Belize

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Belize
Belizeko bandera
Bandera

Belizeko armarria
Armarria

Goiburua: Sub Umbra Floreo
(Itzalpetan Loratzen naiz)
Nazio ereserkia:
Land of the Free
Belize: kokalekua
Hiriburua Belmopan
17°15′N 88°46′W
Hizkuntza ofiziala(k) Ingelesa
Gobernua

Monarka
Gobernadore nagusia
Lehen ministroa
Demokrazia parlamentarioa
(Monarkia konstituzional)

Elisabet II.a Erresuma Batukoa
Colville Young
Dean Barrow
Independentzia
- Erresuma Batuatik

1981eko irailaren 21a
Eremua
• Guztira
• Ura

22.966 km² (150.)
% 0,7
Biztanleria
• Zenbatespena (2013)
• Errolda (2010)
• Dentsitatea

Herritarra

338.597 (170.)
322.453
14,5 biztanle/km² (212.)

belizetar[1]
Dirua Belizetar dolarra (BZD)
Ordu eremua
 • Udan (DST)
UTC (UTC -6)
Ez (UTC -6)
Interneteko domeinua .bz
Telefono aurrezenbakia +501

Belize[1] (ingelesez bəˈliːz ahoskatua) Erdialdeko Amerikako estatua da, Karibeko kostan kokatua. Mendebaldean Mexikorekin egiten du muga, eta hegoaldean Guatemalarekin. 1973ra arte Britainia Handiko kolonia zen, Britainiar Honduras izenarekin, eta independentzia 1981ean lortu zuen.

Hiriburua Belmopan da.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Belize estatuaren izena Belize ibaitik datorkio. Hitz horren jatorria ez dago argi, baina badirudi Belix maia hitzetik datorrela, hau da, "ur lohia" edo "lokaztua"n.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Topografia

Belize eskualde geografiko hartako estatu bakarra da Ozeano Bareko kostalderik ez duena, Karibe itsasora bai, ordea. Belize laukizuzen itxura du, 280 km inguru ipar-hego eta 100 km inguru ekialde-mendebalde. Estatuaren luze-zabalera 22.966 km² da, eta itsasertza 386 km luze da. Lehorreko mugak Mexikorekin (250 km) eta Guatemalarekin (266 km) ditu.

Kostaldean padura ordokiz osatua dago eta hegoaldean mendi txikiak daude: Maia mendiak. Tontor garaiena Victoria mendilerroa da (1.160 m). Hondo eta Sarstoon ibaiek mugatzen dute Belize, eta erdigunetik Belize ibaia igarotzen da. Kostaldetik gertu, luzera osoan, koralezko uharri lerroa dago, Belizeko Koralezko Barrera osatuz. Bertako uretan daude mendebaldeko hemisferioko lau atoloietatik hiru.

Klima tropikala du, hau da, oso beroa eta hezea. Urtaro euritsua maiatzetik azarora da eta urtaro lehorra otsailetik maiatzera. Ekainetik azarora zikloi ugari izaten dira.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1984ko abenduko hauteskundeak (estatu burujabe gisa egin ziren lehenengoak) oposizio kontserbadoreak irabazi zituen. Ia hogeita hamar urtez Belizeko politikako jaun eta jabe izan ondoren, PUP alderdiak (Herri Batuaren Alderdia), PDUri (Alderdi Demokratiko Batua) utzi behar izan zion agintea; azken alderdi honetako liderra, Manuel Esquivel, atera zen Lehen Ministro. 1989ko hauteskundeetan, ordea, PUPk irabazi zuen berriro eta George Price hautatu zuten Lehen Ministro. 1993ko urtarrilean, PDUko bi kidek National Alliance for Belizean Rights (NABR) alderdia sortu zuten, gobernuan zegoen PUPren esanetara PDU gehiegi makurtu zela salatzeko. Hala, 1993an, PDUk bertan behera utzi zuen PUPrekin zeraman elkar ulertze politika eta, NABRen laguntzaz baliaturik, Manuel Esquivel berriro agintera eramango zuten hauteskundeak irabazi zituen. Esquivelek, inguruko herrialdeekiko harremanak normaltzeko eta hobetzeko erabakia harturik, eskualdeko integrazio proiektua sinatu zuen, Managuan, 1997an, eta Guatemalarekiko harreman diplomatikoak ezarri zituen berriro. 2008ko legebiltzarrerako hauteskundeak UDPk irabazi zituen, eta geroztik Dean Barrow da Belizeko Lehen Ministro.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

BelizeNumbered.png

Belize 6 barrutitan (ingelesez: district) banaturik dago. Hona hemen bere hiriburua eta biztanleria (2010eko errolda):

# Barrutia Hiriburua Biztanleria
1 Belize barrutia Belizeko Hiria 89.247
2 Cayo barrutia San Ignacio 73.202
3 Corozal barrutia Corozal 40.324
4 Orange Walk barrutia Orange Walk 45.419
5 Stann Creek barrutia Dangriga 32.166
6 Toledo barrutia Punta Gorda 30.538

Barrutiak ere 31 zirkunskripziotan (ingelesez: constituencies) banaturik daude.

Biztanleak eta gizartea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat jatorritako taldez dago osatua Belizeko biztanleria, arraza nahasketak nagusi direla: afrikar jatorriko taldea da ugariena (beltzak eta mulatoak), baina asko dira europar-indiar mestizoak ere. Indiar maiak ere badira, % 11 inguru, eta azkenik, askoz gutxiago, zuriak eta Asiako indiarrak. Jende gehiena kostaldean bizi da: 70.800 lagun Belize Cityn eta haren inguruan, biztanleria osoaren heren bat, gutxi gorabehera. 45.000 belizetar inguru atzerrian bizi dira, Estatu Batuetan batez ere. Antzinako britainiar kolonia honetako hizkuntza ofiziala ingelesa bada ere, gaztelania gero eta gehiago entzuten da, iheslari asko etorri baitziren 1980ko hamarraldian, hala Guatemalatik nola El Salvadorretik.

Gobernua eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Belize monarkia parlamentario burujabea da, Commonwealthen barruan. Ingalaterrako erregina da estatu burua eta Belizeko Gobernadore Nagusi batek ordezkatzen du. 1981ean, burujabetasuna eskuratu ondoren, konstituzioa erreferendumean onartu zuten, eta geroztik nazioarteko hainbat erakundetako kide da (NB, OEA…). Gobernua ministro kabinete batek osatzen du, Lehen Ministroa buru dutela. Biltzar Nazionala bi ganberaz dago osatua: Ordezkarien Biltzarra, sufragio unibertsalez hautatutako 28 kidez osatua (5 urtez behin), eta Senatua, Gobernadore Nagusiak izendatutako 11 kide dituena. Belizek ez du gudarosterik.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritzan oinarritutako ekonomia du Belizek, nahiz eta landu daitezkeen lurretatik % 15 baizik ez diren ustiatzen. Biztanleria aktiboaren % 25 baino gehiago enplegatzen da nekazaritzan eta sektore horrek ekoizten ditu atzerrira (Estatu Batuak, Britainia Handia, Kanada, Karibeko herrialdeak) esportatzen diren produktuen % 70: azukre kanabera, zitrikoak eta bananak, batik bat. Estatuak, nekazaritzarako lur gehiago erabiltzea bultzatzearren, pizgarri sistema bat jarri du abian landu gabeko lurrentzat, eta orain arte ohikoak izan ez diren produktuak ekoiztea sustatu nahi du, pepinoa eta papaia, adibidez. Oraingo esportazioak, izan ere, nazioarteko finantza gorabeheren mendeegi daudela irizten diote. Basoetako zura (kalitate handikoa) eta arrantza dira garrantzizko beste baliabide batzuk.

Nekazaritza ez ezik, turismoaren garapena ere bultzatzen ari da estatua, batetik, errepide eta ostatu azpiegiturak zertxobait hobetu direlako, eta bestetik, Mound Maya izeneko hitzarmenak sinatu dituztelako –96ko otsailean– Mexiko, Guatemala, El Salvador eta Hondurasekin batera, maien antzinako kokalekuak eta aztarnategiak babesteko.

Belizeren merkataritza balantza, nahiz eta 1981etik estatu burujabea den, oso defizitarioa da, eta lotura handiak ditu oraindik Britainia Handiarekin, herrialde hartatik inportatzen baititu, batez ere, janari, botika eta eguneroko erabilerako produktu asko. Inguruko herrialdeekin merkataritza truke handiagoak balitu, izango luke aukera bere antzinako metropolitik zerbait gehiago askatzeko, baina errepide sarea askoz gehiago hobetu beharko luke horretarako.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Belize Aldatu lotura Wikidatan



Amerikako herrialde eta lurraldeak
Ipar Amerika eta Karibea
LocationNorthAmerica transparent.png
Estatu burujabeak: Ameriketako Estatu BatuakAntigua eta BarbudaBahamakBarbadosBelizeCosta RicaKubaDominikaDominikar ErrepublikaEl SalvadorGrenadaGuatemalaHaitiHondurasJamaikaKanadaMexikoNikaraguaPanamaSaint Kitts eta NevisSanta LuziaSaint Vincent eta GrenadinakTrinidad eta Tobago


Dependentziak: Groenlandia (Danimarka) • GuadalupeMartinikaSaint BarthelemySaint MartinSaint Pierre eta Mikelune (Frantzia) • Aruba · Holandarren Antillak (Herbehereak) • Aingira · Bermuda · Birjina uharte britainiarrak · Kaiman uharteak · Montserrat · Turkak eta Caicoak (Erresuma Batua) • Puerto Rico · Birjina uharte amerikarrak (Ameriketako Estatu Batuak)

Hego Amerika
LocationSouthAmerica transparent.png
Estatu burujabeak: ArgentinaBoliviaBrasilTxileKolonbiaEkuadorGuyanaParaguaiPeruSurinamUruguaiVenezuela


Dependentziak: Guyana Frantsesa (Frantzia) • Falklandak (Erresuma Batua)