Euskal makila

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Makila
Makilaren irudia
Euskal makila baten irudia. Adarrez eginiko heldulekua, larruz estalitako kirtena eta alpakazko osagaiak ditu.
Ezaugarriak
Mota Ikur kulturala, arma edo lanabesa.
Lekua Euskal HerriaEuskal Herria
Materiala zura eta altzairu herdoilgaitza

Euskal makila Euskal Herrian usadioz erabili izan den makila da. Gaur egun euskaldunon ikurretako bat bilakatu da. Irlandako shillelagh edo irlandar makilaren antza du.

Hitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Latinezko bacillam (erromatarren garaiko ahoskera: [bakilam]) hitzetik eratorria da makila, eta euskalki guztietan erabiltzen da, euskalki batetik bestera alde txikiren batzuk baizik ez daude.

Euskalkietan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaraz, gaur egungo forma idatzi nagusia makila da, Euskal Herri osoan. Iparraldean ere hala da,[1] baina makhila forma ere erabiltzen da zenbait euskal testutan.[2] Ahozko euskaran, hainbat aldaera ditu: makhil, makhila, makhilla, makil, makila, makill, makilla.

Erdaretan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herriko makilaz mintzatzean, frantsesez gehienbat makhila hitza erabiltzen dute,[3][4] gaztelaniaz makila, ingelesez makila.

Erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Makilak euskaldunon artean lau funtzio bete izan ditu:

  1. Batetik, bideetan zehar ibiltariaren lagungarri izatea.
  2. Bestetik arma gisa erabil ahal izatea, horregatik makila askok bere barnean eta heldulekua kanporantz ateraz gero ezpata bat izan ohi dute.
  3. Aginte edo ohorezko makila gisa. Ohikoena alkateak edota elkarte edo erakunde bateko buruak izatea da.
  4. Estimua edo begirunea zaion norbaiti opari gisa eskaintzea.

Mitologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Makilakixki»

Osagaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mizpiraren desagertzearekin bat, makilak egiteko sarritan gaztainondoaren zura erabili ohi da[5].

Atalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gorputzaz gain euskal makilak honako atal hauek ditu:

  1. Heldulekua: hau adarrez egina dago. Antzina idiaren adarra erabili ohi zen.
  2. Ezpata edota altzairuzko arima: Hau heldulekuaren azpialdean doa. Altzairu herdoilgaitzez egina dago.
  3. Zorroa: Hau larruzko heldulekuari eutsita doa, une berean heldulekua presionatzen duelarik. Zorro honetan esaera eta aipuak grabatu edo landu ohi dira, betiere jabea edo bezeroaren gustu edo nahiera.
  4. Kirtena: Antxume larruz estalitako tutu bat da. Antxume larruarekin hainbat zati luzeak ebaki ondoren, artisauak tutua estaltzeko asmoz elkar gurutzatu eta lotu egiten ditu. Halere, ohorezko makilak zilar edo alpakazko brida bat izan ohi du.
  5. Mizpira zura: Hau itxura bereziko formez apaindua egoten da. Mizpira artisauak aurretik landutako zauriak sendatu ondoren bere burua erliebe originalez apaintzen duen zur mota bakarra. Horregatik makilak egiteko zurik preziatu edo estimatuena da.
  6. Makilaren behealdean beste zorro bat jarri ohi da. Honetan artisauak euskal grafiaz apainduriko gaiak lantzen ditu.
  7. Punta: Hau lurzorua ukitzen duen makilaren atala da. Altzairu herdoilgaitzezkoa izan ohi da.

Leloak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Makilak ukitu pertsonala darama, eta duen karga sinbolikoaz gain, jabe bakoitzak bere esanahia eta helburua finkatu ahal dizkio. Horretarako artisauari makilan zer bozeldu edo landu behar duen esatea besterik ez dago.

Irudimenarentzako txoko hori makilaren goialdeko zorroa da. Esaldi laburrez osaturiko eskaintzak idazten dira bertan, horretarako esanahi handia duten hitzak aukeratuz. Makiletan paratzen diren eskaintzen artean, badira ohizkoak diren batzuk eta bitxiak diren beste batzuk. Adibidez, irakur daiteke:

  • Hitza hitz
  • Hitzemana zor
  • Ihes etsaiak
  • Nerekin beti zuzen
  • Nere bideko laguna
  • Nerekin inoren beldur
  • Nere laguna eta laguntza
  • Idiak adarretik gizona hitzetik

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. makila formaren bilaketa, Iparraldeko euskal agerkari nagusia den Herria astekariaren webgunean.
  2. Larresoroko makilagile baten webgunea, lapurteraz idatzia.
  3. Frantsesezko Wikipediako artikulua.
  4. Le makila, Euskal Herriko makilari buruzko frantsesezko web orria.
  5. http://www.argia.com/makilak/makzeres.htm Argia aldizkaria eta Iñaki Alberdiren eskutik. Argia.com
  • http//:www.makilasalberdi.com/historia_eu.htm Makilaren historia

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Euskal makila Aldatu lotura Wikidatan