) gerraren hastapenaren sugarra auspotu zuten.

Baliogabetzearen krisia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1832an, Ipar Karolinak bere estatu mugen barnean Iparraldeko estatuentzat oso onuragarriak baina Hegoaldeako estatuentzat kaltegarriak ziren dozena erdi ekonomia lege (1828 eta 1932koak) baliogabetu zituenean, Baliogabetzearen Krisia jazo zen. 1828ko legeak estatubatuar industria sustatzen zuen, bai eta bere kanpo merkataritza ere.[40] Honek, Hego Karolinako John C. Calhoun senatariaren iritziz, ez zuen bere estatua bakarrik kaltetzeaz gain konstituzioaren aurkakoa omen zen, ondorioz estatu batean jasotako zergak beste estatu baten onurarako erabiltzea ahalbideratzen zuen klausula betzeari ezezko borobila eman zion. Beste lege ekonomikoa, 1832koa, ez zen askoz ere ezberdinagoa, eta AEBak sortu zirenetik sortutako krisi sezezionista handiena eragin zuen. Karolinak legeak bere lurraldean baliogabetu zituen, horregatik 1832ko azaroan AEBetako Andrew Jackson presidenteak Charleston hiriko portura itsas gudaroste bat bidali eta urte hartako abenduran lege baliogabetzea atzera botzea lortu zuen.[41]

1850eko konpromisoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estatubatuar interbentzioa Mexikon (1846-1848) jazo ondoren, AEBak eta Mexikoren arteko muga zehazteko negoziazio luzea burutu zen. Esklabotza bereganatutako lurralde berrietan eztabadaidatutako gai nagusienetakoa izan zen. Texasek, estatu esklabista izanik, Río Grandetik haratago zeuden lur eremu zabalak beretzat eskatzen zituen, baina ukatu egin zitzaizkion. Negoziazioek iraun zuten urte luzeetan zehar proposamen ezberdinak idatzi ziren.[42] 1846ko Wilmot Proviso proposamenak lehenagotik jada estatubatuar lurraldea bilakatu zen Texas ez beste Mexikori kendutako gainontzeko lurraldeetan esklabotza debekatzea asmoa zuen. Halere, Senatuak proposamena atzera bota zuen.

Porrot honek eta lurraldeen banaketari buruzko eskakizun ugariek 1850eko Konpromisoa idatzi eta onartzea eragin zuten. Akordio honen arabera, Kalifornia Batasunaren barnean estatu aske gisa onartu eta Utah eta Mexiko Berriko lurraldeak antolatu ziren. Esklabotzaren onarpena ala ezeztatzea lurralde bakoitzean bozketa bidez erabakiko zela adostu zen.[43] Texasek Mexiko Berriko lurraldea beretzat eskatzen jarraitzeari uko egin zion, halere El Paso udalerria bere barnean mantentzea onartu zitzaion, bertan bere estatu gobernua ezarri baitzuen. Arizonako lurraldea ere sortu eta Washington Hirian esklaboen salerosketa ezeztatu zen, baina ez esklabotza bera.

Kansas-Nebraska legea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1854ko Kansas-Nebraska legearen ondorengo gertakarien ondorioz Bigarren Alderdien Sistemak porrot egin zuen, aurrez, esklabotzaren debekuari buruzko gauza orotan Missouriko Konpromisoa ordezkatu eta lurralde bakoitzak haren alde edo aurka bozkatzea baimantzen zuen.[44] Kansas eta Nebraskako lurraldeen sorrera ere ekarri zuen. Kansasen esklabotzaren aldeko eta aurkakoen arteko liskar bortitzak jazo ziren, bi estatu gobernu, bi oredezkari biltzar eta bi konstituzio izatera iritsiz. Liskar hauetan zehar Hego Karolinako Preston Brooks parlamentariak Charles Sumner errepublikar senataria makilkadaz erasotu zuen, azken honek metafora sexualak erabiltzearen ospea zuen eta bere hitzaldi sutsuan Kansaseko esklabotzaren aldekoen ekintzak salatu zituen.[45] 1857an Gorte Gorenaren Dred Scott auziko epaiak[46] esklabotza haren aurkariak gehiengoa ziren lurraldeetan ere baimendu zuen, Kansas barne.

Alderdi Demokrataren banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1858an, Stephen Douglas iparraldeko buruzagi demokratak Alderdi Demokrata Iparraldeko eta Hegoaldeko ataletan banatzeko iradokizunaren aurkako bere dotrina aurkeztu zuen. 1859an John Brown abolizionista esklaboen matxinada bultzarazteko asmoz armategi bat erasotzera ere iritsi zen[47] Azkenean, 1860an hegoaldeko demokratek burututako esklabotzaren alde zeuden lurraldeentzako kode baten eskakizun baten ondorioz Alderdi Demokrataren banaketa jazo zen, gertakizun honek herrialde osoa oraindik bi alderditan gehiago banatuarazi zuen.

Lincoln presidentearen hautaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1860ko Hauteskundeetan Lincoln errepublikar hautagaia AEBetako presidente hautatua izateak sezesioaren hasiera eragin zuen azken gertakaria izan zen. Ordurako jada Iparralde eta Hegoaldearen jarrerak bateraezinak ziren. 1860ko hauteskunde kanpainian, Abraham Lincolnek, Alderdi Errepublikar berriko hautagaiak, behar moraltzat jo zuen esklabotza legez kanpo eramatea. Nahiz eta tokian tokiko gobernuek nahi ez izan, Washington DCko kongresuak hala jokatzeko eskubidea zeukala aldarrikatu zuen. Hala ere, Lincolnek esklabotzaren gaia ez zela erabakigarria esan zuen, baita batasunaren alde gai hori ukitu gabe uzteko prest zegoela adierazi ere.

Lincolnek esklabotza debekatu zuten 18 estatuetan irabazi zituen hauteskundeak, eta, beraz, hurrengo presidente bihurtu zen. Hegoaldekoek presidentetza ez ezik, Epaitegi Gorena ere galdu zuten.

Konpromisoaren ahaleginak alferrikakoak izan ziren, nahiz eta honek bere barnean "Corwin zuzenketa" (gobernu federalari esklabotza ezeztatzeko ahalmena ukatzen zion) eta "Critenden kontromisoa" barne hartu izan (Missouriko Konpromisoa konstituzionalizatu baina era berean gobernu federalak esklabotzan eragozteko ahalmena murriztu eta esklabo iheslarien jabeei kalteordainak ematera derrigortzen zuen). Hegoaldeko buruzagi politikoek Lincolnek esklabotzaren hedapena gelditu eta berau ezeztatuko zuelako beldur ziren[48] Jada, esklabotzaren aldeko estatuak Ordezkarien Ganberan gutxiengoa bilakatu ziren, eta etorkizunean, gero eta ordezkari gehiago bereganatuz zihoan Iparraldearen aurrean gutxiengoan gelditzeko arriskuan zeuden.

Sezesioaren hasiera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hego Karolinaren sezesioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sezesioari buruzko lehenbiziko argitalpena, 1860ko abenduaren 20ean Charleston Mercury egunkarian argitaratua.

1860ko abenduaren 20an Hego Karolinak «Batasun Federaletik Sezesioa eragin eta kustifikatzen duten berehalako Kausen Aldarrikapena» onartu zuen. Estatu honek esklabo jabeen eskubideen alde borrokatu zela baieztatu eta Iparraldeko estatuei Esklabo Iheslarien Legea ukatzeko eskubidea ukatzen zien, horretarako beren betebehar federalak betetzen ez zituztela argudiatuz. Hegoaldearen estatu eskubideen urraketei buruzko kexa guztiak esklabotzari buruzkoak ziren.

Sezesioaren hedapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lincolnek presidente kargua bereganatu aurretik, jada zazpi estatuk Batasunetik sezesioa aldarrikatu eta 1861eko otsailaren 9an Ameriketako Estatu Konfederatuak osatu zituzten. Beren lurraldeen mugen barnean zauden gotorleku eta jabego federalen kontrola bereganatzeko presidente kargua uztera zihoan James Buchanan otzanaren aldetik erresistentzia gutxi topatu zuten, azken honen agintaldia 1861eko martxoaren 4an amaitu zen. Buchananen arabera: «Hegoaldeak ez du banatzeko eskubiderik, baina nik ez dut hori saihesteko ahalmenik».[49] Ameriketako Estatu Batuetako Armadaren laurdena, Texasko goarnizio osoa, David Twiggs jeneralaren aurrean errenditu eta Konfederaziora batu zen.

Hegoaldeko politikariek beren Senatuko eta Ordezkarien Ganberako eserlekuei uko egiten zieten bitartean, jardunaldiak errepublikarrei ordurarte eta gerra aurretik Hegoaldeko senatariek blokeatzen zizkieten proposamenak onartzea erraztu zien. Lege hauen artean Morril Akta zegoen, honen bidez, burdinaren industria babesten zen; Homestead Akta, hiritar aske orori eskatuz gero Hamahiru Kolonietatik kanpo zeuden lurraldeetan 160 akretako lursaila jasotzeko eskubidea ematen zion legea; kontinentearteko burdinbide baten eraikuntza; Banku Nazionala Nazionalaren Akta, moneta nazionalaren erabileraren garapena bultzatzen zuen legea; eta 1862ko Erabilera Legaleko Legea, honen bidez banku-billeteen erabilera baimentzen zen. Gerra kostuak finantzatzea ahalbideratzen zuten tasak ipintzeko Zergen Akta ere onartu zen.

Konfederazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ameriketako Estatu Konfederatuak»

1861eko otsailean Hegoaldeko zazpi estatu kotoi ekoizle hauek Batasunetik banandu ziren: Hego Karolina, Misisipi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana eta Texas.[50] Otsailaren 4ean, zazpi estatu hauek elkartu eta AmeriketakoEstatu Konfederatuak osatu zituzten, Jefferson Davis presidente karguan eta Batasunaren antzeko gobernu egitura zutela. Fort Sumterreko ersoaren ondoren, Lincoln presidenteak estatu bakoitzean boluntario gudaroste bana errekrutatu zituen. Bi hilabeteren buruan, beste lau estatu Konfederaziora elkartu zirela aldarrikatu zuten: Virginia, Arkansas, Ipar Karolina eta Tennessee.[51] 1863ko ekainaren 20ean, Virginiako mendebaldea estatutik banandu eta Mendebaldeko Virginia izenaz Batasunera estatu berri gisa elkartu zen. 1861. urtearen amaieraldera, Missouri eta Kentucky estatuak banatuak zeuden, bi gobernu bana zituzten, bata Konfederazioaren aldekoa eta bestea Batasunaren aldekoa. Bestalde, esklaboen jabe ziren zenbait amerindiar tribu edo herriek ere Konfederazioari babesa eman eta ondorioz Indiar Lurraldean gerra zibil txiki baina odoltsu bat piztu zen.

1861eko otsailaren 4 eta maiatzaren 29 artean Konfederazioaren hiriburua Alabama estatuko Montgomery hirian ezarri zen. Maiatzaren 30ean hiriburua Virginia estatuko Richmond hirira lekualdatu zen. Gerraren amaieraldera, Gobernu Konfederatua hiri horretatik hustu eta gatazkaren amaierararte estatu berdineko Danville hirian jarri zuten. Konfederazioaren ekonomia nagusiki nekazal produktuen esportazioan oinarritzen zen, bereziki kotoia, tabakoa eta azukre kanaberan. Industria nahiko eskasa zen, eta konfederatuak beharrezko arma asko beste herrialdeei erostera derrigortuak zeuden.[52]

Batasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Batasuna (AEBetako Gerra Zibila)»

Batasunari hogeita hiru estatu leial izan zitzaizkion: Kalifornia, Connecticut, Delaware, Illinois, Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Maine, Maryland, Massachusetts, Michigan, Minnesota, Missouri, New Hampshire, New Jersey, New York, Ohio, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, Vermont eta Wisconsin[53]. Gerran zehar Nevada eta Mendebaldeko Virginia estatuak sortu eta Batasunaren alde jarri ziren.

Bestelakoan, garaian hartan oraindik sortzeke zeuden eta gaur egun Colorado, Ipar Dakota, Hego Dakota, Nebraska, Mexiko Berria, Utah eta Washington estatuak dauden lurraldeak ere Batasunaren alde borrokatu ziren.

Mugako estatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Batasunaren mugako estatuak Mendebaldeko Virginia, Maryland, Delaware, Missouri eta Kentucky ziren.

Maryland estatuan Konfederazioaren aldeko ofizial ugari zeuden, hauek zubien erreketak eta Baltimore hirian Batasunaren aurkako liskarrak baimendu zituzten. Lincolnek gerra-legearekin erantzun eta indar armatuak bidali zituen. Ordurarte Iparraldeko eremuan barneratu ziren milizia unitate konfederatuak Washington Hiria eta Baltimorera zuzendu ziren.[54] Gobernu Konfederatua gertatzen ari zenaz jabetu baino lehen, Lincolnek Maryland estatu osoa eta Columbia Barrutiaren kontrol irmoa bereganatu eta estatu gobernuan zeuden kide separatista guztiak atxilotu eta epaituarazi zituen.

Missourin, sezesioari buruz erabakitzeko hautatua izan zen biltzar batek Batasunarekiko leial mantentzearen alde bozkatu zuen. Konfederazioaren alde zegoen Clairborne F. Jackson gobernadoreak estatu miliziari deitu zionean, Nathaniel Lyon jeneralaren agindupeko indar armatu federalak erasotu zituzten, eta gobernadorea nahiz Estatu Goardia estatuaren hego-mendebaldeko txokoan inguratu zituzten. Behin gobernadorea kanporatu ondoren, sezesioari buruz erabakitzeko hautatutako taldeak behin-behineko gobernu gisa botereaz jabetu zen.[55]

Kentucky ez zen Batasunetik banandu. Denboraldi batez neutral aldarrikatu zen. Halere, 1861eko irailean konfederatuek Coumbus hiria bereganatzean neutraltasuna hautsi zuten. Honek estatua eta Konfederazioaren arteko gatazka piztuarazi zuen, eta Kentuckyk bere esklabotzaren legeak mantentzen saiatu arren Batasunaren aldeko leialtasuna berretsi zuen. Indar konfederatuen inbasio laburrean zehar, gobernadore bat ezarri eta Konfederazioaren onarpena lortu zuten. Laisterrera, gobernu matxinoak erbestera alde egin beharra izan zuen eta inoiz ez zuen estatua kontrolatu ahal izan.[56]

1861ean Virginiak sezesioa aldarrikatu ostean, urte hartako urriaren 24ean Virginia estatuko ipar-mendebaldeko Batasunaren aldeko berrogeitamar konderriek Batasunarekiko leial izango zen estatu berri baten sorrera bozkatu zuten. Mendebaldeko Virginia estatua izango zena osatzen zuten bozkatzaileen gehiengoak sezesioaren aurka bozkatu zuen.[57] Gutxi gorabehera Mendebaldeko Virginiako soldaduen erdia Armada Konfederatuan mantendu zen.[58] Estatu berri hau 1863ko ekainaren 20ean onartu zen.

Tennesse estatuan Batasunera elkartzearen aldeko antzeko saiakerak ere egon ziren, nahiz eta Konfederazioak zapuztuak izan. Jefferson Davisek Batasunari leial izatearen susmagarriak ziren 3000 gizon inguru atxilotuarazi eta inongo epaiketarik gabe urkatuak izan ziren.[59]

Aldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Konfederazioa:
- Hego Karolina (1860ko abenduaren 20a)
- Mississippi (1861eko urtarrilaren 9a)
- Florida (1861eko urtarrilaren 10a)
- Alabama (1861eko urtarrilaren 11a)
- Georgia (1861eko urtarrilaren 19a)
- Louisiana (1861eko urtarrilaren 26a)
- Texas (1861eko otsailaren 1a)
- Virginia (1861eko apirilaren 17a)
- Arkansas (1861eko maiatzaren 1a)
- Ipar Karolina (1861eko maiatzaren 20a)
- Tennessee (1861eko ekainaren 8a)
  • Gatazkan:
- Missouri (Batasuna)
- Kentucky (Batasuna)
- Kansas (Batasuna)
- Mendebaldeko Virginia
(1863ko ekainaren 20ean banandua
eta Batasunera gehitua)
- Arizonako Lurralde Konfederatua
- Maryland (Batasuna)
- Delaware (Batasuna)

Buruzagitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Buruzagitza politikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Batasuna eta Konfederazioaren buruzagitza nagusiak bi presidente edo gizonen pean zeuden, Abraham Lincoln eta Jefferson Davis, bakoitzak gerran zehar erakusgai utzi zituzten beren nortasun, gaitasun eta gabezia ezberdinekin:

Abraham Lincoln[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Abraham Lincoln»
Abraham Lincoln presidentea 1864an.
  • Familia apalekoa zen. Erlijioari dagokionez eszeptikoa zen, baina siniskera edo pentsamolde moral eta etiko oso irmo eta sendoak zituen. Karisma ikaragarria eta jendea adoretzeko berebiziko gaitasuna zuen.
  • Lanbidez abokatua eta politikari errepublikarra zen.
  • Politikagintzan, praktikoa izateko joera zuen, alegia, izaera erabakigarri eta praktikoa zuen, nahiago zuen erabakiak aurrera ateratzeko besteen aholkuak jaso edota besteei arrazoia ematea, eztabaida amaigabe edo hutsaletan sartzea baino.
  • Menpekoei maiz bere kaxa heuren erabakiak hartzeko askatasuna ematen zien.
  • Esklabotzaren aurka zegoen, halere gerra hasieran Batasunaren helburu nagusia esklabotza desegitea baino herrialdea berrelkartzeko borrokatzea zela garbi utzi zuen. Esklabotzari zegokionez, bere helburua haren hedapena galeraztea izan zen. Ondoren, gerra aurrera zihoan heinean, esklabotzaren abolizioaren alde agertu zen, nagusiki interes politikoek bultzaturik.
  • Bere ahulezia nagusia gerra batean inoiz parte hartu ez izana zen, horregatik gerraren erabateko ezagutza eza eta buruzagitza militar gabezia zuen. Ondorioz, gerran zehar Batasunarentzat buruzagi militar egokia topatzea dexenteko lana kostatu zitzaion, azkenean eta buruzagi militar askoekin alferrik frogatu ondoren Ulysses Simpson Grant jeneralarekin topo egin zuen arte.
Jefferson Davis[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Jefferson Davis»
Jefferson Davis presidentea 1861ean.
  • Ospeko familiakoa zen, bere aita eta osabak jada Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran britainiarren aurka ofizial militar gisa borrokatu ziren. Izaera irmoa zuen.
  • Lanbidez militarra eta politikari demokrata zen.
  • Izaera nahiko autoritarioa zuen. Maiz Senatua kontuan hartu gabe erabakiak bere kaxa hartzen zituen, nahiz eta erabaki hauetako asko eztabaidagarriak izan eta bere aldeko askoren artean desadostasunak piztu.
  • Politikagintzan, Lincoln ez bezala, egoskorregia zen, ondorioz gainontzekoekin eztabaidetan sartzeko joera zuen, maiz ez atzera ez aurrera, erabakiak adostu ezinik geldituz.
  • Oso kontrolatzailea zen, menpekoak kontrolpean izatea gustukoa zuen.
  • Bere gaitasun edo punturik sendoena, Lincolnek ez bezala, eskarmentu militar handia izatean zetzan. Westpointeko akademian karrera militarra burutu eta Black Hawk gerran amerindiarren aurka borrokatu zen. Hori gutxi balitz, gerraren hasieratik amaierarte gudaroste konfederatuak buruzagi militar bikaina izan zuen, Robert E. Lee.

Buruzagitza militarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ulysses S. Grant[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Ulysses S. Grant»

Lincolnek Batasunaren Gudarostea garaipenera zuzenduko zuen buruzagi militar egokia topatzeko nahiko komedia eta gorabehera ibili behar izan zituen, tartean George B. McClellan, Don Carlos Buell eta Henry Halleck jeneralekin froga egin zuen. Buruzagi militar egokia topatu zuela uste zuen aldiro lausengatu eta gerra haren nahieran zuzendu zezan gauzak errazten saiatzen zen, baina alferrik. Azkenean, izaera ezberdinak zituzten jeneral ugari frogan jarri eta Batasuneko Armada modu egokian zuzentzeko gai ez zirela ikusi ondoren, 1864ko martxoaren 3an ordurarte garaipen entzutesuak lortu eta gerra egiteko modu eraginkorra zuela erakutsi zuen Ulysses S. Grant teniente jenerala izendatu zuen, alegia, AEBetako Armadako agintari edo buruzagi militar nagusia, bere gain Lincoln presidentea bakarrik zuela.

Ulysses S. Grant jenerala.

Ulysess S. Grant jeneralaren ezaugarri nagusiak honakoak izan ziren:

  • Gerra Zibilean parte hartu zuen gudu guztitan borroka hasi aurretik Konfederazioaren Armadari baldintzarik gabeko errendizioa eskatu ohi zion. Hortik garaiko AEBetan ospetsu egin zen: Ulysses Simpson "Unconditional Surrender" Grant (Ulysses Simpson "Baldintzarik Gabeko Errendizioa" Grant) ezizen eta leloa, abesti ospetsu baten izenburua ere bilakatu zen (ikus artikuluaren amaierako "Musika" atala).
  • Gerra Zibila aurretik bere karrera militarra utzi, erretiroa hartu eta denboraldi batez merkatari bezala bizitu zen. Iraganean, militarra zenean, emaztearekio maitasun osoa zuenez, lanbidearen ondorioz harengandik luzaroan urrun egoteak eta bere izaera melankolikoak bakardadean zegoela alkohol zalekeri edo zurrutera bultzatu ohi zuen, alde ilun honi buruzko zurrumurruek bere bizitzan luzaroan jarraitu zioten. Gerra Zibila hastea beretzat zorigaiztoko albistea baino, bere karrera militarra berrartzeko eta bizitza zuzentzeko bigarren aukera bikaina izan zela esan liteke. Eta zorionez, ezinobegiako aprobetxatu zuen.
  • Jada, behin Lincolnek Grant AEBetako Armadako jeneral teniente izendatu eta guduak irabazteari ekin zionean, Lincolnen konfidantza eta leialtasuna beste inongo buruzagi militarrak ez bezala behin betiko bereganatu zuen. Behinola, Lincoln presidenteari Grantek Whiskey gehiegi esaten zuela aipatu omen zioten. Berehala, Lincolnek hori esan ziotenei honela erantzun zien: "Ederki, ba bidal diezaietela Batasuneko jeneral guztiei Grantek edaten duen Whiskey markako botila bana, ea honela beraiek ere haren antzera guduak irabazten hasten diren".
  • Gerra Zibila amaitu ondoren, bere ospe eta izenonaz baliatuz politikari ibilbideari ekin, AEBetako Hauteskundeetara aurkeztu eta irabazi egin zituen. 1869ko martxoaren 4ean AEBetako presidentea izendatua izan zen.
Robert Edward Lee[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Robert E. Lee»
Robert E. Lee jenerala.

Konfederazioaren Gudarosteak gerraren hasieratik amaierararte buruzagi militar bikain eta ezinegokiagoa izan zuen: Robert E. Lee jenerala.

Gerraren bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerraren hastapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anakonda egitasmoa eta blokeoa, 1861[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Scott jeneralaren "Anakonda egitasmoa" zelakoaren irudikatzea, 1861.

Potomaceko frontea, 1861-1863[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mississippiko frontea, 1861-1863[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mississipi ibaiaren mendebaldeko gerrilak, 1861-1865[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erabateko gerra: Sherman eta Sheridan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerraren amaiera eta Konfederazioaren errendizioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alderdi Demokrataren buru August Belmont zela, Lincoln presidentea George McClellan jeneralari lehiatu zitzaion hauteskundeetan. Belmont, Bankuaren porrotaren ondoren (1836), Rothschild familiaren interesak suspertzeko Europatik Estatu Batuetara bidalitako alemaniarra zen (1837). Bere nahigaberako, Lincolnek irabazi zuen 1864ko haustekundea (azaroaren 8an), gehiengo osoaz. Aldiz, 1865 apirilaren 5ean Lincoln hilik atera zen Ford antzokitik, John Wilkes Boothek bere kontra egindako erasoan.

1865eko apirilaren 9an Appomattox Court Houseko guduan Lee Granti errenditu zitzaionean Konfederazioaren erresistentzia bere hartan amaitu zen. Gerra maiatzaren 26an bukatu zen ofizialki.

Gudu nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

AEBtako Gerra Zibileko gudu nabarmenak (1860-1965)
 Sumter.jpg   First Battle of Bull Run Kurz & Allison.jpg   Thure de Thulstrup - Battle of Shiloh.jpg       Battle of Antietam.png   Second Battle of Bull Run.jpg 
 Fort Sumterko gudua (1861)   Bull Rungo edo Manasasko lehen gudua (1861)   Shiloheko gudua (1862)   Zazpi Egunen gudua (1862)   Antietamgo gudua (1862)   Bull Rungo edo Manasasko bigarren gudua (1862) 
 Battle of Cedar Mountain.png   Battle of Fredericksburg, Dec 13, 1862.png   Battle of Vicksburg, Kurz and Allison.png   Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden (cropped).jpg   Chickamauga.jpg   Sherman sea 1868.jpg 
 Cedar Mountaingo gudua (1862)   Fredericksburgeko gudua (1862)   Vicksburgeko kanpainia eta Vicksburgeko setioa (1963)   Gettysburgeko gudua (1863)   Chickamaugako gudua (1963)   Shermanen itsasoranzko martxa (1863) 
 Battle of Chattanooga III.png   Bataille de la baie de Mobile par Louis Prang (1824-1909).jpg   Thure de Thulstrup - Siege of Atlanta.jpg   General Robert E. Lee surrenders at Appomattox Court House 1865.jpg 
 Chattanoogako gudua (1863)   Mobile badiako gudua (1864)   Atlantako kanpainia (1864)   Appomattox Court Houseko gudua (1965) 

Nazioarteko esku-hartzearen mehatxua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Soldaduen bizimodua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Soldadu beltzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

AEBetako Gerra Zibileko jeneralak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konfederazioak irabazteko aukerarik ba ote zuen?[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerraren ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berreraikitzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizarte eta giza ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1862an, Lincolnek zirkulazioan jarritako diru papera
1876ko Lyman biaduktoa Pazifikoko Burdinbidean (Connecticut)

Oso gatazka bortitza izan zen, Estatu Batuetako Gerra Zibilak lurralde horretan izandako gerrarik hilkorrena izaten jarraitzen du, eta berreraikitzea prozesu motela izan zen; izan ere, gerrak arlo ugari oso kaltetuta utzi zituen.

Kalkuluen arabera, 500.000 inguru izan ziren hildakoak, eta beste horrenbeste elbarri geratutakoak. Hamabi gizonezko heldutatik, batek armak hartu behar izan zituen. Mobilizazioa orokorra izan zen, eta teknika berriak (trena, telegrafoa...) gerraren mesedeetara jarri ziren. Iparraldeko 20 eta 45 urte arteko gizonen %10a hil zen, eta Hegoaldeko 18 eta 40 urte arteko gizon zurien %30a. Garaipenak Konfederazioa eta Estatu Batuetako esklabotzaren amaiera ofiziala suposatu zuen: 1865eko abenduaren 18an, Konstituzioaren 13. emendakina indarrean jarri zen. Horren bidez, esklabotza estatu guztietan debekatzea berretsi zen eta, era berean, baita gobernu federalaren paperaren indartzea ere.

Diruaren krisia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ohi bezala, Estatu Batuak zorpetuta atera ziren gerratik, eta krisi latza bizi izan zuen hurrengo urteetan. Bankuak indartuta zebiltzan, Salmon P. Chaseren Banku Nazionalen Legeari esker; zergapetuak izatetik salbuetsita geratu ziren, baina interesik gabeko greenback dolarrek oso erabiliak izaten jarraitzen zuten.

Gobernua diru hori biltzen hasi zen, greenback dolar berriak igorri gabe (Contraction Act, 1866ko apirila). Ondorioz, diru motari buruzko krisi bat sortu zen, dirua desagertzen hasi zen, eta herria nabarmen txirotu zen. Lincoln hil ondorengo gobernuko Diruzaintza ez zen zilar dirua onartzearen alde, mendebaldean zilar ugari aurkitu zuten arren. Aldiz, urrea urria zen, eta bankuek urrean oinarritutako diru mota nahi zuten, baina bankuek ez zuten dirurik igortzen. 1866an 50,46 dolar zeuden zirkulazioan pertsonako Estatu Batuetan; 1886an, berriz, 6,67 dolar pertsonako. Erosteko ahalmena proportzio berean jaitsi zen, krisia benetan larria zen, eta istiluak piztu ziren.

Banku handiak (bereziki Europako bankuak) zilar dirua debekatu beharrean tematu ziren. 1876an, Estatu Batuetako populazioaren heren bat langabezian zela, Zilar Batzordea osatu zuen kongresuak, eta 1866ko Contraction Acti ondorio biziki kaltegarriak leporatu zizkion (Erromako Inperioaren azkenarekin konparatzeraino). 1878an, neurri batean zilarra berriz jarri zen zirkulazioan, eta amaitu zen Gerra Zibil ondorengo beheraldia.

Industriaren garapen handia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industrialari eta finantza gizonek ondasun ugari bildu zituzten aldi horretan. Berrikuntza tekniko berriek lagunduta (trenbidea, telegrafoa, petrolio birfindua), industria garapen oso handia izan zen. 1876an, Henry C. Carey ekonomilari protekzionistaren gidaritzapean, Ehunurtekoaren Ospakizuna (Centennial Celebration) erakusketa unibertsala egin zen, nazioarteko hainbat herrialde gonbidatuz eta, bertan, Estatu Batuetako industriaren lorpenak erakutsiz.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

(Egiteke)

  • Batasunaren aldekoak:
- The Battle Hymn of the Republic: entzungai
  • Konfederazioaren aldekoak:
- I Wish I Was In Dixie: entzungai
- The Yellow Rose of Texas: entzungai


  • Orokorrak:
- The Battle Cry of Freedom:
Batasunaren bertsioa entzungai
Konfederazioaren bertsioa entzungai
- When Johnny Comes Marching Home: entzungai
- Taps: entzungai

Zinema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • The American Civil War. A Military History. Keegan, John. Hutchinson, 2009.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Frank J. Williams, "Doing Less and Doing More: The President and the Proclamation—Legally, Militarily and Politically," in Harold Holzer, ed. The Emancipation Proclamation (2006), 72–5. orr.
  2. Howard Jones, Abraham Lincoln and a New Birth of Freedom: The Union and Slavery in the Diplomacy of the Civil War (1999), 154. orr.
  3. Abraham Lincoln, House Divided Speech, Springfield, Illinois, 1858ko ekainaren 16a
  4. Shelby Foote, The Civil War: Fort Sumter to Perryville, 34. orr.
  5. Glenn M. Linden (2001). Voices from the Gathering Storm: The Coming of the American Civil War. Rowman & Littlefield, 236. ISBN 0-8420-2999-0.
    « Nola edo hala geure adiskideak eta kausa esklabotzaren hedapenaren motaren baten proposamenak bultzaraziz adoragabetzea ekiditea. Horri buruzko inongo konpromisorik ez dago, baina berriz ere eragiten digu eta beste behin lan guztia egiteke uzten du. Izan Mo. Hala, Line edota Eli Thayer izan, dena berdina da. Utz diezaiezu egiten eta berehala oztopoak eta esklabotzaren hedapena berrabiaraziko dira. Puntu honetantxe irmo matendu beharrean gaude, altzairuzko kate baten moduan.  »
    Abraham Lincolnek Elihu Washbourneri, 1860ko abenduaren 13a.
  6. « Ez ezazu utzi esklabotzaren hedapenean konpromisorik egon dadin. Baldin badago, geure lan guztia galdu eta berriz ere ekin beharko diogu. Eremu arriskutsua, geure adiskideetako batzuk gura dutena, saihestu beharra dago. Irmo mantendu zaitez. Bultzakada iritsiko da eta hobe orain beste edozein unetan baino.  »
    Abraham Lincolnek Lyman Trumbulli, 1860ko abenduaren 10a.
  7. James McPherson, Battle Cry of Freedom, 241 eta 253. orr.
  8. Kausen aldarrikapenak: 1861eko ekainaren 29an, Georgiak; 1861ean Misisipik; 1860ko abenduaren 24an, Hego Karolinak; 1861eko otsailaren 2an, Texasek.
  9. The New Heresy, Southern Punch, editor John Wilford Overall, 1864ko irailaren 19a; Hegoaldearen beldurra errepublikarren itxaropena esklabotzaren piskanakako amaiera zela adierazten duten erreferentzia askoetako batzuk dira. Honakoa aipatu zen: «Geure dotrina honakoa da: Independentziaren alde borrokatzen ari gara, geure sortetxeko esklabotzaren erakunde handi eta beharrezkoa gorde behar delako».
  10. James M. McPherson, Battle Cry of Freedom 1988 242, 255 eta 282-83. orr. 101. orriko mapa (The Southern Economy) eta 236. orr. (The Progress of Secession) ere garrantzitsua da
  11. David Potter, The Impending Crisis, 503–505. orr.
  12. "Selected Statistics on Slavery in the United States".
  13. Otto H. Olsen (December 2004). "Historians and the extent of slave ownership in the Southern United States". Civil War History. Southernhistory.net.
  14. James McPherson, Drawn with the Sword, 15. orr.
  15. David Potter, The Impending Crisis, 275. orr.
  16. Abraham Lincoln, Hitzaldian New Havenen, Connecticut, 1860ko martxoaren 6a
  17. McPherson, Battle Cry, 195. orr.
  18. John Townsend, The Doom of Slavery in the Union, its Safety out of it, 1860ko urriaren 29a
  19. McPherson, Battle Cry, 243. orr.
  20. David Potter, The Impending Crisis, 461. orr.
  21. William C. Davis, Look Away, 130–140. orr.
  22. William W. Freehling, The Road to Disunion, 42. orr.
  23. Winkler, E. "A Declaration of the Causes which Impel the State of Texas to Secede from the Federal Union.". Journal of the Secession Convention of Texas.
  24. Winkler, E. "A Declaration of the Causes which Impel the State of Texas to Secede from the Federal Union.". Journal of the Secession Convention of Texas
  25. Schlesinger Age of Jackson, 190. orr.
  26. David Brion Davis, Inhuman Bondage (2006) 197, 409. orr.; Stanley Harrold, The Abolitionists and the South, 1831–1861 (1995) 62. orr.; Jane H. and William H. Pease, "Confrontation and Abolition in the 1850s" Journal of American History (1972) 58(4): 923–937. orr.
  27. Eric Foner. Free Soil, Free Labor, Free Men: The Ideology of the Republican Party Before the Civil War (1970), 9. orr.
  28. David Potter, The Impending Crisis, 33-50. orr. Potterrek estatu eskubideen teoria eta beste zenbait kultur eta ekonomia kausak esklabotzarengandik ezin zitezkela banandu argudiatu zuen.
  29. Jefferson Davis' Resolutions on the Relations of States, Senate Chamber, U.S. Capitol, February 2, 1860, The Papers of Jefferson Davis, 6. bilduma, 273-76. orr. Davisek bere lurraldeetako esklabotzari buruzko estatuen eskubideetaz honakoa zioen:
    « Estatu horien batasuna berau osatzen duten kideen eskubideen eta pribilegioen berdintasunean datza, eta eginbehar hori bereziki Senatuaren ardura da, honek estatuak beren gaitasun subiranoan ordezkatzen baiditu, edozein Lurralde diskriminatzeko saiakerak edota estatu jakin bateko biztanleei beste batekoei baino abantaila gehiago ematea ekiditeko, hauek Estatu Batu guztien jabetza amankomuna baitira.  »
  30. J.L.M. Curry: The Perils and Duty of the South - Talladegan eskeinitako hitzaldia, Alabama, 1860ko azaroaren 26a – Hau esklabotza mantentzeko eskubidea matentzearen alde zegoen Hegoaldeko estatu ugarietako bat zen.
  31. 1856ko abenduaren 10ean Lincolnek Chicagon emandako hitzaldia honakoa esan zuen:
    « Estatu nahiz hiritar guztiak berdinak direla ez aipatzeko berriz ere gai izan beharra gara, baina gizon guztiak berdinak sortuak izan zirelako aldarrikapena zabal eta hobeagoa berregin dezagun.  »
    Lincolnek Henrry L. Pierceri igorritako gutuna, 1859ko apirilaren 6a.
  32. Stampp, The Causes of the Civil War, 63-65. orr. (A Constitutional View of the Late War Between the States) eta 152-153. orr. (Cornerstone Speech). Stamppek Kausa galduaren hitzaldia eta Harri Angularraren hitzaldia elkar parekatu eta Stephensen sezesioaren kausei buruzko bere iritzia nola aldatu zuen erakusten saiatu zen.
  33. James McPherson, This Mighty Scourge, 3-9. orr.
  34. Kenneth M. Stampp, The Imperiled Union: Essays on the Background of the Civil War (1981) 198. orr.; Woodworth, ed. The American Civil War: A Handbook of Literature and Research (1996), orrialdeak:145, 151, 505, 512, 554, 557 eta 684; Richard Hofstadter, The Progressive Historians: Turner, Beard, Parrington (1969)
  35. James McPherson, Drawn With the Sword, 11. orr.
  36. James McPherson, "Antebellum Southern Exceptionalism: A New Look at an Old Question," Civil War History 29 (September 1983)
  37. McPherson, Battle Cry 88–91. orr.
  38. Harriet Stowek deskribatutako esklabo jabe gehienak erakundearen (erakunde esklabista) «biktima, zintzo eta ohoretsuak» ziren. Deskribapenaren zatirik handiena bere behaketa pertsonala eta Hegoaldekoen deskribapenetan oinarritua dago. Gerson, "Harriet Beecher Stowe", 68. orr.; Stowe, Key to Uncle Tom's Cabin (1953) 39. orr.
  39. Allan Nevins, Ordeal of the Union: A House Dividing - 1852-1857, 267–269 .orr.
  40. McDonald 105-106. orr.
  41. Ellis 82. orr.
  42. William E. Gienapp, "The Crisis of American Democracy: The Political System and the Coming of the Civil War." in Boritt ed. Why the Civil War Came 79–123
  43. David L. Lewis, District of Columbia: A Bicentennial History, (New York: W.W. Norton & Company, Inc., 1976), 54-56. rro.
  44. Johanssen 406. orr.
  45. Fox Butterfield; All God's Children 17. orr.
  46. Dredd Scott bere jabeak berarekin bat Illinoisera eraman zuen esklabo bat izan zen, Missouriko Konpromisoaren arabera estatu horretan esklabotza debekatua zegoenez, lurralde aske horretan bizitzeagatik bere askatasuna eman ziezaioten eskatu zuen.
  47. David Potter, The Impending Crisis, 356–384. orr.
  48. David Potter, The Impending Crisis, 485. orr.
  49. President James Buchanan, Message of December 8, 1860
  50. Sezesioaren data zehatzak hauek izan ziren:
    * Hego Karolina: 1860ko abenduaren 20a
    * Misisipi: 1861eko urtarrilaren 9a
    * Florida: 1861eko urtarrilaren 10a
    * Alabama:1861eko urtarrilaren 11a
    * Georgia: 1861eko urtarrilaren 19a
    * Luisiana: 1861eko urtarrilaren 26a
    * Texas: 1861eko otsailaren 1a
  51. Sezesio data zehatzak hauek izan ziren:
    * Arkansas: 1861eko maiatzaren 6a
    * Ipar Karolina: 1861eko maiatzaren 20a
    * Virginia: 1861eko maiatzaren 23a
    * Tennessee: 1861eko ekainaren 8a
  52. Rubin 104. orr.
  53. Batasuneko estatuak (Ingelesez)
  54. McPherson, Battle Cry, 284–287. orr
  55. McPherson, Battle Cry, 290–293. orr.
  56. McPherson, Battle Cry, 293–297. orr.
  57. Crofts 341. orr. Virginiako ipar-mendebaldeko barrendegiaren bihotzean bozkak sezesioaren aurkakoak izan ziren, 30 586 ezezko eta 10 021 baiezko, baina Mendebaldeko Virginia izango zenaren bozka guztiak, 34 677 ezezko eta 19 121 baiezko izan ziren.
  58. Lehenbiziko balioztapenen arabera eskualdeko Batasunaren aldeko soldaduak hiru baten aurkako proportzioan Konfederazioaren aldeko soldaduak baino gehiago zirela adierazi arren, zenbait ikerketa zehatzagoek alde batean nahiz bestean soldadu kopuru berdina zegoela ondorioztatu dute, WVCulture (Ingelesez)
  59. Mark Neely, Confederate Bastille: Jefferson Davis and Civil Liberties 1993 10–11. orr.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila Aldatu lotura Wikidatan