Burkina Faso

Wikipedia(e)tik

Burkina Faso


Bandera	Armarria

Goiburu nazionala: Unité-Progrès-Justice
(Unitatea, Progresua, Justizia)

Ereserkia: Ditanyè
(l'Hymne de la Victoire)

Hiriburua Ouagadougou
12°22′N -1°-31′E / 12.367, -1.517 (Burkina Faso) Koordenatuak: 12°22′N -1°-31′E / 12.367, -1.517 (Burkina Faso)

Hiri handiena Ouagadougou

Hizkuntza ofiziala(k) Frantsesa¹

Gobernua

Errepublikako Presidentea
Kontseiluko Presidentea

Errepublika parlamentarioa
Blaise Compaoré
Tertius Zongo

Independentzia
Frantziatik 1960 abuztuaren 5

Eremua
- Guztira
- ur % 274.200 km² (72)
0,1%

Biztanleria
- Estimaketa (2004)
- Errolda (2004)
- Dentsitatea 13.574.820 (64.)

46 biztanle/km² ([[Estatuen zerrenda biztanle dentsitatearen arabera|]])

Dirua CFA Frankoa (XOF)

Ordu eremua
- Udan (DST) UTC (UTC +0)
Ez (UTC )

Interneteko domeinua

.bf

Telefono aurrezenbakia +226

Herritarra burkinafasoar

Burkina Faso edo Burkina Afrikako mendebaldean dagoen kostarik gabeko herrialdea da. Sei herrialderekin egiten du muga: Mali iparraldean, Niger ekialdean, Benin hegoekiladean, Togo eta Ghana hegoaldean eta Bolikosta hegomendebaldean. 1984ko abuztuaren 4ean hartu zuen izen hau Goiko Voltatik, Thomas Sankara presidente ohiaren aginduz. Burkina Fasok jende justuaren lurra esan nahi du More eta Dioula hizkuntzatan (Dioula hizkuntzan Fasok aberri esan nahi du eta More hizkuntzatn Burkinak jende justua esan nahi du). 1970 eta 1980ko hamarkadetan ezengorkotasun politiko handia egon zen bertan eta 1990ko hamarkadan hauteskundeak ezarri ziren. Urtero ehundaka mila abeltzainek Gana edo Bolikostarako bidea hartzen dute diru bila. Bertakoak Burkinabé moduan ezagunak dira.

[aldatu] Geografia

Sakontzeko, irakurri: Burkina Fasoko geografia

Burkina Faso satelite bidezko irudietan

Burkina Fason bi lurralde mota daude:

Herrialdeko alderik nagusiena laugune handi bat da, altugune leunekin, batzuetan mendixka isolatuekin. Hauek Kanbriaurreko orogenia bateko azkeneko arrasotak dira.
Hego-mendebaldea hareharrizko mendilerro bat da, mendirik altuena Tenakourou delarik, 749 metrorekin. Mendilerroak inguruan hegi handiak ditu, 150 metrorate.

Batez besteko altuera 400 metrokoa da, baina punturik altuenetik baxuenera dagoen ezberdintasuna ez da 600 metro baino hnadiagoa. Oso herrialde laua da, beraz.

[aldatu] Hidrografia

Lehen Volta Garaia deitzen zen herrialdea hiru ibaik zeharkatzen zutelako:

Mohoun ibaia, lehen Volta Beltza izena zuena.
Nakambe ibaia, lehen Volta Txuria izena zuena.
Nazinon ibaia, lehen Volta Gorria izena zuena.

Hiru hauetatik lehenengoa da herrialdean urte osoan zehar ura daraman ibaia.

Niger ibaiaren arroak herrialdearen %27a erabiltzen du. Emaile nagusienak Beli, Gorouol, Goudebo eta Dargol dira, baina noizbehinka baino ez dute urik eramaten. Urtero 4-6 hilabetez hala ere uholde arriskua egoten da.

Horretaz gain hainbat laku daude: Tingrela lakua, Bam lakua, Dem lakua eta Oursi, Beli, Yomboli eta Markoye putzu handiak.

[aldatu] Historia

Sakontzeko, irakurri: Burkina Fasoko historia

Songhai Inperioa 1500ean.

Afrikako mendebalde osoa bezala, Burkina Fason gizakia aspaldi finkatu zen. Ehiztari-biltzaileak herrialdeko ipar-mendebaldean kokatu ziren (K. a. 12.000-5.000). Lehendabiziko behin-betiko herrixkak K. a. 3.600-2.600 bitartean agertu ziren, nekazaritzaren eskutik. Burdina, keramika eta pulitutako harriaren erabilpena K. a. 1500 eta 1000 bitartean garatu zen.

Dogon herriko aztarnak Burkina Fasoko iparralde osoan aurkitzen dira. Zonaldea K. a. XV. mende inguruan utzi zuten, Bandiagara amildegietan finkatzeko. Burkina Fasoko lurraldea Songhai Inperioko garaian garrantzi ekonomiko handia izan zuen.

Kolonizazio garaian, Erresuma Batua eta Frantziaren arteko lehia handia izan zen Afrikako zonalde horretan. Ouagadougouko Mossi erresuma Frantziako indar militarrak garaitu zuen 1896an, eta Frantziako protektoratu bilakatu zen. Mendebaldeko eta ekialdeko eskualdeak 1897an erori ziren hainbat kanpaina militarren ondorioz. 1898rako, egungo Burkina Fasoko lurraldearen gehiena konkistaturik zegoen, nahiz eta zenbait eskualdetako kontrola oso finkoa ez izan. Erresuma Batuarekin adostutatko itunean, 1898ko ekainaren 14an, lurralde banaketa hitzartu zen bi potentzia kolonialen artean, eta haien arteko mugak ezarri ziren. Tokian tokiko komunitate zein botere politikoen aurkako borroka jarraitu zuten frantziarrek bost urtez. 1904an, Mendebaldeko Afrikako Inperio Kolonial frantziarra berrantolatu zen. Bakean zegoen Volta ibaiko uharra Goi-Senegal eta Niger (Haut-Sénégal et Niger) probintzian barnan sartu zen, Bamako hiriburu zuela.

Lehen Mundu Gerran, 1915-1916an, egungo Burkina Fasoko mendebaldean eta Maliko ekialdean gobernu kolonialaren aurkako matxinada armatua sortu zen, Volta-Bani Gerra. Frantziarrek, azkenean, altxamendua bertan behera utzi zuten, baina porrot handiak pairatu eta historiako indar kolonialik handiena bildu behar ostean. Iparraldean ere oposizio armatua piztu zen, eta tuaregek zein aliatuek gobernuarekin izandako bakea amaitu zuten. Lehen Mundu Gerra bukatutakoan, matxinada gehiagoren beldurrez, egungo Burkina Fasoko lurraldea Haut Sénégal et Niger probintziatik atera zuten, administrazioa hurbilagoa izan zedin. Orduan, errepideak eraikitzeko ekimena jarri zen abian, eta kotoiaren landaketa bultzatu zen esportazioari begira. Asmo horiek, ordea, porrot egin zuten, eta 1932an lurraldea Boli Kosta, Mali eta Nigerren artean banandu zen.

Bigarren Mundu Gerra amaitutakoan, mugek 1932ko ibilbidea hartu zuten berriro, kolonialismoaren kontrako istiluei erantzuna eman nahian. 1958ko abenduaren 11n, autodeterminazioa lortu zuten, eta errepublika bihurtu zen, Franko-Afrikar Erkidegoan barnan (La Communauté Franco-Africaine). Independentzia osoa 1960an eskuratu zuten. Herrialdeko estreineko estatu-kolpea 1966an gertatu zen. Gobernu zibila 1978an itzuli zen. 1980ko hamarkadan estatu-kolpe gehiagoren ondoren, herrialdeak Burkina Faso izena hartu zuen. Egungo presidentea, Blaise Compaoré, 1987an lortu zuen boterea, estatu-kolpe baten bidez.

[aldatu] Banaketa administratiboa

Sakontzeko, irakurri: Burkina Fasoren banaketa administratiboa

Burkina Faso 13 eskualdetan banatuta dago:

Hauek 45 probintzia eta 301 departamentutan banatuta daude.

Afrikako herrialde eta lurraldeak (Nazio Batuen azpi-eskualdeka)
Iparraldeko Afrika	Aljeria • Egipto • Libia • Maroko • Mendebaldeko Sahara • Sudan • Tunisia	Mendebaldeko Afrika	Benin • Burkina Faso • Boli Kosta • Cabo Verde • Gambia • Ghana • Ginea • Ginea Bissau • Liberia • Mali • Mauritania • Niger • Nigeria • Senegal • Sierra Leona • Togo
Erdialdeko Afrika	Angola • Afrika Erdiko Errepublika • Ekuatore Ginea • Gabon • Kamerun • Kongoko Errepublika • Kongoko Errepublika Demokratikoa • Sao Tome eta Principe • Txad	Ekialdeko Afrika	Burundi • Djibuti • Eritrea • Etiopia • Kenya • Komoreak • Madagaskar • Malawi • Maurizio • Mozambike • Ruanda • Seychelleak • Somalia • Tanzania • Uganda • Zambia • Zimbawe
Hegoaldeko Afrika	Botswana • Hego Afrika • Lesotho • Namibia • Swazilandia	Menpeko lurraldeak eta bestelakoak:	Erresuma Batua: Santa Helena • Espainia: Kanariar Uharteak • Melilla • Zeuta • Frantzia: Mayotte • Réunion • Portugal: Madeira