Burundi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Burundiko Errepublika
Republika y'u Burundi
République du Burundi
burundiko bandera
Bandera

burundiko armarria
Armarria

Goiburua: "Ubumwe, Ibikorwa, Iterambere" (kirundi) Unité, Travail, Progrès (frantses)
Unitatea, Lana, Progresua
Nazio ereserkia:
Burundi bwacu
Burundi: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Bujumbura
03°03'S,30°00'E
Hizkuntza ofiziala(k) Kirundi eta Frantsesa
Gobernua
Presidentea
Errepublika presidentzialista
Pierre Nkurunziza

- Independentzia

1962ko uztailaren 1a
Eremua
• Guztira
• Ura

27.834 km² (145.)
% 7,8
Biztanleria
• Zenbatespena(2012)
• Errolda (2008)
• Dentsitatea

Herritarra

8.749.000 (89.)
8.053.574
314,3 biztanle/km² (45.)

burundiar[1]
Dirua Burundiar franko (BIF)
Ordu eremua
 • Udan (DST)
UTC (UTC + 2)
Ez (UTC +0)
Interneteko domeinua .bi
Telefono aurrezenbakia +257

Burundi[1], ofizialki Burundiko Errepublika (kirundiz: Republika y'Uburundi,[2] buˈɾundi ahoskatua; frantsesez: République du Burundi, byˈʁyndi ahoskatua) Afrikaren erdialde-ekialdean kokatuta dagoen herrialdea da, itsasertzik ez duena. Bujumbura du hiriburu, eta hamazazpi probintziatan banaturik dago. Munduko herrialde pobreenetako bat da. Hizkuntza nagusiak hauek dira: kirundia, frantsesa (ofizialak) eta bantu hizkuntzak (swahili eta kinyarwanda).

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burundiko paisaia.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean Ruanda, mendebaldean Kongoko Errepublika Demokratikoa, eta eki eta hegoaldean Tanzania dira Burundi inguratzen duten herrialdeak.

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendebaldeko mugaren parte bat Tanganyika Lakua da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pierre Nkurunziza, Burundiko lehendakaria.

1993an egin ziren lehendakaria hautatzeko lehenengo hauteskundeak, Burundi independente zenetik. Melchior Ndadayek, hutu etniako diputatuak, irabazi zituen hauteskundeak, baina handik hilabetera hil egin zuten estatu kolpe batean. Heriotza hark borroka ugari sortu zuen etnien artean, eta milaka etorkinek Ruandara ihes egin zuten. Cyprien Ntaryamira izan zen Ndadayen ondorengoa, eta borroka haiek eteten saiatu zen. Hura ere hil egin zuten Ruandako lehendakari Juvenal Habyarimanarekin batera. Orduan Silvestre Ntibantunganya jarri zuten lehendakari. Bien bitartean, Burundi saiatu zen Ruandatik zetozen etorkinei aurre egiten, han gerra zibil latza bizi baitzuten.

1995ean zehar borrokaldi gogorrak izan ziren Burundin, eta areagotu egin ziren 1996an. Nazio Batuen Erakundeak eta Afrikaren Batasunerako Erakundeak, gerra hura inguruko herrialdeetara zabalduko zen beldur, auzi hartan parte hartzea erabaki zuten. Baina nazioarteko soldaduak Burundin ez zitezen sar eta blokeoa amaiarazteko helburuarekin, armadak Pierre Buyoya lehendakari jartzea erabaki zuen, eta alderdiak legeztatzeko asmoa ere adierazi zuten. Hala ere, egoerak okerrera egin zuen, oposizioak boikota egin zion presidenteari, eta hutuen matxinada herrialde osora zabaldu zen. Horrek aldi berean zapalkuntza indartu egin zuen, eta hainbat esparru eraiki zen biztanleak matxinoetatik babesteko. Alderdien artean tirabira handiak daude, eta oso zaila da guztien gustukoa izango den irtenbidea aurkitzea. Pierre Nkurunziza da 2005. urteaz geroztik Burundiko lehendakaria.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burundi nekazari herria da, batez ere. Kafea da esportatzen den gai nagusia eta ia bakarra. Meatzaritzan urrea, bastnaesita eta kasiterita meak ekoizten dira. Uranio, nikel eta turba hobi handiak daude, baina ekoitzi gabe. Burundiko merkataritza gehiena itsasontziz egiten da. 1994. urteaz geroztik Burundik bizi duen gerra egoerak zaildu egin du jadanik gogorra zen egoera ekonomikoa.

Nekazaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burundiko biztanleak nekazaritzatik bizi dira gehienak. Tapioka, batatak, platanoak, lekak, ilarrak eta sorgoa landatzen dute. Kotoia eta tea esportatzen hasi dira. Animalia sailak edukitzea garrantzi handikoa da kulturan eta gizartean, baina ekonomiari dagokionez ez dute etekinik ematen.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burundiko probintziak.
Sakontzeko, irakurri: Burundiren banaketa administratiboa

Burundi 17 probintzietan banatuta dago. Probintzia bakoitzeko hiriburuak probintziaren izen bera du.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burundiko biztanleriaren bilakaera.

Batez besteko dentsitatea oso handia du Burundik, Afrikako handienetako bat. Biztanleen % 90ek nekazaritzan dihardu. Biztanle gehienak familia taldeetan bizi dira, mendialdeko eskualdeetan. Etnia talde nagusiak hauek dira: hutuak (bantu hizkuntza erabiltzen duen herria) biztanleen % 85 dira; tutsiak % 14 dira; twak, pigmeo taldea, % 1 baino gutxiago. Biztanleen bi heren kristauak dira, katolikoak batez ere, eta gainerakoak musulmanak edo erlijio tradizionalen ingurukoak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Burundi Aldatu lotura Wikidatan