Espainiar nazionalismo

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Uztarria eta geziak, Errege-erregina Katolikoen ikurra eta Espainiako batasunarena ere[1]

Espainiar nazionalismoa (gaztelaniaz: nacionalismo español) espainiarren eta Espainiako kulturaren nazionalismoa da.[2] Gaztelako kulturarekin lotura estua izan du, gaztelania espainiera bilakatu zelako. Aditu gehienen ustetan, Iberiar Penintsulako Gerran jaio zen ideologia moduan, liberalismoarekin batera.[3] Mendebaldeko Europako beste erresuma batzuetan bezala (Portugal, Frantzia edo Ingalaterra), Erdi Aroaren amaieran, Espainiako estatu-nazioaren haziak erein ziren, Gaztelako monarkia oinarri hartuta.

XIX. mendearen amaieran, espainiar Estatuaren barnean beste ideologia nazionalista batzuk jaio ziren, nazio bakarraren ideia borrokatzen zutenak.[4]

Helburuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiar nazionalismoak dituen helburu historiko nagusi edo azpimarragarrienen artean honako hauek nabarmentzen dira:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konstituzioen garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aditu gehienen ustetan, Iberiar Penintsulako Gerran jaio zen ideologia moduan, liberalismoarekin batera.[8] Frantses eredua jarraitzen zuen estatu ideologia hori Hirurteko Liberalean jarri zen indarrean, egungo Espainiako probintzien diseinu berdintzailea ezarriz aldi batez. Fernando VII.a hildakoan (1833), liberalak heldu ziren Espainiako gobernura, Cádizko konstituzioaren eredua nola edo hala berrezartzearen aldekoak. 1836an, Lehen Karlistadi bete-betean, konstituzio liberala ezarri zuten, Maria Kristina Borboikoa erreginordea zela. Probintziako aldundiak eratu ziren, lehen auzialdiko epaitegiak eta gobernadore zibilak, besteak beste, eta aurrez aurre talka egin Hego Euskal Herriko lege eta instituzio errealitatearekin. 1841ean, Nafarroa ia berdindu egin zen Espainiako probintziekin, baina Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko aldundi nagusiek uko egin zioten desegiteari. Urte berean, Espartero liberalak, ordea, Espainiako aduanak Euskal Herriko kostaldera eta Pirinioetara lekualdatu zituen Gasteizetik emandako ediktuan, kanpaina armatu batean.

Euskal lurraldeen kasuan izan ezik, Espainia uniformizatua izan zen eta konstituzioaren bitartez Espainiako herriarena zen aurrerantzean subiranotasuna. Hala ere, urte horietan eta hurrengoetan, Espainiako estatu liberalak porrot egin zuen nazio identitate espainiar liberalik hedatzen eta, 1851tik (eta bereziki 1876tik) aurrera, Elizaren eskuetan utzi zuen hezkuntza, neurri handi batean.[9] Hala ere, 1857ko Moyano Legea onartu zen Madrilen: nahitaezko hezkuntza publikoa ezarri zuen, eta gaztelania irakaskuntzako hizkuntza bakar bihurtu.[oh 1] Handik gutxira, 1870eko azaroan, Espainiaren nazio ideia liberalak forma instituzionala hartu zuen, errege bati lehenengoz "Espainiako errege" izendapena eman zitzaionean, Amadeo I.a Saboiakoari.

Herri subiranotasunaren ideia, baina, ez zen errotzen Espainian. Estatu liberalaren aurrean, Elizak uko egin zion bere rola sinesmen pribatuen arlora baztertzeari (laikotasuna), eta eutsi egin zion bizitza publikoan bete-betean egoteari eta, are, bere eragina areagotzeari. Haren ikuspegiak berez zekarren aniztasunaren ukazioa eta izaera antidemokratikoa.[10] Ideia horiek bat zetozen eskuin autoritarioarenekin, eta nazionalismo tradizionalista baten forma hartu zuten Espainian, klerikala eta europar eragin liberalaren kontrakoa. Horren arabera, katolizismoa eta nazioa ernamuin bereko osagaiak ziren: nazional-katolizismoa.[10]

Berrezarkuntzako nazionalismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako lurraldeetako buruzagi kazikeen mapa bat (1897)
Getafeko Cerro de los Angeles kontsakratzen Alfontso XIII.arekin (1919)

1874tik aurrera, Borboi monarkia berrezarri zen Bigarren Karlistaldian eta, bertako azken erasoarekin batera (1876ko otsaila), Canovas del Castillo politikari eta legegizonak Espainiako konstituzio berria diseinatu zuen, euskal foruak erabat desegin zituen Espainiako gobernuaren armada okupatzailearen pean, aldi berean foru aldundi nagusiak deseginez eta, trukean, probintziako aldundiak ezarriz. Canovas del Castilloren sistema liberal oligarkiko berria, Berrezarkuntza deitua, Elizak gogo onez hartu zuen.[10] Txandakatzen ziren bi alderdiko sistema berria zen, estatu moderno baterako ahalegina, espainiar nazionalismoan oinarrituta; eraikitzeko, edonola ere, berezkoa zuen kalkulatutako indarkeria politikoaren erabilera.[11] Nekazal lurjabe handien sare batek, militarrekin eta industria burgesiarekin batera agintzen zuen, kazikismoan oinarritutako sistema. Estatu berria irmotzeko, Moyano Legeak hasitako bidea sendotu zen. Espainiar identitatea eratzeko, gaztelania irakaskuntzako hizkuntza bakarra egin zen, eta estatuko beste hizkuntzak baztertu.[11] Liberalismoaren orduko kultura eta hezkuntzari buruzko enfasia nazionalismoaren ideologiari hertsiki lotuta zegoen; haren bidez, gora egiten ari zen burgesiak nazio lurraldeko biztanleria osoa bere egitasmora bildu nahi zuen, Helen Graham eta Jo Labanyiren arabera.[oh 2]

Espainian, estatuaren nagusitasun ideologiko horren marka osoa darama Marcelino Menendez Pelayok, Canovas del Castillok babestutako egileak, ondutako hiru bolumeneko Historia de los heterodoxos españoles liburuak; Espainiako hezkuntza sisteman bolo-bolo zabaldu zen. Esentzialismoen eta argumentu historikoen artean, baieztatu zuen espainiarrak 'arraza' edo 'kasta' bat zirela, berezko erlijio ortodoxia zuena, eta ondo merezia zuela borroka eta oinaze handiz irabazitako kultur eta erlijio batasuna.[11] Eskainitako hauteskunde askeen erregimenak bide laburra zuela geratu zen agerian. 1880tik aurrera garatutako sisteman, hauteskunde iruzurra ohikoa zen, eta lagun izan zuen oposizioaren kontra Guardia Zibil kidego paramilitar nahiko berria.[11] Polizia horrek nazio-estatu horren presentzia bazter guztietara eraman eta hor ezartzea zuen helburu nagusi, bereziki landa eremuetan.[12] Sistema oligarkiko horrek, baina, alienatu egin zituen Espainiako herriak eta langile klasea, 1890eko hamarkadan gero eta ageriago geratu zen bezala. Ipar Afrikan, Filipinetan eta Kuban egoera biziki aztoratu zen, eta tropak bidali ziren independentziaren aldeko mugimenduak zapaltzera. Horrek, gainera, herri nazionalismo espainiar bat hauspotu zuen.[11]

1898 Espainia asaldatu zuen urtea izan zen. Urte horretan, Filipinak eta Kuba independizatu egin ziren. Kolpe psikologikoa handia izan zen espainiar agintarientzat bereziki, 'Hondamendia' ("El Desastre"). Espainiaren funts eta muinari buruz gogoeta egiten zuen mugimendu bat piztu zuen margolan, eleberri, poesia eta saiakeren bitartez, Espainia suspertzea bilatzen zuena. Tartean zen Jose Ortega y Gasset.[13] Porrot horrek, aldi berean, euskal eta katalan nazionalismoa harrotu zituen beren nazioak benetako mugimendu politiko bihurtzeko. Espainiar nazionalismoak Espainia areago zatitu zezakeen laidotzat jo zuen hori, eta militarrek haien kontra ekin zieten: militarrek bultzatuta, 1900an kode penala birmoldatu egin zen eta 'separatismo' kargua "estatuaren kontrako delitutzat" hartu zen; are, 1906an, halakotzat jotako adierazpenak "armadaren kontrako krimentzat" hartu ziren, eta justizia militarraren jurisdikziopean jarri.[13][oh 3]

1898ko gertaerek Berrezarkuntzaren krisia iragarri zuten. Kataluniako burgesia ez abertzalea Espainiako estatu ikuspegi federal kontserbadorea proposatu zuen, tokiko identitateak aitortzen zituena, baina Sebastian Balfour-en iritziz, aurrez aurre izan zituen errepublikarrek eta sozialistek eredu zentralista lehenetsi zuten, Espainiako masetan oinarritutako espainiar nazionalismoa. Mugimendu sozialistak ez zituen onartu tokian tokiko berezitasunak, eta internazionalismoa baino, espainiar langileriaz mintzatu zen. Areago, espainiar militar gero eta urduriagoak misio kristauaren eta gaztelar gerlariaren balioak bultzatu zituzten, estatu eredu autoritario batez. Militarren nazionalismoaren bertsio liberalak eta kontserbadoreak, biek ere, Gaztela hartzen zuten erdigune osoki. [11][oh 4] Bere lurralde galerei erantzunez, nazionalismo militarista Ipar Afrikako askapen mugimenduetara hasi zen bideratzen bere oldarra, 1914tik aurrera.

Sinbolo berriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiarentzat identitate katoliko berria sortzeko ahaleginean, tradizio berriak sortu ziren, erlijio irudi berriak, XIX. mende erdialdetik. Bestalde, orduko Espainiako historiografiak, isuri erromantiko eta nazionalista (baita kolonialista) handi batez, Errekonkistaren kontzeptua sendotu zuen, espainiar identitate nazional bat eratzeari lotuta: Espainiako lurralde guztiei iragan eta helburu komun bat eskaini zien eta, Europako beste herrialdeek ez zuten funtsezko berezitasun bat: atzerritarren (musulmanen) atzaparretatik berreskuratu behar zen aberri bat.[14] Ideia horrek, gainera, arrakasta handia izan zuen, absurdoraino errepikatua izateraino, García Fitzek adierazi duenez. Ramon Menendez Pidalek espainiartasunaren Volkgeist edo herri gogoa bilatu zuen, baita hura tradizioarekin eta ortodoxia katolikoarekin identifikatu ere.[15] Historialari espainiar askoren antzera defendatu zuen ez Godoen Erresumaren desagerpenak, ez ondorengo mendeetako sakabanaketak, ez zutela deuseztatu "espainiarren' batasun nazionalaren ideia eta sentimendua". Errekonkista espainiar nazionalismoak sustatutako espainiartasunaren mito sortzaile bilakatu zen.[14][oh 5]

Horrelako sinboloak liberalismoaren kontrako karga handia zuten, aniztasunaren kontrakoak eta teokratikoak. 1886tik indarberrituta, Jesusen Bihotzaren debozioa zabaldu zen; Frantziako Iraultzaren kontrako erakusgarria zen. 1919an, bere gorenera altxa zuten, Cerro de los Angelesen Bihotz Sakratua kontsakratuz, Espainiaren ustezko erdigune geografikoan.[16][oh 6] 20ko hamarkadan, beste ikono bat eratorri zen hartatik: Kristo Errege, konnotazio politiko are borrokalari eta argiagoak zituela. Espainiako Elizaren hierarkiaren interpretazioan, Kristo Erregek Espainiaren identitate katolikoaren iraupena esan nahi zuen, era horretan bere "errealitate nazionalari eusteko eta galdutako handitasuna berreskuratzeko aukera". Primo de Riveraren diktaduran, Kristo Erregeren gurtzak testuinguru politiko egokia aurkitu zuen, mito politiko bihurtuta, Espainia zeruko erreinuak lurrean aukeratutako zatia zelakoan; horixe adierazi zuen, hain zuzen, Valladolideko artzapezpiku bizkaitarrak garai horretan.[16] Mezetan, Espainiako "Errege Martxa" jotzen hasi ziren.[16]

Esanahi nazionalista irmo hori Ama Birjina Pilarekoak ere bazuen, aldi berean kontrairaultzailea; urte hauetan, biziberritu egin ziren gurtzarako emakumezko izen batzuk. Zaragozako Ama Birjina Pilarekoak osagai politiko garrantzitsua zuen Penintsulako Gerratik: espainiar balio abertzale militarrak hezurmamitu zituen, atzerritarren kontrakoa, zama chauvinista handikoa. Hura ikono nazional bihurtzeko pauso handia Alfontso XIII.ak eman zuen, urriaren 12ko haren eguna "Arrazaren edo Hispanitatearen Eguna" izendatu zuenean.[17] Ia aldi berean, kanonizazioaren ehungarren urteurrenenean (1922), Santa Teresa "Arrazaren eta Hispanitatearen Santua" izendatu zuten, izaera hispaniar-abertzalea isuri militar batekin uztartuz eta arraza ere tartean sartuz.[17]

José Calvo Sotelo eta eskuin muturreko nazionalismo espainiarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1934ko abenduaren 8an eskuin muturreko ideologia erradikala[18] zuten espainiar politikari batzuk,ezagunena José Calvo Sotelo zelarik, Bloke Nazionala alderdia sortzea proposatu zuten. Renovación Española alderdi eskumazale eta beste alderdi txikiagoek bat egin zuten ideiarekin. Azkenean alderdi hau aurrera atera ez bazen ere, CEDA alderdiak, alderdi erregezaleek eta beste eskumako alderdi gehientsuenek, Falangearen inguruan amaitu zuten bere ibilbide politikoa.

Behean dagoen Bloke Nazionalaren adierazpenak argi uzten du espainiar nazionalismo katoliko eskumazaleen ikuspuntua. Espainiar nazionalismoaren ideia lehenengo parrafoan argi ageri da.

« Beraz, Espainia denaren aurretik eta gainetik. Espainia benetakoa, historiarekin eta itxurarekin leiala: bat eta banaezina. Hortik, beraz, gure ekintza programaren lehenengo puntua: Monarkiak eta herriak hamabost mendetan jorratu zuten batasun espainiarra hil edo bizi defendatu eta gorestea. (...) Katolizismoa gure naziotasuna eraikitzeko faktore erabakigarria izan zen.

Frantziako iraultzan jaio eta gaurko erakundeei eusten dien sistema politikoa zaharkituta dagoela uste dugu eta, Cánovasek aurresan zuen legez, ziur gaude komunismora garamatzala. Etorkizuneko Estatua betebeharretan eta eskubideetan oinarritu behar da. Gizakien izaerari atxikitutako eskubide naturalak onartu eta bermatu behar ditu Estatuak, bakoitza bere mailaren arabera, absolutismorako bidea zabaldu gabe. Bermerik onena Estatu indartsua eraikitzea izango da, diziplinarik gabeko nukleo edo jende multzoen gehiegikeria gelditzeko gai izango dena.

Gaurko Estatu anarkikoa gaindituta, Estatu integratzailea eta klase sozial eta ekonomiko guztien gainean agintea ezartzeko gai izango dena nahi dugu. Klaseen arteko borrokaren garaia amaitzear dago.

Beraz, espainiarrok, Estatua konkistatzea helburu duen Bloke Nazionala proposatzen dizuegu (...).[19]

 »

Zineman[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Gobernu kontserbadore moderatuaren garaian onartu arren, gobernu progresistak prestatu zuen.
  2. Hezkuntza sistema bera Gobernazio Ministerioaren agindupean zegoen.
  3. Egoera berri horrek bete-betean harrapatu zuen Sabino Arana, Estatu Batuetako presidente Roosevelti "Kuba esklabutzatik askatzeagatik" igorritako telegrama atzeman ziotenean, eta horregatik kartzelatu.
  4. Izan ere, bi eredu horiek existitu ziren militarren baitan eta elkarren osagarri izan ziren; ikus Watson, Cameron. 2003, 156-164. or.
  5. Joera nazionalista beretik jo zuen Claudio Sánchez Albornozek, mende luzez espainiarrek, "nazio eta erlijio borroka bat" jarraituz, musulman inbaditzaileen okupaziotik 'lurralde nazionala' askatu zutelakoan; ikus García Fitz, F. 2009, 145. or.
  6. 1871ko Pariseko Komunaren ondoren, Sacre Choeur basilika eraiki zen Parisen, herri harpidetzaz; ikus Dronda, Javier. 36-40. or.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Parkins, Wendy (2002), Fashioning the body politic: dress, gender, citizenship, Oxford: Berg, 178. orrialdea .
  2. Motyl, 2001, 506. orr.
  3.   Álvarez Junco, José (2001), Mater dolorosa. La idea de España en el siglo XIX, Madril: Taurus .
  4.   Peces-Barba, Gregorio (2010-11-23), «Los nacionalismos en España», El País, http://www.elpais.com/articulo/opinion/nacionalismos/Espana/elpepiopi/20101123elpepiopi_4/Tes .
  5. "Nazio espainolaren historia mitikoak euskal nazioaren edo euskal herritarren irudi bat sortu du, euskaldun basati edo euskaldun zibilizatugabearen mitoa haizatu eta hedatu baitu.", Espainolak eta Euskaldunak, 1992. Joxe Azurmendi. Euskal Herriko Unibertsitatea. Ehu.es (Euskaraz)
  6. El castellano lengua propia del País Vasco (Gaztelaniaz)
  7. Gibraltar dispute is a 'serious concern', says David Cameron. 2013ko abuztuaren 5a. Telegragh.co.uk (Ingelesez)
  8.   Álvarez Junco, José (2001), Mater dolorosa. La idea de España en el siglo XIX, Madril: Taurus .
  9. Dronda, Javier. 2013, 94-95. or.
  10. a b c Dronda, Javier. 2013, 14-15. or.
  11. a b c d e f Watson, Cameron. 2003, 112-114, 156-168. or.
  12. Watson, Cameron. 2003, 107. or.
  13. a b Kurlansky, Mark. 2000, 172-176. or.
  14. a b García Fitz, F. 2009, 144-146. or.
  15. Azurmendi, J. 2006, "Menendez Pelayo"
  16. a b c Dronda, Javier. 2013, 36-40. or.
  17. a b Dronda, Javier. 2013, 49-56. or.
  18. Frankismoaren finkapena eta Krisialdia. 2012ko apirilaren 20a. http://frankismoaazkenaldia.wordpress.com (Ingelesez)
  19.   García Nieto, M.C.; Donézar, J.M. (1974), Bases documentales de la España Contemporánea, Madril: Guadiana, 169-172. orrialdeak .

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

 

  • Dronda, Javier (2013), Con Cristo o contra Cristo: Religión y movilización antirrepublicana en Navarra (1931-1936), Tafalla: Txalaparta, ISBN 978-84-15313-31-1 .
  • García Nieto, M.C. eta Donézar, J.M. (1974), Bases documentales de la España Contemporánea, 9. bolumena. Madril: Guadiana.

 

 

  • Watson, Cameron (2003), Modern Basque History: Eighteenth Century to the Present, University of Nevada, Center for Basque Studies, ISBN 1-877802-16-6 .



Politika
Espainia
Artikulu hau Espainiako politikari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.