Maurizio

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Indiako Ozeanoko Estatuari eta uharteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Maurizio (argipen).
Maurizioko Errepublika
Republic of Mauritius
Republik Moris
République de Maurice
maurizioko bandera
Bandera

maurizioko armarria
Armarria

Goiburua: "Stella Clavisque Maris Indici" (Latinez: Indiako Ozeanoaren Izar eta Giltza)
Nazio ereserkia:
Motherland
Maurizio: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Port Louis
20°10′S 57°31′E / 20.167°S 57.517°E / -20.167; 57.517
Hizkuntza ofiziala(k) Ingelesa1
Gobernua
Presidentea
Lehen ministroa
Errepublika parlamentarioa
Anerood Jugnauth
Navinchandra Ramgoolam
Independentzia
Erresuma Batuatik
1968ko martxoaren 12
Eremua
• Guztira
• Ura

2.040 km² (179)
% 0,05
Biztanleria
• Zenbatespena(2008)
• Dentsitatea

Herritarra

1.288.000 (151)
631,4 biztanle/km² (18)

mauriziar
Dirua Mauriziar errupia (MUR)
Ordu eremua MUT (UTC +4)
Interneteko domeinua .mu
Telefono aurrezenbakia +230
1 Legez, ingelesa da hizkuntza ofizial bakarra. Hala ere, erabilera zabala dute Maurizioko kreolerak eta frantsesak.[1]

Maurizio Afrikako hego-ekialdean kokatuta dagoen uharte estatua da, eta estatu horretako uharte nagusia ere. Herrialdeko hiriburua Port Louis da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maurizio uhartearen mapa topografikoa

Maurizio Indiako Ozeanoan dago, Madagaskarretik ekialdera 900 km.ra. Maskareinetako uharteetako bat da. Reunion uhartetik 250 kilometrora dago. Uharte nagusiak 1.865 km² ditu zabaleraz, hau da estatuaren %90a. Ekialderantz Rodrigues uhartea, eta iparralderantz Cargados Carajos eta Agalega uharteak daude.

Uharte bolkanikoa da Maurizio. Leku altuena (828 m) 'Piton de la Petite Rivière Noire' da, hego-ekialdean.

Klima tropikala du, hego-ekialdeko alisioen bidez epelduta. 'Negua', maiatzatik azaroarte, denboraldi lehorra da; eta 'uda', azarotik maiatzerarte, euritsua da. Noizean behin zikloiak daude.

Ipar-mendebaldeko kostaldean Port-Louis hiriburua dago. Beste hiri handi batzuk Curepipe (erdialdean), Vacoas-Phœnix, Quatre Bornes, Rose-Hill eta Beau-Bassin dira. Mahébourg (hego-ekialdean) ez da oso handia baina bertan kokatzen da Plaisance-Sir Seewoosagur Ramgoolam nazioarteko aireportua.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria 1961etik 2003era (iturria FAO, 2005), biztanle miletan

Azukre-kanabera izan zen eta oraindik da ekoizpen garrantzitsua: nekazaritzarako lurraren %90a honetara bideratzen da, eta kanpoko ordainsarien %25a azukre-kanaberatik dator. Hala ere, 1999ko lehortetik, eta ekoizpen bakarrean dagoen arriskua kontuan hartuta, gobernuak kanpoko inbertsioak bilatu ditu. Orain offshore sozietateak sortu dira uhartean, India eta Hegoafrikaren merkataritzarekin eta finantzekin lotuta.

Turismoa da, egunean, ekonomiaren beste zutabea. Milaka turista heltzen dira Mauriziora; horretarako ehun bat hotel daude uhartean.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

V. mendean marinel arabiarrak heldu ziren Mauriziora (haientzat Dina Arobi) baina ez ziren finkatu; gero, 1505ean Indiarako bidean ziren portugaldarrak iritsi ziren, eta Cirné izena eman zioten. 1598an Herbeheretatik heldu zirenek Mauritius izena eman zioten, Nassauko Mauritius printzearen ohorez. Herbeherearrak finkatu ziren uhartean.

1715ean Frantziaren kontrolpean geratu zen, Guillaume Dufresne d'Arselen bidez. Frantsesez Île de France (Frantziako uhartea) izena jarrio zioten. Frantziaren menpean azukre-kanabera zabaldu zen, eta horretarako esklabo asko ekarri zituzten Madagaskar eta Afrikako ekialdetik batez ere. Esklabo haietatik dator gaurko populazioaren zatirik handiena (kreoleak).

Populazioaren hazkuntzarekin batera, zenbait animaliren iraungitzea eman zen, haien artean dodoa, uhartearen egungo sinboloa.

1810eko hamarkadan, britainiarrek uhartea menperatu zuten eta izen zaharra emazn zioten: Mauritius (hau da, Maurizio)

1835-1839ean esklabutza bukatu zen. Esklabo libreak ez ziren, gehienetan, haien aurreko jabeekin geratu lanean, eta britainarrak Indiarantz joan ziren langile berrien bila; hortik dator populazioaren zati handi bat.

1958an demokrazia heldu zen uhartera, eta 1967-1968an independentzia. Independendizatu ostean ere Commonwealthen barruan geratu zen. 1992ko martxoaren 12an Errepublika aldarrikatu zen.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Maurizioren banaketa administratiboa
Barrutiak

Maurizio uhartea bederatzi barrrutitan banatuta dago:

  1. Black River (hiriburua: Bambous)
  2. Flacq (hiriburua: Centre de Flacq)
  3. Grand Port (hiriburua: Mahébourg)
  4. Moka (hiriburua: Quartier Militaire)
  5. Pamplemousses (hiriburua: Triolet)
  6. Plaines Wilhems (hiriburua: Beau Bassin eta Rose Hill, Phoenix)
  7. Port Louis (Maurizioko hiriburua)
  8. Rivière du Rempart (hiriburua: Mapou)
  9. Savanne (hiriburua: Souillac)

Barrutiez gain, ondorengo hiru dependentziak ditu:

Mauriziok beretzat aldarrikatzen ditu ondorengo lurralde hauek:

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mauriziar gehienak elebidunak dira, edo are hirueledunak ere.[2]

  • Hizkuntza nagusiak: Maurizioko kreolera, frantsesa eta ingelesa. Biztanle guztiek dakite hizkuntza nagusi horietako bat behintzat. Konstituzioak ez du Estatuko hizkuntza ofizialik ezarri, baina zehazten du ingelesa jakin behar dela Parlamentuko kide izateko (Konstituzioko 33. artikuluko b) idatz zatia), eta ingelesa izango dela Parlamentuko hizkuntza ofiziala (Konstituzioko 49. artikulua); bestalde, Parlamentuari frantsesez hitz egiteko eskubidea dute parlamentuko kideek (Konstituzioko 49. artikulua).[3] Dena dela, ingelesa erabili ohi da Maurizioko hizkuntza ofizialtzat, eta Administrazioko eta epaitegietako hizkuntzatzat. Maurizioko kreolera erabili ohi da komunitate ezberdinen artean elkar ulertzeko eta lagunarteko hizketarako. Ingelesa eta —neurri txikiagoan— frantsesa dira erabilienak ikastetxeetan, biak goi mailako hizkuntzatzat hartzen baitira Maurizion. Frantsesa da erabiliena negozioetako goi mailako arloetan (adibidez, hornitzaile-erosle harremanetan) eta kreolera behe mailakoetan eta lankide artean. Orobat, frantsesa da erabiliena literaturagintzan eta hedabideetan.[4] Mauriziarren % 90ek badakite kreoleraz; kreolera jo ohi da Maurizioko bertako hizkuntzatzat, eta lagunartean gehien erabiltzen den hizkuntza da. XVIII. mendean sortu zuten Afrikatik ekarritako esklaboek, euren artean eta euren ugazabekin komunikatu ahal izateko,[5] eta batez ere frantsesean dago oinarrituta.[6]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Maurizioko hizkuntzari buruzko orria, Maurizioko Gobernuaren webgunean.
  2. Briefing on the Mauritian International Arbitration Act, Maurizioko Gobernuaren webgunetik 2010-08-04an hartua.
  3. «The Constitution», Maurizioko Gobernuaren webgunean.
  4. Eugene Chiba (2006): «English Usage in Mauritius», Computing in the Humanities and Social Sciences; Faculty of Arts and Sciences; University of Toronto.
  5. «Mauritius», 2002 Manchester; the XVII Commonwealth Games.
  6. J. Holm: Pidgins and Creoles, Cambridge University Press, 1989, New York. ISBN 978-0-521-35940-5.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Maurizio Aldatu lotura Wikidatan