Gizotsoa euskal mitologian
Gizotsoa euskal mitologian ez da beste zenbait pertsonaia bezain beste ezaguna. Ez dira gizotsoen inguruko kontu asko gorde euskal ipuin eta kondairetan gure mitologiaren beste izakiekin parekatuz gero.
Euskal gizotsoak badauzka inguruetako mitologien gizotsoekiko hainbat ezaugarri komunak, baina baita beste zenbait nahiko originalak.
Eduki-taula |
[aldatu] Gizotsoari buruzko elezahar eta istorioak
- Bizkaiko Arratian uste dute gizotsoa otsoen eta pertsonen arteko harreman sexualen ondorio direla. Hemen otsoaren inguruko mitoen indar sexual handia azaltzen zaigu, basatasunaren paradigma eta sinesmen dionisiarrekiko lotura. Sinesmen hau aldi berean Europan dauden otsoekiko sexu-harremanen istorio eta kondaira piloekin lotzen da.
Kondaira batek dio Urkia parajean, baserritar batzuek Aginao baserriko emakume bat ikusi zutela bere etxerako bidean, eta gizotsoa Bidarbinietatik beregana zihoala. Oihuka ohartarazi zioten “Aginaokoa azkar ibili! Gizotsoa zuregana doa!”. Emakumeak bere etxera ailegatzen saiatu zen, baina gizotsoak harrapatu eta bularrak erauzi zizkion[1].
- Luzaiden gizotsori buruzko kondaira dezente gorde da. Luzaideko ipuin zaharren arabera, gizotsoa basoko leku apartatuen eta ilunetan bizi omen da. Gauetan azaltzen da bide gurutzetan, kateez zamatuta eta kate soinu handiarekin. Hozkatzea lortzen duena berekin darama arrastaka.
San Juan gauean badaude zenbait iturri magikoak non ura ardoa bilakatzen da gau hartako gaueko hamabietan. Ardo magiko hartatik edan eta gero, pertsonak zoriontasuna ezagutuko du, baina gau hartan iturri haren bila ibiliz gero iturria topatu gabe, eta hango ardotik edan gabe, pertsona gizotsoa bilakatuko da.
- Olivier de Marliave[2]ren arabera, Euskal Herrian zera sinesten zen. Goizean, gizotsoek beraien larrua uzten dutela berriro gizakiak izateko, baina deskuiduan larru hori norbaitek aurkitu eta janzten badu, gizotsoa bilakatzen da.
Gizotsoaren larru kontu honek parekotasuna dauka Libonian, baina baita ere gogora ekartzen digu euskaldunon jatorri mitikoa (larrua kendutako hartzen ondorengoak dira euskaldunak)[3]. Euskal gizotsoei buruzko sinesmenak, nahiko antzekoak dira Europako zenbait aurre-indoeuropar herrien (Laponiar, Liboniakoak...) kondairekin konparatuz gero.
Gizotsoa zauritzeko ez da bere gorputza jo behar, bere itzala baizik, eta kolpeak beti zenbaki bakoitiak izan behar dira, bestela lehendabiziko kolpea sendatzen zaie.
Honek agerpen-bikoitza eta itzalari buruzko sinesmen txamanikoekin harremana dauka. Gizotsoaren itzala joz, bere etxean trantzean dagoen azti-sorginaren gorputza ere zigortzen da.
Jose Migel Barandiaranek dio gizotsoaren sinesmena Euskal Herrian zenbait lekutan ezaguna dela baina ez ditu zerrenda eta sinesmenak zehazten[4].
[aldatu] Gizotsoei buruzko ipuinak
[aldatu] Gizaotsua eta jostuna
Gizaotsuak lenauko denboretan izaten omentzien toki ainitzetan. Gizaotsuak, otso-larruz yantzi eta burdinzaarrez inguraturik gauaz ibitzen ziren gizon batzuek omentzien. Dena estaliak: kopetan pixka’at ageri bakarrik. Bidegurutzetara gendeak izitzerat ateratzen omentzien. Olako bat ba-omentzen Ustaritz’en. Bein jostun bat gauaz bere etxera zoalarik, agertu omenzitzaion bidian Uztartz’ko gizaotso hori, bera izitzeat. Jostunak kopetatik aixturren punta sart berari, eta adola atera. Gizaotsuak oiu iten omentzion:
- “Emak Bertze bat”. Etsaiak bakutxitan ez baitu indarrik. Baino jostunak ez eman bertze kolperik. Gizaotsuak etxeko ateraino gibeletik sagitu, beti arrenez :
- « Emak bertze’at, emak bertze’at ». Jostunak kasurik ez, eta gizotsuak etsitu eta alde ein. Biamunian Ustaritz’ko bere ezagun bat jostunarengana etorri omentzen amarliberako batekin, erranez :
- «Aspaldian utzi naian nitzen karga au, zuk odola atera nauzulakotz, sendatu nauzu ; tori amar libera saritzat ».
-Zetako erraten zinuen : eman bertze bat ? –erran omentzion jostunak.
-Ez nintzen ni, nere lagunek erranerazten zadaten.”
Ipuin hau Dominica Giltzuk kontatu zion Barandiarani 1941eko apirilean[5].
[aldatu] Ikus gainera
[aldatu] Erreferentziak
- ↑ Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
- ↑ Pequeño diccionario de mitologia vasca y pirenaica. Egilea Olivier de Marliave. Argitaletxea, Alejandria, Barcelona 1995.
- ↑ Claude Lecoteux. Hadas, brujas y hombres lobo en la edad media. Historia del doble.Olañeta, 1988.
- ↑ Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
- ↑ Barandiaran, José Miguel: De etnografía de Navarra, Txertoa, Donostia, 1987.
[aldatu] Bibliografia
- Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
- Pequeño diccionario de mitologia vasca y pirenaica. Egilea Olivier de Marliave. Argitaletxea, Alejandria, Barcelona 1995.
- Claude Lecoteux. Hadas, brujas y hombres lobo en la edad media. Historia del doble.Olañeta, 1988.
- Barandiaran, José Miguel: De etnografía de Navarra, Txertoa, Donostia, 1987.
