Giuseppe Garibaldi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Giuseppe Garibaldi
Giuseppe Garibaldi (1866).jpg
member of the French National Assembly

1871ko otsailaren 3 - 1871ko otsailaren 18
member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Italy

1860eko martxoaren 29 - 1860eko apirilaren 23
Barrutia: Niza
member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Italy

1860eko uztailaren 1 - 1860eko abenduaren 17
Barrutia: Corniglio
member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Italy

1861eko urtarrilaren 27 - 1864ko urtarrilaren 7
Barrutia: Napoli
member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Italy

1864ko martxoaren 9 - 1865eko irailaren 7
Barrutia: Corleto Perticara
member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Italy

1865eko abenduaren 23 - 1867ko otsailaren 13
Barrutia: Andria
member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Italy

1867ko apirilaren 8 - 1868ko azaroaren 24
Barrutia: Ozieri
member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Italy

1874ko abenduaren 19 - 1876ko urriaren 3
Barrutia: Erroma
member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Italy

1876ko azaroaren 12 - 1880eko maiatzaren 2
Barrutia: Erroma
member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Italy

1880eko maiatzaren 23 - 1882ko ekainaren 2
Barrutia: Erroma
Bizitza
Jaiotza Niza1807ko uztailaren 4a
Herrialdea Frantzia
Italiako Erresuma
Ama hizkuntza frantsesa
Heriotza Caprera1882ko maiatzaren 8a
Familia
Ezkontidea(k) Giuseppina Raimondi  (1860eko urtarrilaren 24 -  1876ko irailaren 15)
Anita Garibaldi  (1868ko martxoaren 31 -  1886ko urriaren 4)
Francesca Armosino  (1880eko urtarrilaren 26 -  1893ko uztailaren 15)
Seme-alabak Ricciotti Garibaldi
Menotti Garibaldi
Rosa Garibaldi
Teresa Garibaldi
Clelia Garibaldi
Manlio Garibaldi
Rosita Garibaldi
Anita Garibaldi
Hezkuntza
Hizkuntzak frantsesa
italiera
Lanbidea
Lanbidea politikaria, idazlea eta autobiografialaria
Appletons' Garibaldi Giuseppe signature.png

Giuseppe Garibaldi (Niza, Piamonte-Sardinia, 1807ko uztailaren 4a - Caprera, Italia, 1882ko ekainaren 2a) italiar militar eta politikaria izan zen. Italiako Risorgimento edo pizkundearen ezinbesteko pertsonaia izan zen, Italiaren batasuna lortu zuten gudaldi militar asko eta askotan pertsonalki parte hartu baitzuen. Garibaldi Bi Munduetako Heroia ezizenez egin zen ezaguna[1], Hego Amerikan nahiz Europan egin zituen guda jardun ugarien ondorioz. Giuseppe Mazzini, Viktor Emanuel II.a Italiakoa eta Camillo Benso, Cavour kontearekin batera, aberriaren aitatzat hartua dago Italian.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garibaldi

Giuseppe Garibaldi Nizan jaio zen, garai hartan Piamonte-Sardinia zen erresuman, 1807ko uztailaren 4an. 1793-1814 artean Niza Frantziaren eskuetara aldatu zen, Napoleonen Italiako kanpainian. Frantsesa izan zen bitartean, erregistro zibilak frantsesez idazten zituzten eta Giuseppe haurra horrela dago inskribatuta: José María Garibaldi. 1807ko uztailaren 19an bataiatu zuten Nizako Saint-Martin-Saint-Augustinen eta José Garibaldi eta Julie Marie Garibaldi izan zituen aita-ama pontekoak[2].

Aita Domenico Garibaldi izan zuen, Chiavari jaioa, Genova inguruan, eta merkantzia-ontziteriaren kapitain izan zen. Ama, berriz, Rosa Raimondi izan zuen, Loanokoa, Liguriakoa. Bikoteak 6 seme-alaba izan zituen: Angelo, Giuseppe, Michele eta Felice eta beste bi alaba txikitan hil zirenak.

Gurasoek Giuseppe abokatu, mediko edo apaiz izatea nahi bazuten ere, haurrari ez zitzaion eskola gustatzen eta ekintza fisikoetan eta itsasoan zituen zaletasunak. Italiera ikasten ere aritu zen eta antzinako historia ere bai, Antzinako Erromak erakarri zuelarik erabat.

15 urterekin, aita konbentzitu zuen azkenean itsasoan karrera egiten uzteko eta, 17 urte zituenean, Angelo Pesante Sanremok gidatutako Costanzan ontziratu zen. Lehen bidaian, Odessara joan zen, Itsaso Beltzean, eta Taganrogeraino iritsi zen, Azov itsasoan[3].

1825ean, 18 urteko gazteak Erroma ezagutu zuen aitarekin batera, Leon XII.a Aita santuarentzako ardo zama bat eramatera joan zirenean. Bidaiak dezepzio sakona eragin zion, garai hartako aita santuen Erroma, korrupzioz lepo baitzegoen.

1827an, Nizatik Itsaso Beltzera zihoanean, greziar piratek egin zioten eraso ontziari, baian lortu zuen bere helmugarantz egitea.

1828an gaixotu egin zen eta, Konstantinoplara iritsi zenean, italiar komunitatean egon zen 1832ra arte, italiera, frantsesa eta matematika irakasten aritu zelarik[4].

Sardiniako itsas armadan aritu zen, eta 1833an, Mazzini zuzendari zuen Italia Gaztea higikundean sartu zen eta Cleómbroto ezizena eman zioten, Piamonteren altxamentuan parte hartu zuelarik; horren kariaz, hurrengo urtean, heriotza-zigorra eman zioten eta erbestera alde egin behar izan zuen.

Nizarantz egin zuen ihes eta Giuseppe Pares lagunaren Marsellako etxetik pasatu zen, Itsaso Beltzerantz ontziratu aurretik, 1835ean, Tunisian zegoelarik. Marsellara itzuli eta Hegoamerikako bidea hartu zuen Nautonnier izeneko bergantinean, Borrel nortasun faltsuaren azpian ezkutaturik. Rio Grande do Sulen jarri zen bizitzen.

Amerikak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anita Garibaldi, 1839an
Anita Garibaldi, gizonezkoz jantzita
Giuseppe eta Anita Garibaldi, San Marinora ihes egiten

Hego Amerikan, Italia Gaztea-ren aldeko beste italiar disidente batzuekin harremanetan jarri zen eta Asilo di Vertud logia masonikoko kide ere egin zen. Zenbait gerratan parte hartu zuen: Brasilen (1836), Montevideon (1842-46). Italian batasunaren bila ibili bazen ere, Hego Amerikan, kolonia zaharren independentzien bila egin zuen borroka.

Garai hartan, emakume asko ibili zituen inguruan, Bento Gonçalves da Silvaren iloba zen Manuela de Paula Ferreira edo Ana María de Jesús Ribeiro, gerora Anita Garibaldi deituko ziotena.

Anita ausarta zen erabat eta esgrima ikasi eta tiroa praktikatu zuen. Garibaldiren lagun askok baino hobeto egiten zuen tiro. 1840ko martxoan jaio zen Menotti, buruan deformidade batekin, ama zaldigainetik erori zelako ihes zihoan batean.

Errepublikako gobernuak 1.000 behi eman zizkien eta haiekin joan ziren hurrengo helmugara: Montevideo. Bidaia latza izan zen hura eta azienda erdia bidean hil zitzaien. Han ere ez zegoen bakerik[5].

1841ean, iritsi zen Uruguayra eta Montevideon dago José Garibaldi museo-etxea, Garibaldi eta bere familia bizi izan ziren etxean. Hemen ere Les Amis de la Patrie logiako kide egin zen eta matematikako klaseak ematen aritu zen.

1842an, Montevideoko gobernuak ontziteriaren buru egin zuen eta, 1842ko abuztuaren 16an, Paraná ibaian egin zuen borroka, Costa Brava deitu zitzaion norgehiagokoan. Brownen indarrek Garibaldi garaitu zuten eta ihes egin beharrean izan zen hau.

1843an, berriro zen Montevideon eta Combate de Tres Cruces deiturikoan hartu zuen parte azaroaren 17an. Egun, Garibaldiren oroimenak bizirik dirau Uruguayn. Monumentua du Salton, Giusseppe Garibaldi etorbidean,

1842an, Garibaldi Ana María de Jesús Ribeirorekin ezkondu zen, Anita Garibaldirekin. 1839an ezagutu zuen Lagunan eta 4 seme-alaba izan zituzten: Menotti, Rosita (2 urte zituenean, hil zen), Teresita eta Ricciotti.

Italiara itzuli[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1848ko iraultza izan zenean Italiara itzuli zen eta Austriak eta Frantziak Italia iparraldean okupaturiko lurraldeen Savoiako erreinuak lideratzen zuen independentziaren alde egin zuen. Frantziaren laguntzarekin, Austriaren aurka egin zuen, baina, bat-batean, Napoleon III.ak postura aldatu zuen eta negoziazioaren aldeko bilakatu zen eta Garibaldiren nahiak itxaron beharrean izan ziren. Erromako errepublika sortu zen (1849), baina ez zuen luzez iraun. Italiatik ihes egin beharrean izan zen berriro, eta berarekin zihoazen 3.900 soldadu eta Anita emaztea; atzetik zuten espainiar, frantses eta napolitarrez osaturiko armada.

1849ko abuztuaren 4an, sukar tifoideak hil zuten Anita, ihesean zebiltzan bitartean. 28 urte betegabe oraindik, ehorzketa amaitu gabe utzi behar izan zuten, Garibaldiren oinazerako, tropak gainean zituztela-eta[6].

Berriro Ameriketan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garibaldi Tangerren egon zen bolada batean eta, gero, New Yorkera joan zen, Staten Islandera. 1851ko apirilera arte, Ozeano Pazifikoan ibili zen merkantzia-ontzi baten kapitain eta Simón Bolívarren bikotekide eta Hego Amerikaren askatzaileetako bat zen Manuela Sáenz bisitatu zuen Perun.

Erretiratu baino lehen, Callaoko suhiltzaile egoitza sortu zuen eta, egun, bere izena darama oraindik. New Yorkera itzuli zen eta, 1853ko azaroan, Tyneside aldera abiatu zen, Ingalaterra iparraldean. 1854ko apirilean irten zen handik.

II. Independentzia Gerra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Giuseppe Garibaldi 1861ean

1854an, Garibaldi Italiara itzuli zen eta Piamonteko etxearekin eta Cavourreko kondeaekin bat egin zuen. 1859an, 5.000 ehiztariz osaturiko gudaroste batekin austriarrak menderatu zituen Varesen eta Brescian eta, bake-negoziazioetan, Viktor Emanuel II.a Italiakoak Lonbardiaren anexioa lortu zuen eta, ondoren, Parma, Modena, Toscana eta Romaña ere etorri ziren, horrela eskatu baitzuten haien behin-behineko gobernuek.

Garibaldiren hurrengo helburua penintsulako oparoena zen Bi Sizilietako Erresuma Piamonteri batzea izan zen. Erresuma hartan, Frantzisko II.a Bi Sizilietakoa zen monarkia absolutu baten buru, baina herriaren ongizatea neurri batean bermatuta zegoen.

Hurrengo urtean Sizilia hartu zuen (Mila Gizonen edo ''Alkandora Gorrien espedizioa'') eta Napolin Piamonteko gudarostearekin bat egin zuen. Frantzisko II.a Bi Sizilietakoa ihes egin beharrean izan zen eta Aita Santuen Lurraldean errefuxiatu zen, Napolin behin-behineko gobernu batek errepublika zuzenduko zuelarik.

Emma ontzian Garibaldiri arma-kargamendua eramatera joan zitzaion Alexandre Dumasen laguntza ekonomikoa izan zuen Sizilian eta, geroago, frantses idazleak bere memoriak idazten lagunduko zion Garibaldiri.

Italia batua amets eta gobernu bakarra Erroman, frantziar armadak defendatzen zuen Aita Santuen Lurraldea izan zuen hurrengo helburu, baina Viktor Emanuel II.a Italiakoa eta Cavourreko kondea ez ziren horren aldeko izan, konfliktoa erradikalizatuko zen beldur baitziren[7]. Hala ere, ez zuen Piamonteko erregea eta Garibaldiren arteko haserrea suposatu, 1860ko urriaren 26an, iraultzaileak Viktor Emanuel II.a Italiako errege ezagutu zuelarik.

1860an, bigarren aldiz ezkondu zen, Giuseppina Raimondirekin, baina hilabete batzuk geroago, bikotea banandu egin zen[8].

1861ean, Abraham Lincolnek gonbidatu zuen Garibaldi estatubatuar gerra zibilean armada federalean parte hartzeko, baina iraultzaileak uko egin zion proposamenari.

III. independentzia gerra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Giuseppe Garibaldi, 1875ean
Garibaldi eta Francesca Armosino

Garibaldik geratu gabe jarraitu zuen Italia bateratu bat osatu nahian eta arrakastarik gabeko ekintzetan murgildu zen 1862an:

« Erroma ala hil![9][10]  »

Lema hark Erroma zaintzen zuen Napoleon haserretu zuen eta Napoli okupatzen ari zen Piamonteko armadak Garibaldi atzerarazi zuen, Aspromonten (Napoli hegoaldea) preso hartuz.

1864an, Ingalaterrara bidaiatu zuen eta gustu handiz egin zioten harrera han, Lord Palmerston lehen ministroarekin biltzeko aukera izan zuelarik. Okupatutako beste nazio batzuen askapenean hartu zuen parte, Kroazia, Grezia edo Hungaria, baina ez ziren gauzatu.

1866an egin zuen eztanda III. independentzia gerrak eta Garibaldi eta Alpeetako Ehiztarien 40.000 gizonek, prusiarren laguntzaz, austriarren aurka egin zuten borroka Bezzeccako guduan, garaipena lortu eta Trentoz jabetu zirelarik

1867an, frantsesak Erromatik erretiratuta, martxa berri bat antolatu zuen Erromarantz, baina berriro itzuli ziren frantsesak eta berriro izan zuen porrota Garibaldik, Mentanan oraingoan.

1870ean, frantsesekin batera alemaniarren kontrako gerran parte hartu zuen eta Frantziako lau departamendutan diputatu hautatu zuten.

Azkenean, 1870ean, lortu zen Italiaren bateratzea eta Garibaldi Legebiltzarrerako hautatu zuten. Hasiera batean kargua onartu bazuen ere, gero utzi egin zuen ez baitziren bere ideiak errepublikarrak gauzatu.

Bizitzako azken urteak Caprera uhartean eman zituen eta memoriak idatzi zituen han. Hainbeste amestutako Erroma ez zuen hartzerik lortu, ez bere eskuz behintzat.

1873an, I Mille (Milak) argitaratu zuen eta, 1874an, diputatu egin zuten. Sozialismotik gero eta hurbilago, Lehen Internazionalera ere batu zen.

1876ko ezkerreko gobernuaren aldeko izan zen, baina ez zen legebiltzarrarekin bat etorri. 1879an, Lega della Democrazia (Demokraziarako liga) sortu zuen eta sufragio unibertsala, eliza desjabetzea eta armada permanentea abolitzea proposatu zituen.

Urte berean, berriro ezkondu zen, oraingoan Francesca Armosinorekin -bigarren ezkontza anulatzea lortu zuen aurretik-. Bikoteak beste 3 seme-alaba izan zituen: Celia, Teresita eta Manlio[11].

Hantxe hil zen, 1882ko ekainaren 2an, Sizilian zehar bidaia ospetsu bat egin ondoren. 74 urte zituen[12].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak:
Giuseppe Garibaldi